Page loading... Please wait.
7|4|28 - रिङ् शयग्लिङ्क्षु
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
7|4|28
SK 2367
रिङ् शयग्लिङ्क्षु   🔊
सूत्रच्छेदः
रिङ् (प्रथमैकवचनम्) , शयग्लिङ्‍क्षु (सप्तमीबहुवचनम्)
अनुवृत्तिः
असार्वधातुके  7|4|25 (सप्तम्येकवचनम्) , ऋतः  7|4|28 (षष्ठ्येकवचनम्)
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1
सम्पूर्णसूत्रम्
ऋतः अङ्गस्य असार्वधातुके शयग्लिङ्क्षु रिङ्
सूत्रार्थः
"श" प्रत्यये परे, "यक्" प्रत्यये परे, असार्वधातुके लिङ्-लकारे परे च ऋकारान्त-धातोः रिङ्-आदेशः भवति ।
अनेन सूत्रेण ऋकारान्त-धातोः तिसृषु स्थितिषु "रि" इति आदेशः दीयते । यद्यपि अयम् अनेकाल् आदेशः, तथापि अयम् ङित्-आदेशः अस्ति, अतः ङिच्च 1|1|53 इत्यनेन अयं स्थानिनः अन्तिम-वर्णस्य स्थाने एव भवति ।

अनेन सूत्रेण अयम् आदेशः कासु स्थितिषु विधीयते? क्रमेण पश्यामः ।

1) षष्ठगणस्य "श" इति विकरणप्रत्यये परे ।

यथा - आ + दृङ (आदरे) इति तुदादिगणस्य धातुः । अस्य लट्-लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रक्रिया इयम् -
आ + दृ + लट्
→ आ + दृ + त [तिप्तस्झि... 3|4|78 इति प्रथमपुरुषैकवचनस्य विवक्षायाम् आत्मनेपदस्य "त" प्रत्ययः]
→ आ + दृ + श + त [तुदादिभ्यः शः 3|1|77 इति विकरणप्रत्ययः "श"]
→ आ + द्रि + अ + त [रिङ् शयग्लिङ्क्षु 7|4|28 इति ऋकारान्तस्य अङ्गस्य रिङ्-आदेशः । ङकारस्य इत्संज्ञा, लोपः ।]
→ आ + द्र् इयङ् + अ + त [अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ 6|4|77 इति इयङ्-आदेशः]
→ आ + द्रिय् + अ + ते [टित आत्मनेपदानां टेरे 3|4|79 इति एकारादेशः]
→ आद्रियते ।

2) भावकर्मवाच्ययोः यक्-प्रत्यये परे ।

यथा - डुकृञ् (करणे) अस्य कर्मणि लट्-लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रक्रिया इयम् -

कृ + लट्
→ कृ + त [भावकर्मणोः 1|3|13 इति कर्मणिप्रयोगस्य विवक्षायाम् आत्मनेपदम् । तिप्तस्झि... 3|4|78 इति प्रथमपुरुषैकवचनस्य विवक्षायाम् आत्मनेपदस्य "त" प्रत्ययः ।]
→ कृ + य + त [सार्वधातुके यक् 3|1|67 इति यक्-प्रत्ययः]
→ क्रि य त [रिङ् शयग्लिङ्क्षु 7|4|28 इति ऋकारान्तस्य अङ्गस्य रिङ्-आदेशः । ङकारस्य इत्संज्ञा, लोपः ।]
→ क्रियते [टित आत्मनेपदानां टेरे 3|4|79 इति एकारादेशः]

3) आशीर्लिङ्-लकारस्य प्रत्यये परे ।

यथा - डुकृञ् (करणे) अस्य आशीर्लिङ्-लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रक्रिया इयम् -

कृ + लिङ्
→ कृ + तिप् [तिप्तस्झि... 3|4|78 इति प्रथमपुरुषैकवचनस्य विवक्षायाम् "तिप्" प्रत्ययः ।]
→ कृ + यासुट् + ति [किदाशिषि 3|4|104 इत्यनेन यासुट्-आगमः।]
→ कृ +यास् + ति [इत्संज्ञालोपः]
→ क्रि यास् ति [रिङ् शयग्लिङ्क्षु 7|4|28 इति ऋकारान्तस्य अङ्गस्य रिङ्-आदेशः । ङकारस्य इत्संज्ञा, लोपः ।]
→ क्रियास् त् [इतश्च 3|4|100 इत्यनेन ङित्-लकारे परे प्रत्ययस्य इकारस्य लोपः।]
→ क्रियात् [स्कोः संयोगाद्योरन्ते च 8|2|29 इति सकारलोपः]

ज्ञातव्यम् - अस्मिन् सूत्रे अनुवर्तितः "असार्वधातुके" अयं शब्दः केवलं लिङ्-इत्यस्यैव विशेषणरूपेण आगच्छति, यतः शप्रत्ययः यक्-प्रत्ययः च केवलं सार्वधातुकप्रक्रियायाम् एव आगच्छतः । अतः "असार्वधातुके" इति वदामश्चेत् तयोः प्रयोजनम् एव विनश्येत् । लिङ्-लकारः तु उभयथा दृश्यते - सार्वधातुकः विधिलिङ्लकारः, तथा आर्द्धधातुकः आशीर्लिङ्लकारः । एतयोः वर्तमानसूत्रेण केवलं आशीर्लिङ्लकारः एव गृह्यः, यतः "असार्वधातुके" इति निर्दिष्टम् अस्ति ।
One-line meaning in English
A ऋकारान्त-धातु get a रिङ्-आदेश in presence of "श" प्रत्यय, यक्-प्रत्यय and आशीर्लिङ् लकार.
काशिकावृत्तिः
ऋकारान्तस्य अङ्गस्य शयकित्येतयोः लिङि च यकारादौ असार्वधातुके परतो रङित्ययम् आदेशो भवति। श आद्रियते। आध्रियते। यक् क्रियते। ह्रियते। लिङ् क्रियात्। ह्रियात्। रिङ्वचनं दीर्घनिवृत्त्यर्थम्। असार्वधातुके इत्येव, बिभृयात्। यि इत्येव, कृषीष्ट। हृषीष्ट।
अत्रापि यिग्रहणम्, अकृत्सार्वधातुकं चानुवत्र्तते। तत्र सम्भवव्यभिचाराल्लिङ एव विशेषणाम्? न शयकोः। `आद्रियते, आध्रियते` इति। `दृङ्? आदरे` (धातुपाठः-1411), `धृङ्? अवस्थाने` (धातुपाठः-1412) आङ्पूर्वः, तुदादित्वाच्छः। `क्रियात्` इति। `आशिषि लिङ्` 3|3|173 । `बिभृयात्` इति। अत्र बिध्यादिलिङ्, जुहोत्यादित्वात्? श्लुः, `श्लौ` 6|1|10 इति द्विर्वचनम्, `भृञामित्` 7|4|76 इतीत्त्वमभ्यासस्य। `कृपीष्ट` इति। `आशिषि लिङ्` 3|3|173 । `उश्च` 1|2|12 इति कित्त्वाद्गुणाभावः॥
यिग्रहणमकृत्सार्वधातुकग्रहणं चानुवर्तमानं सम्भवव्यभिचाराभ्यां लिङ् एव विशेषणम्, न शयकोः । आद्रियते, आध्रियत इति । ठ्दृङ्ऽ आदरेऽ, ठ्धृङ् अवस्थानेऽ, तुदादित्वाच्छः, रिङ् कृते इयिङदेशः । रिङ्विचनं दीर्घनिवृत्यर्थमिति । रीङ् कृते ठकृत्सार्वधातुकयोःऽ इति दीर्घत्वं प्राप्नोति, तस्यापि निवृतयर्थमिति भावः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
शे यकि यादावार्धाधातुके लिङि च ऋतो रिङादेशः स्यात् । रीङि प्रकृते रिङ्विधिसामर्थ्याद्दीर्घो न । भ्रियात् ॥
रिङ् शयग्लिङ्क्षु - आशीर्लिङि परस्मैपदे भृ यादिति स्थिते — रिङ् शय । श यक् लिङ् एषां द्वन्द्वात्सप्तमीबहुवचनम् ।अयङ्यि क्ङिती॑त्यतो यीति सप्तम्यन्तमनुवृत्तं लिङो विसेषणम् । तदादिविधिः । शे तु यीति नान्वेति, असंभवात् । नापि यकि, अव्यभिचारात् । अत एव कृत्सार्वधातुकयोरित्यनुवृत्तमपि लिङ एव विशेषणं । तदाह — शे यकीत्यादिना । ऋत इति । "रीङृत" इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । अङ्गस्येधिकृतम् । "ऋत" इति तद्विशेषणं । तदन्तविधिः । ऋदन्तस्याऽङ्गस्येति लभ्यते । आदेशे ङकार इत् । ङित्त्वादन्तादेशः । निर्दिश्यमानपरिभाषयैव सिद्धे ङकारोच्चारणम्, इङागमेनैव सिद्धे रेफोच्चारमं च स्पष्टार्थम् । ननु भ्रियादिति वक्ष्यमाणमुदाररणमयुक्तम्, कृते रिङिअकृत्सार्वधातुकयो॑रिति दीर्घप्रसङ्गादित्यत आहरीङि प्रकृते इति । कृते रिङि यदि दीर्घः स्यात्तर्हि रिङ्विधिव्र्यर्थः स्यात्, "रीङृत" इत्येव सिद्धेः । अतो रिङि कृते सति न दीर्घ इत्यर्थः । भ्रियादिति । भ्रियास्तमित्यादि सुगमम् ।
रिङ् शयग्लिङ्क्षु - लिङ् शयग्लिङ्क्षु ।अयङ् यि क्ङिती॑त्यतोऽनुवृत्तं यीत्येतल्लिङ एव विशेषणं, सेऽसंभवात् । यकि तु वैयथ्र्यात् । तथाअकृत्सार्वधातुकयो॑ रित्यनुवृत्तमपि लिङ एव विशेषणमित्यभिप्रेत्याह — - यादावित्यादि । शे — म्रियते ।तुदादिभ्य॑ इतिशः । यकि — क्रियते । म्रियते ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
शे यकि यादावार्धधातुके लिङि च ऋतो रिङ् आदेशः स्यात्। रीङि प्रकृते रिङ्विधानसामर्थ्याद्दीर्घो न। भ्रियात्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.