Page loading... Please wait.
7|4|73 - भवतेरः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
7|4|73
SK 2181
भवतेरः   🔊
सूत्रच्छेदः
भवतेः (षष्ठ्येकवचनम्) , अः (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
लिटि  7|4|68 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1 अभ्यासस्य  7|4|58
सम्पूर्णसूत्रम्
भवतेः अभ्यासस्य लिटि अः
सूत्रार्थः
लिट्-लकारे परे भू-धातोः अभ्यासस्य अकारादेशः भवति ।
लिट्लकारे परे भू-धातोः लिटि धातोरनभ्यासस्य 6|1|8 इत्यनेन द्वित्वे प्राप्ते द्वयोः यः पूर्वः तस्य पूर्वोऽभ्यासः 6|1|4 इत्यनेन अभ्याससंज्ञा भवति । अस्य अभ्यासस्य वर्तमानसूत्रेण अकारादेशः भवति । अलोऽन्त्यस्य 1|1|52 इत्यनेन अयम् अन्त्यादेशः भवति । यथा, भू-धातोः लिट्-लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रक्रिया इयम् -

भू + लिट् [परोक्षे लिट् 3|2|115 ]
→ भूव् ल् [भुवो वुग्लुङ्लिटोः 6|4|88 इति वुक्-आगमः।]
→ भूव् भूव् ल् [लिटि धातोरनभ्यासस्य 6|1|8 इति द्वित्वम्]
→ भू भूव् ल् [हलादि शेषः 7|4|60 इति वकारस्य लोपः]
→ भुभूव् ल् [ह्रस्वः 7|4|59 इति अभ्यासे विद्यमानस्य ऊकारस्य ह्रस्वादेशः ]
→ भभूव् ल् [भवतेरः 7|4|73 इति अभ्यासस्य अन्तिमवर्णस्य अकारः]
→ भभूव् तिप् [तिप्तस्.. 3|4|78 इति प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रत्ययः तिप्]
→ भभूव् णल् [परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः 3|4|82 इति तिप्-इत्यस्य णल्-आदेशः]
→ भभूव् अ [इत्संज्ञालोपः]
→ बभूव [अभ्यासे चर्च्च 8|4|54 इति अभ्यासस्य जश्त्वम्]
One-line meaning in English
When followed by लिट्-लकार, the अभ्यास of the verb root भू is converted to अकार.
काशिकावृत्तिः
भवतेरभ्यासस्य अकारादेशो भवति लिटि परतः। बभूव, बभूवतुः, बभूवुः। भवतेः इति कृतविकरननिर्देशादिह न भवति, अनुबभूवे कम्बलो देवदत्तेन। लिटि इत्येव, बुभूषति। बोभूयते।
`बभूव` इति। `भुवो वुग्लुङ्लिटोः` 6|4|88 इति वृक्। `अनुबभूवे` इति। कर्मण्यात्मनेपदम्। श्तिपा निर्देशी यङ्लुग्निवृत्त्यर्थः--वोभावेति॥
ठुरत्ऽ इत्यस्यानन्तरमिदं नोक्तं लिटीत्युपजीवनाय । यदि पुनस्तदत्रैवोच्येत ? नैवं शक्यम्; लिट।लेव हि स्यात् । श्तिपा निर्द्देशो यङ्लुग्निवृत्यर्थः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
भवतेरभ्यसोकारस्य अः स्यात् लिटि ॥
भवतेरः - भवतेरः । भवतेः- अ इति छेदः । भवतेरिति निर्देशः । भूधातोरित्यर्थः ।इक्श्तिपौ धातुनिर्देशे॑ इत्युक्तेः ।अत्र लोपोऽभ्यासस्ये॑त्यस्मादभ्यासस्येनुव्रतते । "व्यथो लिटि" इत्यस्माल्लिटीति । भूधातोरभ्यासस्य भवन्नकारः "अलोऽन्त्यस्ये" त्यन्त्यस्योकारस्य भवति । तदाह — - अभ्यासोकारस्येति ।नानर्थकेऽलोन्त्यविधि॑रिति तु नेह प्रवर्तते, "अनभ्यासविकारे" इत्युक्तेः ।
भवतेरः - ॒अत्र लोपोऽभ्यसस्ये॑ति सूत्रादभ्यासपदमनुवर्तते । अत्र प्राचोक्तं — भवतेरिति कर्तृनिर्देशाद्भावकर्मणोर्नाऽत्वमिति । व्याख्यातं च तत्पौत्रेण — कत्र्रर्थयोः श्तिप्शपोर्निर्देशादित्यर्थ॑ इति । तन्न । धातुनिर्देशमात्रे श्तिपो विधानात्, शपश्च विकरणत्वनानर्थकत्वात्, कत्र्रर्थके परे विहितस्यापि तस्य श्तिपः शित्त्वसामथ्र्यादेवेह प्रवृत्तेः, अन्यथा त्वदुक्तरीत्याउपसर्गात्सुनोतिसुवती॑त्यादीनामपि भावकर्मणोरप्रवृत्तौ सर्वोपप्लव एव स्यात्, अपसिद्धान्तश्चाऽयमिति स्पष्टमेवाकरदृशाम् । प्रयुञ्जते चकर्मण्यप्यकारं कवयः — तस्यातपत्रं बिभरांबभूवे॑,विभावरीभिर्विभरांबभूविरे॑ इत्यादि । एतच्च प्रक्रियाप्रसादग्रन्थदूषणं मनोरमायां स्थितम् ।अत्र नव्याः — श्तिपः शित्त्वसामथ्र्यादेवेह शपः प्रवृत्ति॑रिति यदुक्तं, तन्नापिबतिर्ग्लायतिरित्यादौ पिबद्यादेशप्रवृत्त्या आत्त्वनिवृत्त्या च शित्त्वस्य चरितार्थत्वात् । एवं चउपसर्गात्सुनोतिसुवति॑,भवतेरः॑ध्यायतेः संप्रसारणं चे॑त्यादिनिर्देशादकर्तृवाचिन्यपि परे शवादय इत्येव व्याख्येयम् । अन्यथाइक्श्तिपौ॑ इति सूत्रे वक्ष्यमाणस्वग्रन्थेन सह विरोधापत्तेः । केचित्तु — शित्वात्तिपः सार्वधातुकत्वेन भवतिरित्यादौआद्र्धदातुकस्येड्वलादे॑रितीडागमनिवृत्त्या,ब्रावीति॑रित्यत्रब्राउव ईडि॑ तीडागमप्रवृत्त्या च शित्त्वं चरितार्थमिति व्याचख्युः, तञ्चिन्त्यम् ।तितुत्रे॑ त्यनेनेंण्निषेधादाद्र्धधातुकत्वेऽपि क्षत्यभावात् ।ब्राउव ई॑डित्यत्रब्राउवः परस्य हलादेः पित ईडागम॑ इत्येतन्मात्रस्य मूले व्याख्यातत्वात्सार्वधातुकस्येति विशेषणाऽभावेऽपि क्षत्यभावात् । न च हलादेःपित्प्रत्ययस्यसार्व्धातुकस्ये॑ति विशेषणाऽभावे ब्राउवो लिटि वच्यादेशे सिपस्थलि उवक्थेत्यत्राऽतिप्रसङ्गः स्यादिति वाच्यं, थलोऽत्र पित्तवाऽभावात् । न च स्थानिवद्भावेन पित्त्वं, श्नः शानचः शित्त्वेन लिङ्गेन क्वचिदनुबन्धकार्येऽप्यनल्विध#आविति तन्निषेधात् । तस्मात्पूर्वोक्तरीत्यैव श्तिपः शित्त्वसाम्रथ्यादकर्तर्यपि शपः प्रवृत्तिरिति ग्रन्थो निराकर्तव्य इत्याहुः । तदपरे न क्षमन्ते । थलः पित्त्वाऽभावे हिअसंयोगाल्लिट्कि॑दिति कित्त्वात्वचिस्वपी॑ति संप्रसारणे सत्युवचिथ उवक्थेति न सिध्येत्, किंतु ऊचिथ ऊक्थेति स्यात् । तस्मात्स्थानिवत्त्वेन थलः पित्त्वेऽभ्युपगते उवक्थेत्यादावतिप्रसङ्गवारणायपितः सार्वधातुकस् ईडागम॑ इति व्याख्यातमेव, तथा च ब्रावीतिरित्यत्र ईडागमप्रवृत्त्या शित्त्वं चरितार्थमिति कैश्चिद्यदुक्तं तदपि सम्यगेवेति॥
लघुसिद्धान्तकौमुदी
भवतेरभ्यासोकारस्य अः स्याल्लिटि॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.