Page loading... Please wait.
8|3|40 - नमस्पुरसोर्गत्योः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
8|3|40
SK 154
नमस्पुरसोर्गत्योः   🔊
सूत्रच्छेदः
नमस्पुरसोः (षष्ठीद्विवचनम्) , गत्योः (षष्ठीद्विवचनम्)
अनुवृत्तिः
विसर्जनीयस्य  8|3|34 (षष्ठ्येकवचनम्) , कुप्वोः  8|3|37 (सप्तमीद्विवचनम्) , सः  8|3|38 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
पदस्य  8|1|16 पूर्वत्रासिद्धम्  8|2|1 संहितायाम्  8|2|108
सम्पूर्णसूत्रम्
गत्योः नमस्-पुरसोः विसर्जनीयस्य कुप्वोः सः
सूत्रार्थः
गतिसंज्ञकस्य नमस्-शब्दस्य पुरस्-शब्दस्य च विसर्गस्य कवर्गे पवर्गे वा परे सकारादेशः भवति ।
किम् नाम गति? गतिश्च 1|4|60 अनेन सूत्रेण "गति"संज्ञा विधीयते ।
नमस् , तथा पुरस् - एतौ द्वौ अव्ययो । नमस्-शब्दः "साक्षात्" नाम्नि गणे समाविश्यते, अतः कृ-धातोः रूपेषु परेषु अस्य शब्दस्य साक्षात्प्रभृतीनि च 1|4|74 इत्यनेन विकल्पेन गतिसंज्ञा भवति । "पुरस्" अव्ययस्य पुरोऽव्ययम् 1|4|67 इत्यनेन तु नित्यम् गतिसंज्ञा भवति । एतयोः द्वयोः गतिसंज्ञकयोः शब्दयोः सकारस्य विसर्गे कृते तस्मात् विसर्गात् परः यदि कवर्गस्य पवर्गस्य वा वर्णः आगच्छति, तर्हि तस्य कुप्वोः Xक Xपौ च 8|3|37 इत्यस्य अपवादरूपेण अस्य विसर्गस्य सकारादेशः भवति । यथा -

1) "नमस् + करोति" इति स्थिते
→ नमरुँ करोति [ससजुषो रुँः 8|2|66 इति रुँत्वम्]
→ नमः करोति [खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8|3|15 इति विसर्गः]
→ नमस्करोति [साक्षात्प्रभृतीनि च 1|4|74 इत्यनेन "नमस्" इत्यस्य विकल्पेन गतिसंज्ञायां सत्याम् नमस्पुरसोर्गत्योः 8|3|40 इति विसर्गस्य सकारः।]
यदि नमस्-इत्यस्य गतिसंज्ञा न भवति, तर्हि कुप्वोः Xक Xपौ च 8|3|37 इत्यनेन जिह्वामूलीय-विसर्गौ कृत्वा नमःकरोति, नमXकरोति इति रूपद्वयं सिद्ध्यति ।

2) "पुरस् + करोति" इति स्थिते -
→ पुरुँ करोति [ससजुषो रुँः 8|2|66 इति रुँत्वम्]
→ पुरः करोति [खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8|3|15 इति विसर्गः]
→ पुरस्करोति [पुरोऽव्ययम् 1|4|67 इत्यनेन पुरस्-इत्यस्य नित्यम् गतिसंज्ञायाम् प्राप्तायाम् नमस्पुरसोर्गत्योः 8|3|40 इति विसर्गस्य सकारः।]

ज्ञातव्यम् -
1. वर्तमानसूत्रम् कुप्वोः Xक Xपौ च 8|3|37 इत्यस्य अपवादरूपेण आगच्छति ।
2. साक्षात्प्रभृतीनि च 1|4|74 इत्यनेन "नमस्" इत्यस्य गतिसंज्ञा विकल्पेन भवति । परन्तु गतिसंज्ञा भवति चेत् वर्तमानसूत्रेण सकारादेशः भवत्येव । तत्र विकल्पः नास्ति ।
3. "पुर्" (= नगरी) इत्यस्य रेफान्तशब्दस्य प्रथमाबहुवचनम् अपि "पुरः" इत्येव भवति । परन्तु एतत् अव्ययम् न, अतः अस्य गतिसंज्ञा न भवति । अतः वर्तमानसूत्रेण अस्य शब्दस्य विसर्गस्य ग्रहणं न क्रियते । यथा - पुरः प्रवेष्टव्याः → पुरःप्रवेष्टव्याः, पुरXप्रवेष्टव्याः । अत्र कुप्वोः Xक Xपौ च 8|3|37 इत्यनेन उपध्मानीय-विसर्गौ भवतः ।
One-line meaning in English
The विसर्ग of गतिसंज्ञक नमस् and पुरस् words is converted to सकार when followed by कवर्ग letter or a पवर्ग letter.
काशिकावृत्तिः
नमस् पुरसित्येतयोः गतिसंज्ञकयोः विसर्जनीयस्य सकारादेशो भवति कुप्वोः परतः। नमस्कर्ता। नमस्कर्तुम्। नमस्कर्तव्यम्। गत्योः इति किम्? पूः, पुरौ, पुरः करोति।
`अपदादौ` 8|3|38 इति निवृत्त्म्। नमःशब्दस्य `साक्षात्प्रभृतीनि च` 1|4|73 इति गतिसंज्ञा, पुरःशब्दस्य तु `पुरोऽव्ययम्` 1|4|66 इत्यनेन।`पूः पुरौ, पुरः करोति` इति। `पृ पालनपूरणयोः` (धातुपाठः-1086), `भ्राजभ्रास` 3|2|177 इत्यादिना क्विप्, `उदोष्ठपूर्वस्य` 7|1|102 इत्युत्त्वम्, रपरत्वम्, स्वादयः, हल्ङ्यादिलोपः 6|1|66 , `र्वोरुपधाया दीर्घः` 8|2|76 इत्येकवचने दीर्घः। पूः, पुरावित्यत्रागतिसंज्ञकत्वात्? पुराशब्दस्य सत्वं न भवति, तस्मिन्नसति विसर्जनीय एव स्यात्; पक्ष उपध्मानीयोऽपि। पुरः करोतीत्यत्रागतिसंज्ञकत्वात्? सकारो न भवति, तस्मिन्नसति विसर्जनीय एव भवति, पक्षे जिह्वामूलीयोऽपि। नमःशब्दस्य तु नमःकृत्वेति प्रत्युदाहरणं वेदितव्यम्। वृत्तिकृता तु सुबोधत्वान्न दर्शितम्॥
अतः प्रभृति ठपदादौऽ इति निवृतम् । नमः शब्दस्य तु ठ्पुरोऽव्ययम्ऽ इति । पुरः पश्येति । ठ्पृ पालनपूरणयोःऽ, ठ्भ्राजभासऽ इत्यादिना क्विप्, तदन्ताच्छस् । अस्य तदन्ततां दर्शयितुम्--पूः पुरावित्यनयोरुपन्यासः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
गतिसंज्ञयोरनयोर्विसर्गस्य सः कुप्वोः परयोः । नमस्करोति । साक्षात्प्रभृतित्वात्कृञो योगे विभाषा गतिसंज्ञा । तदभावे नमः करोति । पुरोऽव्ययम् (कौमुदी-768) इति नित्यं गतिसंज्ञा । पुरस्करोति । अगतित्वान्नेह । पूः पुरौ पुरः प्रवेष्टव्याः॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
नमस्पुरसोर्गत्योः - पुरःप्रवेष्टव्या इति ।पृ पालनपूरणयोः॑ । भ्राजभासे॑त्यादिना क्विप् । तदन्ताज्जस् । जसन्ततां स्फुटीकर्तुंपूः पुरा॑वित्युपन्यस्तम् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.