Page loading... Please wait.
4|2|11 - पाण्डुकम्बलादिनिः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|2|11
SK 1212
पाण्डुकम्बलादिनिः   🔊
सूत्रच्छेदः
पाण्डुकम्बलात् (पञ्चम्येकवचनम्) , इनिः (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
तेन  4|2|1 (तृतीयैकवचनम्) , रथः  4|2|10 (प्रथमैकवचनम्) , परिवृतः  4|2|10 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्दीव्यतोऽण्  4|1|83 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"परिवृतो रथः" (इति) पाण्डुकम्बलात् इनिः
सूत्रार्थः
"पाण्डुकम्बल"शब्दात् "परिवृतः" अस्मिन् अर्थे रथं निर्देशयितुम् इनि प्रत्ययः भवति ।
परिवृतो रथः 4|2|10 अस्मिन् अर्थे "पाण्डुकम्बल" शब्दात् "इनि" प्रत्ययः भवति । अस्मिन् प्रत्यये नकारोत्तरः इकारः उच्चारणार्थः अस्ति, अतः तस्य प्रक्रियायां लोपः भवति ।

पाण्डुकम्बलेन परिवृतो रथः
= पाण्डुकम्बल + इन्
→ पाण्डुकम्बल् + इन् [यस्येति च 6|4|148 इति अन्तिमवर्णलोपः]
→ पाण्डुकम्बलिन्
One-line meaning in English
The word पाण्डुकम्बल gets the प्रत्यय "इनि" in the meaning of "परिवृतो रथः".
काशिकावृत्तिः
पाण्डुकम्बलशब्दात् तृतीयासमर्थात् परिवृतो रथः इत्येतस्मिन्नर्थे इनिः प्रत्ययो भवति। अणो ऽपवादः। पाण्डुकम्बली, पाण्डुकम्बलिनौ, पाण्डुकम्बलिनः। पाण्डुकम्बलशब्दो राजास्तरणस्य वर्णकम्बलस्य वाचकः। मत्वर्थीयेन एव सिद्धे वचनमणो निवृत्त्यर्थम्।
`पाण्डुकम्बली` इति। `सौ च` 6|4|13 इति दीर्घः।`मत्वर्थीयेनैव सिद्धे` इति। यद्धि येन सम्न्ताद्वेष्टितं तत् तस्यास्ति। तस्मात् `अत इनिठनौ` 5|2|114 इति म्तवर्थीयेनेनिना सिद्धे यत्तद्वचनं तदणो निवृत्त्यर्थम्। यदि लभ्येत, तन्नारभ्येत। यदि ह्रेतद्वचनं न स्यात्, तदा `परिवृतो रथः` 4|2|9 इत्यण्प्रसज्येत्, ततश्च पाण्डुकम्बल इति स्यात्, पाण्डुकम्बलीति चेष्यते। तस्मादण्निनृत्त्यर्थमुच्यते॥
मत्वर्थीयेनैव सिद्ध इति । यो हे येन परिवृतः स तस्यास्ति । अणो निवृत्यर्थमिति । यद्येतन्नारभ्येत, परिवृतो रथ इति विवक्षायां पूर्वेणाण् प्रसज्येत ॥
सिद्धान्तकौमुदी
पाण्डुकम्बलेन परिवृतः पाण्डुकम्बली । पाण्डुकम्बलशब्दो राजास्तरणवर्णकम्बलस्य वाचकः । मत्वर्थीयेनैव सिद्धे वचनमणो निवृत्त्यर्थम् ॥
पाण्डुकम्बलादिनिः - पाण्डुकम्बलादिनिः । तेनेति, परिवृतो रथ इति चानुवर्तते । इनिप्रत्यये नकारादिकार उच्चारणार्थः । ननु "अत इनिठनौ" इति मत्वर्थीयेन इनैव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह — अणो निवृत्त्यर्थमिति ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
पाण्डुकलादिनिः (1434) (इनिप्रत्ययाधिकरणम्) (फलाभावबोधकभाष्यम्) अयं योगः शक्योऽवक्तुम्। कथम् ‐ पाण्डुकम्बली, पाण्डुकम्बलिनौ, पाण्डुकम्बलिन इति। इनिनैतन्मत्वर्थीयेन सिद्धम्। पाण्डुकम्बलोऽस्यास्तीति ‐ पाण्डुकम्बली।।