Page loading... Please wait.
8|3|8 - उभयथर्क्षु
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
8|3|8
SK 3630
उभयथर्क्षु   🔊
सूत्रच्छेदः
उभयथा (अव्ययम्) , ऋक्षु (सप्तमीबहुवचनम्)
अनुवृत्तिः
रु  8|3|1 (प्रथमैकवचनम्) , अम्परे  8|3|6 (सप्तम्येकवचनम्) , छवि  8|3|8 (सप्तम्येकवचनम्) , नः  8|3|8 (षष्ठ्येकवचनम्)
अधिकारः
पदस्य  8|1|16 पूर्वत्रासिद्धम्  8|2|1 संहितायाम्  8|2|108 अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा  8|3|2
सम्पूर्णसूत्रम्
अम्परे छवि नः रुँ उभयथा ऋक्षु
सूत्रार्थः
वेदानाम् विषये पदान्त-नकारस्य अम्परे छव्-वर्णे परे विकल्पेन रुँत्वम् भवति ।
"ऋक्षु" इति ऋक्-शब्दस्य सप्तम्यैकवचनम् अस्ति । ऋक्-इत्यक्ते पादयुक्तः मन्त्रः । नश्छव्यप्रशान् 8|3|7 इत्यनेन निर्दिष्टम् रुँत्वम् वेदेषु विकल्पेन भवति । यथा -

1 आपस्तम्बीयश्रौत्रसूत्रेषु "तस्मिंस्त्वा देवयजन आ क्षिणोमीति" इति उल्लेखः अस्ति । अत्र "तस्मिन् + त्वा" इत्यत्र नकारस्य रूँत्वे कृते तस्मिंस्त्वा इति रूपम् सिद्ध्यति -
तस्मिन् + त्वा
→ तस्मिरुँ + त्वा [उभयथर्क्षु 8|3|8 इत्यनेन रुँत्वम् ]
→ तस्मिंरुँ + त्वा [अनुनासिकात् परोऽनुस्वारः 8|3|4 इति अनुस्वारः]
→ तस्मिंः + त्वा [खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8|3|15 इति विसर्गः]
→ तस्मिंस् त्वा [विसर्जनीयस्य सः 8|3|34 इति सकारादेशः ]
→ तस्मिंस्त्वा

2. पुरुषसूक्ते "पशूंँस्ताँश्चक्रे" इति उल्लेखः अस्ति । अत्र पशून् + तान् इत्यत्र तथा तान् + चक्रे इत्यत्र वर्तमानसूत्रेण रुँत्वं विधीयते । यथा -

पशून् + तान्
→ पशूरुँ + तान् [उभयथर्क्षु 8|3|8 इत्यनेन रुँत्वम् ]
→ पशूँरुँ + तान् [अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा 8|3|2 इति अनुस्वारः]
→ पशूँः + तान् [खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8|3|15 इति विसर्गः]
→ पशूँस् तान् [विसर्जनीयस्य सः 8|3|34 इति सकारादेशः ]
→ पशूँस्तान्

पशूँस्तान् + चक्रे
→ पशूँस्तारुँ + चके [उभयथर्क्षु 8|3|8 इत्यनेन वैकल्पिकं रुँत्वम् ]
→ पशूँस्ताँरुँ + चक्रे [आतोऽटि नित्यम् 8|3|2 इति अनुनासिकः]
→ पशूँस्ताँः + चक्रे [खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8|3|15 इति विसर्गः]
→ पशूँस्ताँस् + चक्रे [विसर्जनीयस्य सः 8|3|34 इति सकारादेशः ]
→ पशूँस्ताँश् + चक्रे [स्तोः श्चुनाः श्चुः इति श्चुत्वम्]
→ पशूँस्ताश्चक्रे ।

3. "तस्मिन्तं धेहि मा पणौ" इति ऋग्वेदे 8.97.2 इत्यत्र उक्तम् अस्ति । अत्र पदान्त-नकारात् परः खय्-वर्णः, तस्मात् परः च अम्-वर्णः अस्ति । तथापि अत्र रुँत्वम् न भवति । अत्र रूँत्वस्य अनुपस्थितिः उभयथर्क्षु 8|3|8 इत्यनेन सिद्ध्यति ।
One-line meaning in English
In the context of वेदाः - When a पदान्त नकार is followed by a letter from छव् प्रत्याहार, which in turn is followed by a letter from अम् प्रत्याहार, then the नकार is optionally converted to रुँ.
काशिकावृत्तिः
पुर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्पः क्रियते। नकारान्तस्य पदस्य छवि परतः अम्परे उभयथा ऋक्षु भवति, रुर्वा नकारो वा। तस्मिंस्त्वा दधाति, तस्मिन् त्वा दधाति। ऋक्षु इति किम्? ताम्̐स्त्वं खाद सुखादितान्।
पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्पार्थ वचनम्॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
अम्परे छवि नकारस्य रुर्वा । पशून्तांश्चक्रे (प॒शून्तांश्च॑क्रे) ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.