Page loading... Please wait.
7|3|108 - ह्रस्वस्य गुणः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
7|3|108
SK 242
ह्रस्वस्य गुणः   🔊
सूत्रच्छेदः
ह्रस्वस्य (षष्ठ्येकवचनम्) , गुणः (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
 सुपि  7|3|102 (सप्तम्येकवचनम्) , सम्बुद्धौ  7|3|106 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1
सम्पूर्णसूत्रम्
ह्रस्वस्य अङ्गस्य सम्बुद्धौ सुपि गुणः
सूत्रार्थः
ह्रस्वान्तस्य अङ्गस्य सम्बोधन-एकवचनस्य सुँ-प्रत्यये परे गुणादेशः भवति ।
हस्वान्तस्य अङ्गस्य अन्तिमवर्णस्य सम्बोधनैकवचनस्य सुँ-प्रत्यये परे गुणादेशः भवति । इत्युक्ते, इकारस्य एकारः तथा उकारस्य ओकारः आदेशः भवति । यथा -

1) मुनि + सुँ [सम्बुद्धिः]
→ मुने + सुँ [ह्रस्वस्य गुणः 7|3|108 इति इकारस्य गुणः एकारः]
→ मुने [एङ्ह्रस्वात्‌ सम्बुद्धेः 6|1|69 इति सुँ-प्रत्ययस्य लोपः ]

2) साधु + सुँ [सम्बुद्धिः]
→ साधो + सुँ [ह्रस्वस्य गुणः 7|3|108 इति उकारस्य गुणः ओकारः]
→ साधो [एङ्ह्रस्वात्‌ सम्बुद्धेः 6|1|69 इति सुँ-प्रत्ययस्य लोपः ]

ज्ञातव्यम् - अम्बाऽर्थनद्योर्ह्रस्वः 7|3|107 इत्यनेन नदीसंज्ञकस्य ह्रस्वादेशे कृते अनेन सूत्रेण पुनः तस्य गुणादेशः न भवति, यतः एवं कुर्मश्चेत् अम्बाऽर्थनद्योर्ह्रस्वः 7|3|107 अस्मिन् सूत्रे "नदी" शब्दस्य किमपि प्रयोजनं न अवशिष्यते । यदि पाणिनिः नदीसंज्ञकस्यापि गुणः एव एषिष्यत्, तर्हि सः पूर्वसूत्रम् "अम्बार्थस्य ह्रस्वः" इति लिखित्वा एतत् सूत्रम् "नदीह्रस्वयोर्गुणः" इति अलेखिष्यत् । अतः "पूर्वसूत्रे नदीशब्दस्य ह्रस्वविधानसामर्थ्यात् अत्र तस्य गुणः न भवति" इति उच्यते ।
One-line meaning in English
If an अङ्ग ends in ह्रस्व letter, that ह्रस्व letter gets a गुणादेश in presence of the सुँ-प्रत्यय of सम्बोधन एकवचन.
काशिकावृत्तिः
सम्बुद्धौ इति वर्तते। ह्रस्वान्तस्य अङ्गस्य गुणो भवति सम्बुद्धौ परतः। हे अग्ने। हे वायो। हे पटो। हे कुमारि, हे ब्रह्मबन्धु इत्येवम् आदीनां ह्रस्वविधानसामर्थ्याद् गुणो न भवति। यदि गुणः इष्टः स्यात्, अम्बार्थानां ह्रस्वः इत्युक्त्वा नदीह्रस्वयोर् गुणः इत्येवं ब्रूयात्।
ह्यस्वग्रहणं प्रकृताङ्गविशेषणम्, विशेषणेन च तदन्तविधिर्भवतीत्याह--`ह्स्वान्तस्य` इत्यादि। एवमुत्तरत्रापि तदन्तविधिर्वेदितव्यः। अथ हे कुमारि, हे ब्राहृबन्ध्वित्येवमादीनां कस्मान्न भवति? इत्याह--`हे कुमारि` इत्यादि। यदि ह्यस्वत्वे कृते गुणः स्यात्, ह्यस्वकरणमनर्थकं स्यात्। ननु च गुणार्थमेतत्? स्यात्, असति हि तस्मिन्? `ह्यस्वसय गुणः` 7|3|108 इति गुणो न स्यात्, अह्यस्वान्तत्वात्? इत्याह--`यदि` इत्यादि। एवं प्रक्रियागौरवं परिह्मतं भवतीति भावः॥
ह्रस्वविधानसामर्थ्यादिति । ननु ह्रस्वविधानं तस्य गुणविधानार्थमेव स्यात्, अन्यथा ह्रस्वत्वाभावाद् गुणो न स्यादत आह---यदीति । ह्रस्वं विधाय गुणे विधीयमाने प्रक्रियागौरवं भवतीति लाघवार्थं साक्षादेव गुणं विदध्यादित्यर्थः । ननु ठ्नदीह्रस्वयोर्गुणःऽ इत्युच्यमाने ठ्जसि चऽ इत्यत्र नद्या अप्यनुवृत्तिः स्यात्, एकसमासनिर्दिष्टत्वात् ? नैष दोषः; एकसमासनिर्दिष्टयोरप्येकदेशोऽनुवर्तते, तद्यथा---ठ्संख्याव्ययादेर्ङीप्ऽ, ठ्दामहायनान्ताच्चऽ इत्यत्र संख्याग्रहणमनुवर्तते, नाव्ययग्रहणम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
ह्रस्वस्य गुणः स्यात्संबुद्धौ ।एङ्ह्रस्वा (कौमुदी-193)दिति संबुद्धिलोपः । हे हरे । हरिम् । हरी । हरीन् ॥
ह्रस्वस्य गुणः - हे हरि स् इति स्थिते ह्यस्वस्य गुणः ।सम्बुद्धौ चे॑त्यतः सम्बुद्धावित्यनुवर्तते । तदाह — ह्यस्वस्येत्यादिना । अनेन रेफादिकारस्य गुण एकारः । सम्बुद्धिलोप इति । एङः परत्वादिति भावः । नत्वत्र ह्यस्वात्परत्वमस्ति, परत्वान्नित्यत्वाच्च सम्बुद्धिगुणे कृते ह्यस्वात्परत्वाऽभावात् । हरिमिति । अमि पूर्वरूपे रूपम् । हरीनिति । पूर्वसवर्णदीर्घे "तस्माच्छसः" इति नत्वम् ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
सम्बुद्धौ। हे हरे। हरिम्। हरी। हरीन्॥
महाभाष्यम्
ह्रस्वस्य गुणः इह कस्मान्न भवति ‐ नदि कुमारि किशोरि ब्राह्मणि ब्राह्मबन्धु ? ।। ह्रस्ववचनसार्मथ्यात्(1) । अस्त्यन्यद्ह्रस्ववचने प्रयोजनम् ? ।। किं(2) ? ।। पृथग्विभक्तिं मोच्चीचरमिति ।। शक्या(3) पृथग्विभक्तिरनुच्चारयितुम् ।। कथम्(2) ? ।। एवमयं ब्रूयात् आम्बार्थानां ह्रस्वः नदीह्रस्वयोर्गुण इति ।। यद्येवमुच्यते जसि चेत्यत्र नद्या अपि गुणः प्राप्नोति ।। एवं तर्हि योगविभागः करिष्यते ‐ अम्बार्थनद्योर्ह्रस्वः । ततो ह्रस्वस्य । ह्रस्वस्य च ह्रस्वो भवति ।। किमर्थमिदं ? ।। गुणं वक्ष्यति तद्वाधनार्थम् ।। ततो गुणः । गुणश्च भवति ह्रस्वस्येति ।। अथ वा ह्रस्वस्य गुण इत्यत्राऽम्बार्थनद्योर्ह्रस्व इत्येतदनुवर्तिष्यते ।। ( ह्रस्वस्य गुणः )