Page loading... Please wait.
7|2|116 - अत उपधायाः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
7|2|116
SK 2282
अत उपधायाः   🔊
सूत्रच्छेदः
अतः (षष्ठ्येकवचनम्) , उपधायाः (षष्ठ्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
वृद्धिः  7|2|114 (प्रथमैकवचनम्) , ञ्णिति  7|2|115 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1
सम्पूर्णसूत्रम्
अङ्गस्य उपधायाः अतः ञ्णिति वृद्धिः
सूत्रार्थः
अङ्गस्य उपधा-अकारस्य णित् ञित् प्रत्यये परे च वृद्धिः भवति ।
यदि कस्मिंश्चित् अङ्गे अकारः उपधास्थाने अस्ति, तर्हि तस्य अकारस्य णित्-प्रत्यये परे / ञित्-प्रत्यये परे च वृद्धि-आदेशः (= आकारः) भवति । यथा -

1. पठ् + घञ् [भावे 3|3|18 इत घञ्-प्रत्ययः]
→ पाठ [अत उपधायाः 7|2|116 इति ञित्-प्रत्यये परे उपधा-अकारस्य वृद्धिः आकारः]

2. पठ् + ण्वुल् [ण्वुल्तृचौ 3|1|133 इति ण्वुल्-प्रत्ययः]
→ पाठ् + वु [अत उपधायाः 7|2|116 इति णित्-प्रत्यये परे उपधा-अकारस्य वृद्धिः आकारः]
→ पाठ् + अक [युवोरनाकौ 7|1|1 इति वु-इत्यस्य अक-आदेशः]
→ पाठक

3. क्षल्-धातोः लट्-लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रक्रिया इयम् -
क्षल् + णिच् [सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् 3|1|25 इति स्वार्थे णिच्]
→ क्षल् + इ [इत्संज्ञालोपः । सनाद्यन्ताः धातवः 3|1|32 इति धातुसंज्ञा]
→ क्षालि [अत उपधायाः 7|2|116 इति णित्-प्रत्यये परे उपधा-अकारस्य वृद्धिः आकारः]
→ क्षालि+ लट् [वर्तमाने लट् इति लट्]
→ क्षालि + तिप् [तिप्तस्.. 3|4|78 इति प्रथमपुरुषैकवचनस्य तिप्-प्रत्ययः]
→ क्षालि+ शप् + तिप् [कर्तरि शप् 3|1|68 इति शप्]
→ क्षाले + अ + ति [सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7|3|84 इति गुणः]
→ क्षालय् + अ + ति [एचोऽयवायावः 6|1|78 इति अयादेशः]
→ क्षालयति


ज्ञातव्यम् - अस्मिन् सूत्रे "अतः" इत्यनेन "अकारस्य वृद्धिः भवति" इति निर्दिष्टम् अस्ति, अतः इको गुणवृद्धी 1|1|3 इत्यस्य प्रयोगः अत्र न भवति ।
One-line meaning in English
The उपधा-अकार of an अङ्ग undergoes a वृद्धिः when followed by a णित् or a ञित् प्रत्यय.
काशिकावृत्तिः
अङ्गोपधाया अकारस्य स्थाने ञिति णिति च प्रत्यये वृद्धिर् भवति। पाकः। त्यागः। यागः। पाचयति। पाचकः। पाठयति। पाठकः। अतः इति किम्? भेदयति। भेदकः। उपधायाः इति किम्? चकासयति तक्षकः।
पाक इत्यादौ भावे घञ्, `चजोः कु घिण्ण्यतोः` 7|3|52 इति कुत्वम्। `रागः` इति। `घञि च भावकरणयोः` 6|4|27 इत्यनुनासिकलोपः। `पाचयति` इति। `हेतुमति च` 3|1|26 इति णिच्। `चकासयति` इति। उपधाग्रहणादिह चकारादकारस्य न भवति। तपरकरणं लाघवार्थम्। असति हि स्मिन्नस्योपधाया इत्युच्यमाने गौरवं स्यात्। दीर्घनिवृत्त्यर्थं तु तपरकरणं न भवति, न दीर्घस्य कृतायां वृद्धौ कश्चिद्विशेषोऽस्ति॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
उपधाया अतो वृद्धिः स्यात् ञिति णिति च प्रत्यये परे । चखाद ।
अत उपधायाः - णलि अजन्तत्वाऽभावादचो ञ्णितीति वृद्धेरप्राप्तौ — अत उपधायाः । वृद्धिः स्यादिति ।मृजेर्वृद्धि॑रित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । चखादेति । एत्वाभ्यासलोपौ तु नात्र भवतः, पित्त्वेऽकित्त्वात्, आदेशादित्वात्, तदपेक्षया वृद्धेः परत्वाच्च ।
अत उपधायाः - अत उप । अतः किम् । तुतोद । उपदायाः किम् । गणयति । इह अतो लोपं बाधित्वा परत्वाद्वृद्धिः स्यात् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
उपधाया अतो वृद्धिः स्यात् ञिति णिति च प्रत्यये परे। जगाद। जगदतुः। जगदुः। जगदिथ। जगदथुः। जगद॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.