Page loading... Please wait.
7|2|112 - अनाप्यकः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
7|2|112
SK 346
अनाप्यकः   🔊
सूत्रच्छेदः
अन (लुप्तप्रथमान्तनिर्देशः) आपि (सप्तम्येकवचनम्) , अकः (षष्ठ्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
विभक्तौ    7|2|84 (सप्तम्येकवचनम्) , इदमः  7|2|108 (षष्ठ्येकवचनम्)
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1
सम्पूर्णसूत्रम्
अकः इदमः इदः आपि विभक्तौ अन
सूत्रार्थः
अककारस्य इदम्-शब्दस्य "इद्" इत्यस्य तृतीयातः सप्तमी-यावत्सु विभक्तिप्रत्ययेषु परेषु "अन्" आदेशः भवति ।
सूत्रार्थज्ञानात् पूर्वम् आदौ अस्मिन् सूत्रे प्रयुक्तानां शब्दानाम् अर्थम् पश्यामः -
1. "अकः इदमः" इत्युक्ते सः इदम्-शब्दः यस्मिन् ककारः नास्ति । अव्ययसर्वनाम्नाम् अकच् प्राक्टेः 5|3|71 अनेन सूत्रेण इदम्-शब्दस्य स्वार्थे "अकच्" प्रत्ययः विधीयते । एवं क्रियते चेत् "इदकम्" इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति, यस्मिन् ककारः श्रूयते । अस्य प्रातिपदिकस्य विषये वर्तमानसूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति, अतः अस्मिन् सूत्रे "अकः" इति निर्दिष्टम् अस्ति ।
2. अस्मिन् सूत्रे प्रयुक्तः "आप्" अयम् प्रत्याहारः अस्ति । तृतीया-एकवचनस्य "आङ्" इत्यस्मात् सप्तमी-बहुवचनस्य "सुप्" इति यावत् पञ्चदश-प्रत्ययानाम् निर्देशः "आप्" इत्यनेन क्रियते ।

अतः अस्य सूत्रस्य अर्थः अयम् - इदम्-शब्दस्य "इद्" इत्यस्य तृतीयातः सप्तमीपर्यन्तं "अन्" इति आदेशः भवति । परन्तु अकच्-प्रत्ययान्त "इदकम्" शब्दस्य न भवति । यथा -

1) इदम् + टा [तृतीयैकवचनस्य प्रत्ययः]
→ इद अ + आ [त्यदादीनामः 7|1|102 इति मकारस्य अकारः]
→ इद + आ [अतो गुणे 6|1|97 इति पररूपः अकारः]
→ अन + आ [अनाप्यकः 7|2|112 इति इद्-इत्यस्य अन्-आदेशः]
→ अन + इन [टाङसिङसामिनात्स्याः 7|1|12 इति टा-प्रत्ययस्य इन-आदेशः]
→ अनेन [आद्गुणः 6|1|87 इति गुण-एकादेशः]

2) इदम् + ओस् [स्त्रीलिङ्गे षष्ठीद्विवचनस्य प्रत्ययः]
→ इद अ + ओस् [त्यदादीनामः 7|1|102 इति मकारस्य अकारः]
→ इद + ओस् [अतो गुणे 6|1|97 इति पररूपः अकारः]
→ इद + टाप् + ओस् [अजाद्यतष्टाप् 4|1|4 इति स्त्रीत्वं द्योतयितुम् टाप्-प्रत्ययः]
→ अना + ओस् [अनाप्यकः 7|2|112 इति इद्-इत्यस्य अन्-आदेशः]
→ अने + ओस् [आङि चापः 7|3|105 इत्यनेन आबन्तस्य अङ्गस्य एकारादेशः भवति ]
→ अनयोस् [एचोऽयवायावः 6|1|78 इति अयादेशः]
→ अनयोः [विसर्गनिर्माणम्]

"इदकम्" शब्दस्य विषये तु अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति । यथा -
इदकम् + टा [तृतीयैकवचनस्य प्रत्ययः]
→ इदक अ + आ [त्यदादीनामः 7|1|102 इति मकारस्य अकारः]
→ इदक + आ [अतो गुणे 6|1|97 इति पररूपः अकारः]
→ इमक + आ [दश्च 7|2|109 इति दकारस्य मकारादेशः]
→ इमक + इन [टाङसिङसामिनात्स्याः 7|1|12 इति टा-इत्यस्य इन-आदेशः]
→ इमकेन [आद्गुणः 6|1|87 इति गुण-एकादेशः]
One-line meaning in English
The "इद्" part of the word "इदम्" is converted to अन् when followed by a विभक्तिप्रत्यय of तृतीया to सप्तमी. But this conversion does not happen if the word इदम् has a ककार in it.
काशिकावृत्तिः
इदमः अककारस्य इद्रूपस्य स्थाने अन इत्ययम् आदेशो भवति आपि विभक्तौ परतः। अनेन। अनयोः। अकः इति किम्? इमकेन। इमकयोः। आपि इति प्रत्याहारः तृतीयैकवचनात् प्रभृति सुपः पकारेण।
`अनेन` इति। त्यदाद्यत्वे पररूपत्वे च कृत इद्रूपस्यानादेशः, `टाङसिङसामिनात्स्याः` 7|1|12 इतीनादेशः, `आद्गुणः` 6|1|84 । `अनयोः` इति। `ओसि च` 7|3|104 इत्येत्वम्, अनादेशः, सुलोपः। `पकारेण` इति। अथ कपः पकारेण कस्मान्न भवति? प्रयोजनाभावात्। ननु चेहेत्यत्र प्राग्दिशीयायां विभक्तौ `हलि लोपः` 7|2|113 यथा स्यादितीदमस्ति प्रयोजनम्? `इदम इश्` 5|3|3 इतीशात्र बाधकेन भवितव्यम्। अत्र च `अमेहक्वतिसित्रेभ्यः` (कारिका 4.2.115) इत्यत्र इहेत्यकृतेद्रूपलोपस्य हकारान्तस्येदमो तिर्देशो लिङ्गम्॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
अककारस्येदम इदोऽन् स्यादापि विभक्तौ । आबिति टा इत्यारभ्य सुपः पकारेण प्रत्याहारः । अनेन ॥
अनाप्यकः - टादावचि विशेषमाह-अनाप्यकः । अन्,-आपि,-अक इति च्छेदः । न विद्यते क् यस्य सः अक्, तस्य-अकः । ककाररहितस्येत्यर्थः । "इदमो मः" इत्यत "इदम" इति, इदोऽय्पुंसी॑त्यत "इद" इति चानुवर्तते ।अष्टन आ विभक्तौ इत्यतो विभक्ताविति । तदाह — अककारस्येत्यादिना । आपीत्यनेन टाप्डाप्चापां ग्रहणं नेत्याह-आबित्यादिना । "टा" इत्याकारमारभ्येत्यर्थः । विभक्तावित्यनुवृत्तिसामथ्र्यान्न टाबादिग्रहणमिति भावः । अनेनेति । इदम् आ इति स्थिते त्यदाद्यत्वं पररूपत्वम् । इदोऽनादेशः । अन-आ इति स्थिते इनादेशे गुण इति भावः ।
अनाप्यकः - अनाप्यकः ।आ॑विति प्रत्याहारो न तु टाप्, विभक्ताविति विशेषणादतो व्याचष्टे — टा इत्यारभ्य सुपः पकारेणोति ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
अककारस्येदम इदोऽनापि विभक्तौ। आबिति प्रत्याहारः। अनेन॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.