Page loading... Please wait.
6|1|18 - स्वापेश्चङि
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
6|1|18
SK 2584
स्वापेश्चङि   🔊
सूत्रच्छेदः
स्वापेः (षष्ठ्येकवचनम्) , चङि (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
-
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
स्वापेः इति स्वपेर् ण्यन्तस्य ग्रहणम्। तस्य चङि परतः संप्रसारणम् भवति। असूषुपत्, असूषुपताम्, असूषुपन्। द्विर्वचनात् पूर्वम् अत्र संप्रसारणम्, तत्र कृते लघूपधगुणः, तस्य णौ चङ्युपधायाः ह्रस्वत्वम्, ततो द्विर्वचनम्, दीर्घो लघोः 7|4|94 इति दीर्घत्वम्। चङि इति किम्? स्वाप्यते। स्वापितः। किति इति निवृत्तम्। ङिति इति केवलम् इह अनुवर्तते इत्येतद् दुर्विज्ञानम्।
`स्वापेः` इति। `आप्लृ व्याप्तौ` (धातुपाठः- 1260) इत्यस्यापि सुपर्वस्येका निर्देशः सम्भवति, अतस्तद्ग्रहणाशङ्कानिराकरणायाह--`स्वपेण्र्यन्तस्य ग्रहणम्` इति। ण्यन्तस्य ग्रहणं चङ्ग्रहणाद्विज्ञायते, न ह्रण्यन्ताच्चङ्? सम्भवति। `असूषुपत्` इति। `हेतुमति च` 3|1|26 इति णिच्। `द्विर्वचनात् पर्वमत्र सम्प्रसारणम्` इति। परत्वात्। `स्वाप्यते` इति। कर्मणि लकारः, `सार्वधातुके यक्` 3|1|67 । `स्वापितम्` इति। `निष्ठायां सेटि` 6|4|52 इति णिलोपः। ननु च ग्रह्रादि 6|1|16 सूत्रात्? ङितोत्यनुवत्र्तते, न च स्वापेश्चङोऽन्यो ङिदस्ति, तत्र सामथ्र्याचचङ्येव भविष्यतीति न कत्र्तव्यमेव चङ्ग्रहणम्? इत्यत आह--`ङितिति केवलम्` इत्यादि। ग्रह्रादिसूत्रे ह्रुभयं सन्निहितम्--किद्ग्रहणम्, ङिद्ग्रहणञ्च, तत्रोभयोरविशेषेण सन्निधाने ङिद्ग्रहणमेवानुवत्र्तते, न किद्ग्रहणमिति मन्दधिया दुर्बोधम्। अतः सुखप्रतिपत्त्ये मन्दबुद्धेश्चङ्ग्रहणं क्रियत इति भावः॥
स्वापेर्ण्यन्तस्य ग्रहणमिति। आप्रनोतेस्तु सुपूर्वस्य ग्रहणं न अण्यन्तस्य; चङेऽसम्भवात्। ण्यन्तस्यापि न भवति; ठ्धातोःऽ इत्यधिकारात्। स्वाप्यत इति। कर्मणि लट्, णिलोपः। स्वापित इति। ठ्निष्ठायां सेटिऽ इति णिलापः ननु च ठ्ग्रहिज्याऽ इत्यादिसूत्रान्ङ्तीत्यिनुवर्तिष्यते, न चान्यः स्वापेर्ङ्दिस्ति, यङ् तावदनेकाच्त्वन्नास्ति, अपित्सार्वधातुकं तु विकरणैर्व्यवहितम्, अङदयस्त्वविहिता एव? तत्राह--ङ्तीइति केवलमित्यादि। ननु कितीत्येतच्चानुकृष्ट्ंअ पूर्वसूत्र इति नेहानुवर्तिष्यते, किमर्थं दुर्ज्ञानं ङ्द्ग्रिहणम्? ङ्द्ग्रिहणमपि तर्हि पूर्वसूत्रे नानुवर्तते; लिटो ङितोऽसम्भवादिति तस्येहानुवृत्तिर्दुर्विज्ञाना ॥
सिद्धान्तकौमुदी
ण्यन्तस्य स्वापेश्चङि संप्रसारणं स्यात् । असूषुपत् ॥
स्वापेश्चङि - स्वापेश्चङि । संप्रसारणमिति ।ष्यङः संप्रसारण॑मित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । असू षुपदिति । संप्रसारणं तदाश्रयं चकार्यं बलव॑दिति वचनात्कृते संप्रासरणेद्वित्वं पूर्वरूपं सन्वत्तवदीर्घौ षत्वमिति भावः ।
स्वापेश्चङि - स्वापेश्चङि । चङि किम् । स्वापयति । असूषुपदिति । इह संप्रसारणोत्तरं द्वित्वम् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
स्वापेश्चङि (2455) चङ्ग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् ? ङितीति वर्तते । न चान्यः स्वापेर्ङिदस्ति, अन्यदतश्चङः ।।