Page loading... Please wait.
6|1|177 - नामन्यतरस्याम्‌
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
6|1|177
SK 3723
नामन्यतरस्याम्‌   🔊
सूत्रच्छेदः
नाम् (प्रथमैकवचनम्) , अन्यतरस्याम् (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
-
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
ह्रस्वग्रहणाम् अनुवर्तते, मतुब्ग्रहणं च। तेन मतुपा ह्रस्वो विशेष्यते। मतुपि यो ह्रस्वः, तदन्तादन्तोदात्तादन्यतरस्यां नाम् उदात्तो भवति। अग्नीनाम्, अग्नीनाम्। वायूनाम् वायूनाम्। कर्तृ̄णाम्, कर्तृ̄णाम्। मतुपा ह्रस्वविशेषनं किम्? भूतपूर्वे ऽपि ह्रस्वे यथा स्यात्। अन्यथा हि साम्प्रतिक एव स्यात्, तिसृणाम्, चतसृणाम् इति। सनुट्कस्य ग्रहणं किम्? धेन्वाम्। शकट्याम्। उदात्तयणो हल्पूर्वात् 6|1|174 इत्ययम् अन्तोदात्तः। ह्रस्वातित्येव, कुमारीणाम्। अन्तोदात्तातित्येव, त्रपूणाम्। वसूनाम्।
`नाम्` इति। सनुट्कस्य षष्ठीबहुवचनस्य ग्रहणम्। किं पुनः कारणं मतुपा ह्यस्वो विशेष्यते? इत्याह--`अन्यथा हि` इत्यादि। सम्प्रति भवः साम्प्रतिकः, अध्यात्मादित्वट्ठञ्। `तिसृणाम्` इति। अत्र `न तिसृचतसृ` 6|4|4 इति दीर्घत्वप्रतिषेधात्? साम्प्रतिकः, अध्यात्मादित्वट्ठञ्। `तिसृणाम्` इति। अत्र `न तिसृचतसृ` 6|4|4 इति दीर्घत्वप्रतिषेधात्? साम्प्रतिक एव ह्यस्वो विद्यते। न तु साम्प्रतिके सति भूतपूर्वगतिर्युक्ता। अत्र यदि मतुपा ह्यस्वो न विशेष्येत? इह नैव स्यात्--अग्नीनामिति। `नामि` 6|4|3 इति दीर्घत्वे कृते न स्यात्; ह्यस्वाभावात्। तस्माद्भूतपूर्वेऽपि ह्यस्वो यथा स्यादित्येवमर्थं मतुपा ह्यस्वो विशेष्यते। `धेन्वाम्, शकट्याम्` इति। यदि सनुट्कस्य ग्रहणं न क्रियेत तदानीं सप्तम्यादेशस्याप्यामो ग्रहणं स्यात्, ततश्च धेन्वामित्यादावपि स्यात्। सनुट्कस्य ग्रहणे तुन भवति, तस्मिन्नसति धेनुशकटिशब्दयोः प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तयोरन्त्यस्य यणादेशे कृते `उदात्तयणः` 6|1|168 इत्यादनान्तोदात्तो नित्यो भवति। `त्रपूणाम्` इति। त्रपुशब्दो वसुशब्दवदाद्युदात्तः॥
मतुबिति चेति। चच्चार्थात्सप्तम्यन्तं सम्पद्यते। अन्यथा हि साम्प्रतिक एव स्यादिति। साम्प्रतिकाभावे हि भूतपूर्वगतिर्भवति, न तु तस्मिन्सत्यपि; ततस्तिसृणाम्, चतसृणामित्यत्र ठ्न तिसृचतसृऽ इति दीर्घप्रतिषेधात्साम्प्रतिक एव ह्रस्वो विद्यते इति तत्रेव स्यात्; अग्नीनाम्, वायूनामित्यादौ परत्वान्नित्यत्वाच्च दीर्घत्वे कृते ह्रस्वाभावान्न स्यात्, तस्मान्मतुपा ह्लस्वो विशेष्यते। यद्येवम्, ठ्मतौ बह्वचोऽनजिरादीनाम्ऽ, ठ्शरादीनां चऽ इति येषां मतौ दीर्घत्वमुच्यते तेषां न स्यात् ? नैष दोषः; संज्ञायामिति वर्तते, ततश्चातुरर्थिक एव मतौ दीर्घत्वम्, न तु ठ्तदस्यास्यास्मिन्ऽ इत्यत्र; तत्र मतौ ह्रस्वान्तत्वाद्भविष्यति। एवमपि तिसृणाम्, चतसृणामित्यत्र न स्यात्, तिसृचतसृभावस्यैव तत्राभावात् ? इष्टमेवैतत्संगृहीतम्। अत्र हि ठ्षष्टत्रिचतुर्भ्यो हलादिःऽ इति नित्यमेव विभक्तेरुदातत्वमिष्यते। धेन्वाम्, शकट।लमिति। ठ्धेट इच्चऽ इति नुप्रत्ययान्तो धेनुशब्दोऽन्तोदातः, ठ्शकटिशकट।लेरक्षरमक्षरं पर्यायेणऽ इति शकटीशब्दोऽपि पक्षेऽन्तोदातः। त्रपुशब्दो वसुशब्दश्चाद्यौदातः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
मतुपि यो ह्रस्वस्तदन्तादन्तोदात्तात्परो नामुदात्तो वा । चेतन्ती सुमतीनाम् (चेत॑न्ती सुमती॒नाम्) ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
नामन्यतरस्याम् (2614) (उद्देश्यतावच्छेदकनिर्णायकभाष्यम्) इह कस्मान्न भवति ‐ - किशोरीणाम्, कुमारीणाम् ? ह्रस्वादिति वर्तते । इहापि तर्हि न प्राप्नोति ‐ - अग्नीनाम्, वायूनाम् । किं कारणम् ? दीर्घत्वे कृते ह्रस्वाभावात् । इदमिह संप्रधार्यम् ‐ - दीर्घत्वं क्रियतां स्वर इति, किमत्र कर्तव्यम् ? परत्वाद्दीर्घत्वम् । एवं तर्हि ‐ - (6299 ह्रस्वोपसंख्यानवार्तिकम् ।। 1 ।।) - नाम्स्वरे मतौ ह्रस्वग्रहणम् - नाम्स्वरे मतौ ह्रस्वग्रहणं कर्तव्यम् ‐ - मतौ ह्रस्वान्तात् इति ।। (ह्रस्वग्रहणे प्रत्याख्यानभाष्यम्) तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । आहायम् ‐ - ह्रस्वान्तादिति, न च नामि ह्रस्वान्तोऽस्ति, तत्र भूतपूर्वगतिर्विज्ञास्यते ‐ - ह्रस्वान्तं भूतपूर्वमिति ।। सांप्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिर्विज्ञायते । अयं चास्ति सांप्रतिकः ‐ - तिसृणाम्, चतसृणामिति । नैतदस्ति । षटि्त्रचतुर्भ्यो हलादिः 6|1|179 इत्यनेनात्र भवितव्यम् । तस्मिन्नित्ये प्राप्ते इयं विभाषाऽऽरभ्यते । एवं तर्हि योगविभागः करिष्यते ‐ - षटि्त्रचतुर्भ्यः, नामुदात्तो भवति । ततः ‐ - हलादिः, हलादिश्च विभक्तिरुदात्ता भवति षटि्त्रचतुर्भ्य इति ।। इदं तर्हि ‐ - त्वं नृणां नृपते जायसे शुचिः । ननु चात्रापि नृ चान्यतरस्याम् 6|1|184 इत्येष स्वरोऽत्र बाधको भविष्यति । न सिद्ध्यति । किं कारणम् ? झल्ग्रहणं तत्रानुवर्तते । किं पुनः कारणं झल्ग्रहणं तत्रानुवर्तते ? इह मा भूत् ‐ - न्रा. न्रे । उदात्तयणो हल्पूर्वात् 6|1|174 इत्येष स्वरोऽत्र बाधको भविष्यति ।। इदं तर्हि ‐ - नरि । नैकमुदाहरणं ह्रस्वग्रहणं प्रयोजयति । यद्येतावत्प्रयोजनं स्यात् नाम् इत्येव ब्रूयात् । तत्र वचनात् भूतपूर्वगतिर्विज्ञास्यते ‐ - ह्रस्वान्तं यद्भूतपूर्वमिति ।। अथवा नैवं विज्ञायते ‐ - नाम्स्वरे मतौ ह्रस्वग्रहणं कर्तव्यमिति । कथं तर्हि ? नाम्स्वरे मतौ ह्रस्वादिति वर्तत इति ।।