Page loading... Please wait.
5|4|80 - श्वसो वसीयःश्रेयसः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|4|80
SK 948
श्वसो वसीयःश्रेयसः   🔊
सूत्रच्छेदः
श्वसः (पञ्चम्येकवचनम्) , वसीयस्-श्रेयसः (पञ्चम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
अच्  5|4|75 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समासान्ताः  5|4|68 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
श्वसः वसीयस्-श्रेयसः अच्
सूत्रार्थः
यस्मिन् समस्तपदे पूर्वपदम् "श्वस्" तथा उत्तरपदम् "वसीयस्" उत "श्रेयस्" एतेषु किञ्चन विद्यते, तस्मात् "अच्" इति समासान्तप्रत्ययः भवति ।
यस्मिन् समस्तपदे पूर्वपदम् "श्वस्" इति अव्ययम् तथा च उत्तरपदम् "वसीयस्" (= कल्याणम् / मङ्गलम्) उत "श्रेयस्" एतयोः किञ्चन पदम् अस्ति, तस्मात् "अच्" इति समासान्तप्रत्ययः भवति । अत्र "श्वस्" इति शब्दः "सुष्ठु" / "शोभनम्" अस्मिन् अर्थे एव स्वीक्रियते इति स्मर्तव्यम् । "अग्रिमः दिवसः" / tomorrow इति अस्य शब्दस्य अर्थः अत्र नैव स्वीक्रियते ।

यथा -
1. श्वस् + वसीयस् + अच् [मयूरव्यंसकादयश्च 2|1|72 इति तत्पुरुषसमासः । वर्तमानसूत्रेण अच् इति समासान्तप्रत्ययः]
→ श्वरुँ + वसीयस् + अ [ससजुषोः रुः 8|2|6 इति पदान्तसकारस्य रुँत्वम् ]
→ श्वउ + वसीयस् + अ [हशि च 6|1|114 इति उत्वम्]
→ श्वो + वसीयस् + अ [आद्गुणः 6|1|87 इति गुण-एकादेशः]
→ श्वोवसीयस
यथा - श्वोवसीयं ते भूयात् (शोभनं मङ्गलं / सुमङ्गलं ते भूयात् इत्याशयः) ।

2. श्वस् + श्रेयस् + अच् [मयूरव्यंसकादयश्च 2|1|72 इति तत्पुरुषसमासः । वर्तमानसूत्रेण अच् इति समासान्तप्रत्ययः]
→ श्वरुँ + श्रेयस् + अ [ससजुषोः रुः 8|2|6 इति पदान्तसकारस्य रुँत्वम् ]
→ श्वः + श्रेयस् + अ [खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8|3|15 इति विसर्गादेशः]
→ श्वः / श्वस् + श्रेयस् + अ [वा शरि 8|3|36 इति विसर्गस्य विकल्पेन सकारादेशः]
→ श्वः / श्रश् + श्रेयस् + अ [स्तोः श्चुना श्चुः 8|4|40 इति श्चुत्वम्]
→ श्वःश्रेयस / श्वश्रेयस
यथा - श्वःश्रेयसम् / श्वश्श्रेयसम् ते भूयात् (सुकल्याणं ते भूयात् इत्याशयः) ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
श्वसः परौ यौ वसीयस्श्रेयस्शब्दौ तदन्तात् समासातच् प्रत्ययो भवति। श्वोवसीयसम्। श्वःश्रेयसम्। मयूरव्यंसकादित्वात् समासः। स्वभावाच् च इह श्वःशब्दः उत्तरपदार्थस्य प्रशंसामाशीर् विषयाम् आचश्टे, श्वःश्रेयसं ते भूयत्। शोभनं श्रेयस् ते भूयातित्यर्थः। श्वोवसीयसम् इत्यस्य एव अयं पर्यायः।
`आओवसीयम्। आःश्रेयसम्` इति। आओवसीयः, आः श्रेय इति विगृह्र मयूरव्यंसकादित्वात्? समासः। `स्वभावाच्च` इत्यादि। यद्यपि आःशब्दोऽन्यत्र कालविशेषे वत्र्तते, तथापीह समास उत्तरपदार्थस्य प्रशंसां स्तुतिमाशीर्विषयां प्रतिपादयति। कुतः? स्वभावात्। शब्दानां ह्रर्थाभिधानं स्वाभाविकम्। तत्र स्वभाव एवात्र हेतुः। `आओवसीयसमित्यस्यैवायं पर्यायः` इति। अस्येत्यनेन च आःश्रेयसमित्येष शब्दो निर्दिश्यते॥
वसुशब्दात्प्रशस्तवचनादीयसुन्--वसीयः, ठ्प्रशस्यस्य श्रःऽ--श्रेयः। स्वबावाच्चेत्यादि। यद्यपि श्वःशब्दोऽन्त्र कालविशेषे वर्तते, तथापीह समासे उतरपदार्थप्रशंसामाशीर्विषयामाचष्टे। कुतः ? स्वभावत्। अस्यैवेति। श्वः श्रेयसशब्दस्येत्यर्थः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
वसुशब्दः प्रशस्तवाची ततः ईयसुनि वसीयः । श्वस्शब्द उत्तरपदार्थप्रशंसामाशीर्विषयतामाह । मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । श्वोवसीयसम् । श्वः श्रेयसं ते भूयात् ॥
श्वसो वसीयःश्रेयसः - आसः ।आ॑सित्यव्ययात् परो यो वसीयश्शब्दः, श्रेयश्शब्दश्च तस्मादच्स्यादित्यर्थः । वसुशब्दः प्रशस्तवाचीति ।यं कामयेत वसीयान् स्यादि॑त्यादौ तथा दर्शनादिति भावः । तत इति । अतिशयेन वसुरिति विग्रहे "द्विवचनविभज्योपपद" इतीयसुनि, "तुरिष्ठेमेयस्सु" इत्यनुवृत्तौटे॑रिति टिलोपे वसीयश्शब्द इत्यर्थः । आस्शब्द इति । यद्यपि आस्शब्दः कालविशेषवाची तथापि प्रकृते शब्दशक्तिस्वबावादुत्तरपदार्थगतां प्रशंसामाशीर्विषयं द्योतयतीत्यर्थः । आशिषो वियः आशीर्विषयः, तमिति षष्ठीसमासः । प्रशंसाविशेषणम् । विषयशब्दस्य नित्यपुंलिङ्गत्वान्न स्त्रीलिङ्गता । एवं च आस्शब्द उत्तरपदार्थंगतप्राशस्त्यस्य द्योतक इति फलितोऽर्थः । ननु तर्हि आस्शब्दस्योत्तरपदार्थगतप्राशस्त्यद्योतकत्वेऽप्युत्तरपदसामानाधिकरण्याऽभावात्कथं विशेषण समास इत्यत आह — मयूरेति । तथाचाशीर्लिङ्गादिप्रयोग एवास्य साधुत्वमित्यभिप्रेत्योदाहरति — आओवसीयसमिति । अतिशयेन प्रशस्तमित्यर्थः । आःश्रेयसमिति । अतिशयेन प्रशत्मिति विग्रहे प्रशस्तशब्दादीयसुन्,प्रशस्यस्य श्रः॑ ।प्रकृत्यैका॑जिति प्रकृतिभावान्न टिलोपः । आद्गुणः । श्रेयसिति रूपम् । आस्शब्दस्तु उत्तरपदार्थगतप्रशंसाद्योतकः ।आऋश्रेयसं शिवं भद्र॑मित्यमरः ।ते भूया॑दिति तु उभयत्रापि संबध्यते,-आओवसीयसं ते भूयात्, आःश्रेयसं ते भूयादिति ।
श्वसो वसीयःश्रेयसः - आसो ।अवस् शब्दात्प्रशस्तवचनादीयसुन्नि॑त्याकरविरुद्धं व्याचक्षाणा उपेक्ष्या इति ध्वनयति — वसुशब्द इति । वसीय इति ।यः कामयेत वसीयान् स्या॑मिति श्रौतप्रयोगोऽप्यत्रानुकूल इति भावः । आस्शब्द इति । कालवाच्यप्ययं, प्रकृते त्वर्थविशेषपरः, शक्तिस्वाभाव्यात्तमेवाह — -उत्तरपदार्थंप्रशंसामिति । उत्तरपदार्थभूतां प्रशंसामित्यर्थः । आशीर्विषयमिति । षष्ठीसमासः । विषयशब्दस्याऽजहल्लिङ्गत्वात्पुंलिङ्गनिर्देशः ।उत्तरपदार्थप्रशंसाया आशीर्विषयतामाहे॑ति पाठान्तरं क्वचिदस्ति । उभयथापि आशीर्विषयताया द्योतकोऽयमिति फलितोऽर्थः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.