Page loading... Please wait.
5|4|156 - ईयसश्च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|4|156
SK 894
ईयसश्च   🔊
सूत्रच्छेदः
ईयसः (पञ्चम्येकवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समासान्ताः  5|4|68 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
ईयसन्ताद् बहुव्रीहेः कप् प्रत्ययो न भवति। सर्वा प्राप्तिः प्रतिषिध्यते। बहवः श्रेयांसः अस्य बहुश्रेयान्। शेषाद् विभाषा 5|4|154 इत्यस्य प्रतिषेधः। बह्व्यः श्रेयस्यः अस्य बहुश्रेयसी। नद्यृतश्च 5|4|153 इत्यसय् प्रतिषेधः। ह्रस्वत्वम् अपि न भवति, ईयसो बहुव्रीहौ पुंवतिति वचनात्।
`सर्वा प्राप्तिः प्रतिषिध्यते` इति। ननु `अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा` (व्या। प। 19) इति शेषलक्षणस्यैव कपः प्रतिषेधः प्राप्नोति? नैष दोषः; कबत्रानुवत्र्तते, न शेषादिति। तेनायं कब्मात्रस्य प्रतिषेधो भविष्यति। `बहवः श्रेयांसः` इति। `द्विवचनविभज्योपपदे` 5|3|57 इत्यादिनेयसुन्, `प्रशस्यस्य श्रः` 5|3|60 इति श्रः। `ह्यस्वत्वमपि न भवति` इति। `गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य` 1|2|48 इति ह्यस्वत्वं प्राप्नोति, तदपि न भवति। कस्मान्न भवति? इत्याह--`ईयसो बहुव्रीहेः` इत्यादिना। नात्र पुंवद्वचनेन स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिरभिप्रेता, किं तर्हि? ह्यस्वत्वप्रकरणात्? तदभावः। एतदुक्तं भवति---यथा पुंवद्भावे सतीकारस्य ह्यस्वोनभवति एवमीयसः परस्य स्त्रीप्रत्ययस्यापि न भवति॥
सर्वा प्राप्तिः प्रतिषिद्ध्यत इति। न तु ठनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वाऽ इति शेषलक्षणस्यैव कपः प्रतिषेध इति सर्वशब्दस्यार्थः। एतच्च शेषादित्येतस्य निवृतत्वात्कब्मात्रस्यानुवृतेर्लभ्यते। बहुश्रेयसीति। लिङ्गविशिष्टग्रहणादत्र प्रतिषेधः। यथात्र सोर्हल्ङ्यादिलोपः, तथा तत्रैव वक्ष्यामः। ह्रस्वत्वमपि न भवतीति। ठ्गोस्त्रियोरुपसर्जनस्यऽ इति प्राप्तम्। कस्मात्? इत्याह--ईयसो बहुव्रीहावित्यादि। पुंवद्वचनेनात्र न स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिर्विवक्षिता, किं तर्हि? ह्रस्वप्रकरणातदभावः। तथा च ठ्गोस्त्रियोःऽ इत्यत्र वृतौ-ठीयसो बहुव्रीहौ प्रतिषेधो वक्तव्यःऽ इत्येवोक्तम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
ईयसन्तोत्तरपदान्न कप् । बहवः श्रेयांसोऽस्य बहुश्रेयान् । गोस्त्रियोः - (कौमुदी-656) इति ह्रस्वे प्राप्ते ॥ ।ईयसो बहुव्रीहेर्नेति वाच्यम् (वार्तिकम्) ॥ बह्व्यः श्रेयस्योऽस्य बहुश्रेयसी । बहुव्रीहेः किम् । अतिश्रेयसिः ॥
ईयसश्च - ईयसश्च । बहुश्रेयसीशब्दे श्रेयसीशब्दस्यैव प्रत्ययग्रहणपरिभाषया ईयसन्तत्वादाह — ईयसन्तोत्तरपदादिति । बहुव्रीहिणा उत्तरपदादित्याक्षिप्यत #इति भावः । न कबिति ।न संज्ञेयसो॑रिति वक्तव्ये पृथग्योगकरणान्नित्यस्य वैकल्पिकत्य च कपोऽयं निषेध इति भावः । श्रेयांस इति । अतिशयेन प्रशस्ता इत्यर्थः । "द्विवचनविभज्य" इति ईयसुन् । "प्रशस्यस्य श्रः" इति श्रः, "आद्गुणः" इति गुणः । बहुश्रेयानिति । शैषिकः कब्निषिध्यते । ह्यस्वत्वे प्राप्ते इति । बह्व्यः श्रेयस्यो यस्येति बहुव्रीहिः । तत्र श्रेयसीशब्दस्योपसर्जनस्त्रीप्रत्ययान्तत्वात्गोस्त्रियो॑रिति ह्यस्वत्वे प्राप्ते इत्यर्थः । ईयसो बहुव्रीहेरिति । ईयसन्ताद्बहुव्रीहेः परस्य स्त्रीप्रत्ययस्य ह्यस्वो नेति वाच्यमित्यर्थः । बहुश्रेयसीति ।नद्यृतश्चे॑ति नित्यः कबिह निषिध्यते, लिङ्गविसिष्टपरिभाषया ईयस्ग्रहणेन स्त्रीप्रत्ययान्तश्रेयसीशब्दस्यापि ग्रहणादिति भावः । बहुव्रीहेः किमिति । ईयसो बहुव्रीहेरित्यत्रे॑ति शेषः । अतिश्रेयसिरिति । श्रेयसीमतिक्रान्त इति तत्पुरुषोऽयमिति भावः ।
ईयसश्च - ईयसश्च । नित्यो वैकल्पिकश्च कप्सर्वोऽपि निषिध्यते । बहुश्रेयानिति । अतिशयेन प्रशस्यः — श्रेयान् ।द्विवचनविभज्योपे॑तीयसुन् ।प्रशस्यस्य श्रः॑ ।शेषद्विभाषे॑ति कप्प्राप्तः ।ईयसो बहुव्रीहेर्नेति वाच्यम् । बहुश्रेयसीति ।नद्यृतश्चे॑ति नित्यं प्राप्तः कब्लङ्गविशिष्टपरिभाषयाईयसश्चे॑ति प्रतिषिध्यते ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
इर्यसश्च (2433) (5945 पूर्वपक्षिवार्तिकम्।। 1 ।।) - इर्यस उपसर्जनदीर्घत्वं च - (भाष्यम्) इर्यस उपसर्जनदीर्घत्वं चेति वक्तव्यम्। बह्व्यः श्रेयस्योऽस्य बहुश्रेयसी, विद्यमानश्रेयसी।। (5946 पूर्वपक्षिवार्तिकम्।। 1 ।।) - पुंवद्वचनात्सिद्धम् - (भाष्यम्) पुंवद्वचनात्सिद्धमेतत्। पुंवद्भावोऽत्र भवति ‐ इर्यसो बहुव्रीहौ पुंवद्वचनमिति।। इति श्रीमद्भगवत्पतञ्ञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये पञ्ञ्चमस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम्।। ।। पादश्च समाप्तः ।। पञ्ञ्चमोऽध्यायः समाप्तः ।।