Page loading... Please wait.
5|4|105 - कुमहद्भ्यामन्यतरस्याम्‌
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|4|105
SK 806
कुमहद्भ्यामन्यतरस्याम्‌   🔊
सूत्रच्छेदः
कु-महद्‍भ्याम् (पञ्चमीद्विवचनम्) , अन्यतरस्याम् (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
ब्रह्मणः टच् 1/1 तत्पुरुषस्य 6/1 [5|4|86]  5|4|91 (पञ्चम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समासान्ताः  5|4|68 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
तत्पुरुषस्य कुमहद्भ्याम् ब्रह्मणः टच् अन्यतरस्याम्
सूत्रार्थः
यस्मिन् तत्पुरुषसमासे "कु" उत "महत्" शब्दः पूर्वपदरूपेण विद्यते, तथा च "ब्रह्मन्" शब्दः उत्तरपदरूपेण विद्यते, तस्मात् विकल्पेन "टच्" इति समासान्तप्रत्ययः भवति ।
यस्मिन् तत्पुरुषसमासे "कु" उत "महत्" शब्दः पूर्वपदरूपेण विद्यते, तथा च "ब्रह्मन्" ( = ब्राह्मणः) शब्दः उत्तरपदरूपेण विद्यते, तस्मात् विकल्पेन "टच्" इति समासान्तप्रत्ययः भवति । यथा -

1. कुत्सितः ब्रह्मा [कुगतिप्रादयः 2|2|18 इति तत्पुरुषसमासः]
→ कु + ब्रह्मन् + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]
→ कु + ब्रह्म् + अ [नस्तद्धिते 6|4|144 इति टिलोपः]
→ कुब्रह्म
कुत्सितः ब्रह्मा कुब्रह्मः ।
पक्षे टच्-प्रत्ययस्य अभावे "कुब्रह्मा" इत्यपि सिद्ध्यति ।

2. महान् च असौ ब्रह्मा [सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः 2|1|61 इति तत्पुरुषसमासः]
→ महत् + ब्रह्मन् + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]
→ महा + ब्रह्मन् + टच् [आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः 6|3|46 इति तकारस्य आकारादेशः]
→ महा + ब्रह्म् + अ [नस्तद्धिते 6|4|144 इति टिलोपः]
→ महाब्रह्म
पक्षे टच्-प्रत्ययस्य अभावे "महाब्रह्मा" इति रूपम् अपि सिद्ध्यति ।

स्मर्तव्यम् - तत्पुरुषस्याङ्गुलेः संख्याऽव्ययादेः 5|4|86 इत्यस्मात् प्रारब्धम् तत्पुरुषसमासान्तप्रत्ययानां प्रकरणम् अत्र समाप्यते ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
कुमहद्भ्यां परो यो ब्रह्मा तदन्तात् तत्पुरुषाट् टच् प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्याम्। कुब्रह्मः, कुब्रह्मा। महाब्रह्मः, महाब्रह्मा। ब्रह्मणपर्यायो ब्रह्मन्शब्दः।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
आभ्यां ब्रह्मणो वा टच् स्यात् तत्पुरुषे । कुत्सितो ब्रह्मा कुब्रह्मः । कुब्रह्मा ॥
कुमहद्भ्यामन्यतरस्याम् - कुमहद्भ्याम् । कुब्राहृएति । टजभावे रूपम् । "कुगतिप्रादयः" इति समासः । कुब्राहृ इति । टचि रूपं, टिलोपः ।
कुमहद्भ्यामन्यतरस्याम् - कुब्राहृ इति । ब्राआहृणपर्यायो ब्राहृन्शब्दः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.