Page loading... Please wait.
5|3|85 - अल्पे
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|3|85
SK 2040
अल्पे   🔊
सूत्रच्छेदः
अल्पे (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
च  5|3|36 (पञ्चम्येकवचनम्) , तिङः  5|3|56 (पञ्चम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्रागिवात्कः  5|3|70 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
अल्पे प्रातिपदिकात् तिङः च कः
सूत्रार्थः
"अल्प" इत्यस्य विशेष्यरूपेण विहितात् प्रातिपदिकात् तिङन्तात् च स्वार्थे यथाविहितं प्रत्ययः भवति ।
"अल्प" (लघु / little quantity) इत्यस्य विशेष्यरूपेण विहितं यत् प्रातिपदिकम्, तस्मात् वर्तमानसूत्रेण स्वार्थे औत्सर्गिकः क-प्रत्ययः उत तस्य अपवादः विधीयते । यथा -

1. अल्पम् तैलम् इत्येव = तैल + क → तैलकम् । A little oil इत्याशयः ।
2. अल्पम् क्षीरम् इत्येव = क्षीर + क → क्षीरकम् ।
3. अल्पम् घृतम् इत्येव = घृत + क → घृतकम् ।

अव्ययानाम्, सर्वनामशब्दानाम्, तथा च तिङन्तानाम् विषये अपि अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः विद्यते, परन्तु एतेभ्यः परस्य क-प्रत्ययस्य अपवादरूपेण अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः 5|3|71 इति अकच्-प्रत्ययः विधीयते, सः च अङ्गस्य टि-संज्ञकात् पूर्वम् आगच्छति । उदाहरणानि एतानि -

1. अल्पम् उच्चैः (a little above) = उच्चैस् + अकच् → उच्चकैः ।
2. अल्पम् सर्वम् (a little of everything) = सर्वम् + अकच् → सर्वकम् । "सर्व" शब्दस्य विषये "अकच्" प्रत्ययः सुबन्तात् अनन्तरम् विधीयते इति अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः 5|3|71 इत्यत्र स्पष्टीकृतम् अस्ति ।
3. अल्पम् पचति (Cooks a little quantity) = पचति + अकच् → पचतकि । "देवदत्तः पचतकि" एतादृशम् अस्य प्रयोगः भवति ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
परिमाणापचये अल्पशब्दः। प्रकृतिविशेषणं च एतत्। अल्पत्वविशिष्टे अर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् यथाविहितं पत्ययो भवति। अल्पं तैलम् तैलकम्। घृतकम्। सर्वकम्। विश्वकम्। उच्चकैः। नीचकैः। पचतकि। जल्पतकि।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
अल्पं तैलं तैलकम् ॥
अल्पे - अल्पे । अल्पत्वविशिष्टे वर्तमानाद्यथाविहितं प्रत्ययाः स्युः । तैलकमिति । "सर्वकम्" "उच्चकैः"पचतकी॑त्याद्यप्युदाहार्यम् ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
अल्पे (2243)