Page loading... Please wait.
5|3|38 - उत्तराच्च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|3|38
SK 1987
उत्तराच्च   🔊
सूत्रच्छेदः
उत्तरात् (पञ्चम्येकवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
अपञ्चम्याः  5|3|25 (पञ्चम्येकवचनम्) , सप्तमी-पञ्चमी-प्रथमाभ्यः  5|3|28 (पञ्चमीबहुवचनम्) , दिग्-देश-कालेषु  5|3|28 (सप्तमीबहुवचनम्) , आच्  5|3|36 (प्रथमैकवचनम्) , च  5|3|37 (अव्ययम्) , दूरे  5|3|37 (सप्तम्येकवचनम्) , आहि  5|3|37 (लुप्तप्रथमान्तनिर्देशः)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
उत्तरात् सप्तमी-प्रथमाभ्यः दिक्-देश-कालेषु दूरे आहिः आच् च
सूत्रार्थः
"उत्तर" शब्दः यदा "दूरस्था दिशा" / "दूरस्थम् स्थानम्" / "दूरस्थः कालः" एतेषु अर्थेषु प्रयुज्यते, तदा तस्य सप्तम्यन्तात् प्रथमान्तात् च रूपात् "आहि" तथा "आच्" प्रत्ययौ स्वार्थे विधीयेते ।
"दिशा", "देश" तथा "काल" एतेषु अर्थेषु प्रयुज्यमाणेभ्यः दिशावाचिभ्यः शब्देभ्यः दिक्‌शब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यो दिग्देशकालेष्वस्तातिः 5|3|27 इत्यनेन सप्तम्यन्तात्, प्रथमान्तात् च स्वार्थे औत्सर्गिकरूपेण "अस्ताति" प्रत्यये प्राप्ते ; तस्य अपवादेन "दूरे" इत्यस्मिन् सन्दर्भे "उत्तर" शब्दात् वर्तमानसूत्रेण "आहि" तथा "अाच्" एतौ प्रत्ययौ भवतः ।

यथा - उत्तरस्याम् दूरायाम् दिशि / उत्तरे दूरे देशे / उत्तरा दूरा दिक् / उत्तरः दूरः देशः
= उत्तर + आच् / आहि [कृत्तद्धितसमासाश्च 1|2|46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा, सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2|4|71 इति सुप्-प्रत्ययस्य लुक्]
→ उत्तर + आ / आहि ["आच्" इत्यत्र चकारः उच्चारणार्थः, विशेषणार्थश्च । तस्य लोपः भवति ।]
→ उत्तर + आ / आहि [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ उत्तरा / उत्तराहि

अत्र निर्मितौ "उत्तरा" तथा "उत्तराहि" एतौ शब्दौ तद्धितश्चासर्वविभक्तिः 1|1|38 इत्यनेन अव्ययसंज्ञकौ भवतः ।यथा - "उत्तराहि वसति / उत्तरा वसति / उत्तरा विद्यते / उत्तराहि विद्यते - आदयः ।

ज्ञातव्यम् - पूर्वसूत्रात् "सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यः" इत्यस्य अनुवृत्त्यां प्राप्तायाम् वर्तमानसूत्रे "अपञ्चम्याः" इति निर्देशेन अत्र केवलम् सप्तम्यन्तात् प्रथमान्तात् च रूपात् अत्र प्रत्ययविधानम् भवति । पञ्चमीविभक्त्यन्तरूपस्य विषये अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
उत्तरशब्दादाजाही प्रत्ययौ भवतः अस्तातेरर्थे दूरे चेदवधिमानवधेर् भवति। उत्तरा वसति, उत्तराहि वसति। उत्तरा रमणीयम्, उत्तराहि रमणीयम्। दूरे इत्येव, उत्तरेण प्रयाति। पञ्चम्याः इत्येव, उत्तरादागतः।
`आजाही प्रत्ययौ भक्तः` इति। ननु चानन्तर्यादाहिरेव प्राप्नोति? नन; चकारोऽत्र क्रियते, स हि व्यवहितमप्याचं समुच्चिनोति। तेनाऽ‌ऽजपि भविष्यतीति॥
आजाही प्रय्ययौ भवत इति। यद्यप्याहिरनन्तरः, तथापि चकारेण व्यवहितस्यापि आचः समुच्चय इति भावः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
उत्तराहि । उत्तरा ॥
उत्तराच्च - उत्तराच्च ।आच् आहि चे॑ति शेषः । अतसुचा आतिना च चत्वारि रूपाणि ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.