Page loading... Please wait.
5|2|26 - तेन वित्तश्चुञ्चुप्चणपौ
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|2|26
SK 1827
तेन वित्तश्चुञ्चुप्चणपौ   🔊
सूत्रच्छेदः
तेन (तृतीयैकवचनम्) , वित्तः (प्रथमैकवचनम्) , चुञ्चुप्-चणपौ (प्रथमाद्विवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तेन वित्तः" (इति) चुञ्चुप्-चणपौ
सूत्रार्थः
"वित्तः (ज्ञातः)" अस्मिन् अर्थे तृतीयासमर्थेभ्यः शब्देभ्यः "चुञ्चुप्" तथा "चणप्" एतौ प्रत्ययौ भवतः ।
"वित्तः" इत्युक्ते ज्ञातः / प्रतीतः (famous / wellknown) । वित्तो भोगप्रत्यययोः 8|2|58 इत्यनेन अयम् शब्दः निपात्यते । तृतीयासमर्थेभ्यः शब्देभ्यः वित्तः (प्रतीतः / ज्ञातः / प्रसिद्धः) अस्मिन् अर्थे "चुञ्चुप्" तथा "चणप्" एतौ प्रत्ययौ भवतः । यथा , विद्यया वित्तः ( विद्यया प्रतीतः / ज्ञातः) विद्याचुञ्चुः पुरुषः ; विद्याचणः पुरुषः वा ।

स्मर्तव्यम् -
1. "चुञ्चुप्" तथा "चुणप्" - उभयत्र चकारस्य इत्संज्ञा प्रयोजनाभावात् न भवति । यद्यपि सामान्यरूपेण चकारस्य इत्संज्ञा तद्धितस्य 6|1|164 इत्यनेन समुदायस्य अन्तोदात्तत्वम् कारयितुम् विधीयते, तथापि अत्र तत् न इष्यते । एवं च, चुटू 1|3|7 इति सूत्रम् अनित्यम् अस्ति, एतत् अनित्यत्व् अनुसृत्य अपि अत्र इत्संज्ञा न भवति ।

2. "चुञ्चुप्" इत्यत्र चकारोत्तरः उकारः अनुनासिकः नास्ति, अतः तस्य इत्संज्ञा न भवति । अयम् उकारः प्रत्ययस्यैव उकारः अस्ति, प्रत्यये च तस्य श्रवणम् अपि भवति । यथा - विद्या + चुञ्चुप् = विद्याचुञ्चु । अस्य शब्दस्य रूपाणि पुँल्लिङ्गे "साधु" शब्दवत् भवन्ति ।

3. "वित्तम्" इति नपुँसकलिङ्गे प्रयुज्यते चेत् तस्य "धनम्" इति अर्थः भवति । परन्तु अयम् अर्थः अत्र न इष्यते । अत्र "वित्तः" इति पुँल्लिङ्गवाचिनः शब्दस्यैव ग्रहणम् भवति, यस्य अर्थः "ज्ञातः / प्रतीतः" इत्येव विद्यते ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
तेन इति तृतीयासमर्थात् वित्तः इत्येतस्मिन्नर्थे चुञ्चुप् चणपित्येतौ प्रत्ययौ भवतः। वित्तः प्रतीतः ज्ञात इत्यर्थः। विद्यया वित्तः विद्याचुञ्चुः, विद्याचणः।
`विद्याचुञ्चुः, विद्याचणः` इति। अथ `चुटू` 1|3|7 इति चकारस्येत्संज्ञा कस्मान्न भवति? उक्तोऽस्य हेतुस्तत्रैव--पृथग्योगकरणमस्य विधेरनित्यत्वज्ञापनार्थमिति॥
वितः प्रतीत इति। ठ्वितो बोगप्रत्यययोःऽ इति निपातनात्, चुञाचुप्चणपोश्चकारस्य यथेत्संज्ञा न भवति, तथा ठ्चुटूअऽ इत्यत्रैव वृत्तिकारेणोक्तम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
यकारः प्रत्यययोरादौ लुप्तनिर्दिष्टस्तेन चस्य नेत्संज्ञा । विद्यया वित्तो विद्याचुञ्चुः । विद्याचणः ॥
तेन वित्तश्चुञ्चुप्चणपौ - तेन वित्तः । तृतीयान्ताद्वित्त इत्यर्थे चुञ्चुप्चणपौ भवत इत्यर्थः । वित्तः=प्रसिद्धः । चस्य नेत्संज्ञेति । उपदेशे आदित्वाऽभावादिति भावः ।
तेन वित्तश्चुञ्चुप्चणपौ - तेन वित्तः । वित्तः=प्रतीतः ।वित्तो भोगप्रत्ययो॑रिति निपातनात्रदाभ्यां निष्ठातो नः॑इति नत्वं न । लुप्तनिर्दिष्ट इति ।चुटुषाः प्रत्ययस्ये॑ति वक्तव्ये पृथग्योगकरणात्चुटू॑ इत्येतदनित्यमिति समाधानान्तरमप्याहुः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.