Page loading... Please wait.
5|1|18 - प्राग्वतेष्ठञ्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|1|18
SK 1680
प्राग्वतेष्ठञ्   🔊
सूत्रच्छेदः
प्राक् (अव्ययम्) , वतेः (पञ्चम्येकवचनम्) , ठञ् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्वतेष्ठञ्  5|1|18 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
प्राक् वतेः ठञ्
सूत्रार्थः
प्राक्-वतीय-अर्थेषु ठञ्-प्रत्ययः औत्सर्गिकरूपेण भवति ।
तद्धिताधिकारे पाठितेभ्यः पञ्च-महोत्सर्गेभ्यः पञ्चम (अन्तिमः) महोत्सर्गः अस्मात् सूत्रात् आरभ्यते । वर्तमानसूत्रतः तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः 5|1|115 इति यावत्सु सूत्रेषु आहत्य सप्तविंशतिः अर्थाः पाठिताः सन्ति । एते सर्वे अर्थाः "प्राक्-वतीय-अर्थाः" नाम्ना ज्ञायन्ते । एतेषां सर्वेषाम् विषये औत्सर्गिकरूपेण ठञ्-प्रत्ययः भवति । अस्य ठञ्-प्रत्ययस्य अपवादरूपेण भिन्नैः सूत्रैः भिन्नासु अवस्थासु विविधानाम् प्रत्ययानाम् विधानम् क्रियते ।

ठञ्-प्रत्ययस्य कानिचन उदाहरणानि -
अ) शूर्पेण क्रीतम् = शूर्प + ठञ् = शौर्पिक
आ) योजनं शतं गच्छति = योजन + ठञ् = यौजनिक
इ) मासं ब्रह्मचर्यं यस्य = मास + ठञ् = मासिक

प्रक्रिया इयम् -
शूर्प + ठञ्
→ शूर्प + इक [ठस्येकः 7|3|50 इति ठकारस्य इक-आदेशः]
→ शौर्प + इक [तद्धितेष्वचामादेः 7|2|117 इति आदिवृद्धिः]
→ शौर्प् + इक [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ शौर्पिक

27 प्राग्वतीयाः अर्थाः एते -
1. तेन क्रीतम् 5|1|37
2. तस्य निमित्तं संयोगोत्पातौ 5|1|38
3. तस्येश्वरः 5|1|42
4. तत्र विदित इति च 5|1|43
5. तस्य वापः 5|1|45
6. तदस्मिन् वृद्ध्यायलाभशुल्कोपदा दीयते 5|1|47
7. तद्धरति वहत्यावहति भाराद्वंशादिभ्यः 5|1|50
8. सम्भवत्यवहरति पचति 5|1|152
9. सोऽस्यांशवस्नभृतयः 5|1|156
10. तदस्य परिमाणम् 5|1|57
11. तद् अर्हति 5|1|63
12. पारायणतुरायणचान्द्रायणं वर्तयति 5|1|72
13. संशयमापन्नः 5|1|73
14. योजनं गच्छति 5|1|74
15. उत्तरपथेनाहृतं च 5|1|77
16. तेन निर्वृत्तम् 5|1|79
17. तमधीष्टो भृतो भूतो भावी 5|1|80
18. षष्टिकाः षष्टिरात्रेण पच्यन्ते 5|1|90
19. तेन परिजय्यलभ्यकार्यसुकरम् 5|1|93
20. तदस्य ब्रह्मचर्यम् 5|1|94
21. तस्य च दक्षिणा यज्ञाख्येभ्यः 5|1|95
22. तत्र च दीयते कार्यं भववत्‌ 5|1|96
23. सम्पादिनि 5|1|99
24. तस्मै प्रभवति 5|1|101
25. समयस्तदस्य प्राप्तम् 5|1|104
26. प्रकृष्टे ठञ् 5|1|108
27. प्रयोजनम् 5|1|109
One-line meaning in English
The ठञ् प्रत्यय is used as a default for the प्राग्वतीय meanings.
काशिकावृत्तिः
तेन तुल्यं क्रिया चेद् वतिः 5|1|115 इति वक्ष्यति। प्रागेतस्माद् वतिसंशब्दनाद् यानित ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः ठञ् प्रत्ययस् तेष्वधिकृतो विदितव्यः। वक्ष्यति पारायणतुरायणचान्द्रायणं वर्तयति। पारायणिकः। तौरायणिकः। चान्द्रायणिकः।
प्राग्वचनं `शीर्षच्छेदाद्यच्च` 5|1|64 , `दण्डादिभ्यो यः` 5|1|65 इत्येवमादिनाधिकारवता ठञि विच्चिन्ने `पारायणतुरायणचान्द्रायणं वत्र्तयति` 5|1|71 इत्येवमादावर्थनिर्देशे ठञेव यथा स्यादित्येवमर्थम्॥
वक्ष्यति पारायणतुरायणेति। अत्र तु प्रदेशेऽस्य करणमुतरसूत्रे येषां पर्यु दासस्तेभ्यष्ठञ्यथा स्यादिति--गौपुच्छिकः, साम्प्रतिकः। ठञित्येवाधिकारे सिद्धे ठ्प्राग्वतेःऽ इति वचनं मध्ये योऽधिकारवानपवादः ठ्सर्वभूमिपृथिवीभ्यामणञौऽ, ठ्शीर्षच्छेदाद्यच्चऽ इत्येवमादिस्तेन विच्छेदेऽपि ठ्पारायणतुरायणऽ इत्येवमादौ ठञेव यथा स्यादित्येवमर्थम्। यद्यप्यत्र प्रत्ययोऽवधित्वेन गृहीतः, तथाप्यर्थेष्वेवोपतिष्ठते, न तु प्रकृतिषु; तेनापवादविषये न भवति। तता च ठ्शूर्पादञन्यतरस्याम्ऽ इत्यन्यतरस्यांग्रहणमर्थवद्भवति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
॥ अथ तद्धिताधिकारे आर्हीयप्रकरणम्‌ ॥

तेन तुल्यम् (कौमुदी-1778) इति वर्तिं वक्ष्यति ततः प्राक्ठञधिक्रियते ॥
प्राग्वतेष्ठञ् - अथ आर्हीयाः । प्राग्वतेः । वतिशब्दस्तद्धटितसूत्रपरः । तदाह — तेन तुल्यमिति ।तेनतुल्य॑मित्यतः प्राग्येषु सूत्रेषु अर्था एव निर्दिश्यन्ते नतु प्रत्ययाः, तत्र ठञित्युपतिष्ठत इति यावत् ।
प्राग्वतेष्ठञ् - प्राग्वतेष्ठञ् ।ठ॑ञित्येव वक्तव्येप्राग्वते॑रिति वचनं मध्ये योऽगदिकारवानपवादः,सर्वभूमिपृथिवीभ्यामणञौ॒॑शीर्षच्चेदाद्यच्चे॑त्येवमादिः, तेन विच्छेदेऽपिपारायणतुरायणे॑त्यादौ ठञेव यथा स्यादित्येवमर्थम् । न चैवं पारायणादिसूत्र एव ठञ्निर्दिश्यतामिति वाच्यम्, उत्तरसूत्रे येषां पर्युदासः क्रियते गोपुच्छादीनां तेभ्याष्ठञः प्रकृतसूत्रं विनाऽलाभात् । तथा च गौपुच्छिकः साप्ततिक इत्यादौ ठञर्थमिदं सूत्रमत्र प्रदेशे आरब्धमिति बोध्यम् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.