Page loading... Please wait.
5|1|108 - प्रकृष्टे ठञ्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|1|108
SK 1771
प्रकृष्टे ठञ्   🔊
सूत्रच्छेदः
प्रकृष्टे (सप्तम्येकवचनम्) , ठञ् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
अस्य  5|1|104 (षष्ठ्येकवचनम्) , तत्  5|1|104 (प्रथमैकवचनम्) , कालात्  5|1|107 (पञ्चम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्वतेष्ठञ्  5|1|18 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तत् अस्य" (इति) कालात् प्रकृष्टे ठञ्
सूत्रार्थः
"अस्य प्रकृष्टः ( = दीर्घः)" अस्मिन् अर्थे प्रथमासमर्थात् "काल"शब्दात् ठञ् प्रत्ययः भवति ।
"प्रकृष्टः" इत्युक्ते दीर्घः । "अस्य कालः दीर्घः अस्ति" अस्मिन् अर्थे प्रथमासमर्थात् "काल"शब्दात् ठञ् प्रत्ययः भवति ।

यथा - प्रकृष्टः कालः अस्य ऋणस्य तत् कालिकम् ऋणम् । प्रकृष्टः कालः अस्याः शत्रुतायाः सा कालिकी शत्रुता । (स्त्रीत्वे टिड्ढाणञ्.. 4|1|15 इत्यनेन ङीप्-प्रत्ययः भवति)।

ज्ञातव्यम् - वस्तुतः अस्मिन् सूत्रे "ठञ्" प्रत्ययः अधिकारसामर्थ्येन उपस्थितः अस्ति एव । तस्य सूत्रे विशिष्टरूपेण निर्देशस्य कापि आवश्यकता नास्ति । केवलम् स्पष्टतायै अत्र "ठञ्" इति पुनरुच्यते ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
कालातित्येव, तदस्य इति च। प्राप्तम् इति निवृत्तम्। प्रकर्षेण कालो विशेष्यते। प्रकर्षे वर्तमानात् कालात् प्रथमासमर्थादस्य इति षष्ठ्यर्थे ठञ् प्रत्ययो भवति। प्रकृष्टो दीर्घः कालो ऽस्य कालिकमृणम्। कालिकं वैरम्। ठञ्ग्रहणं विस्पष्टार्थम्।
`प्रकृष्टम्` इति। `नपुंसके भावे क्तः` 3|3|114 । कालस्य दीर्घत्वमिह प्रकृष्टशब्देनोच्यते। अथ ठञ्ग्रहणं किमर्थम्, यावता प्रकृत एव ठञ्, तत्र प्रकृष्टमित्येतावदेव वक्तव्यम्? इत्याह--`ठञ्ग्रहणं विस्पष्टार्थम्` इति। असति हि ठञ्ग्रहणे यतोऽनन्तरत्वात्? स एव विधीयत इति कस्यचिद्भ्रान्तिः स्यात्। तस्मान्मन्दबुद्धि प्रवक्तारं प्रति विस्पष्टार्थं ग्रहणम्॥
प्रकर्षेणेति। प्रकृष्टशब्दे प्रकृत्यर्थस्य निष्कृप्य कथनमेतत्, एवं प्रकृष्टे उप्रकर्षे। वर्तमानादिति। प्रकर्षविशिष्टेऽर्थे वर्तमानादित्यर्थः। न त्वत्र ठ्नपुंसके भावे क्तःऽ दर्शितः, कर्मणि क्तान्तोऽयं प्रकृष्यते, स प्रकृष्ट इति; अन्यथा प्रकृष्टो दीर्घः कालोऽस्येनि विग्रहो न घटेत। ठञ्ग्रहणं विस्पष्टार्थमिति। अन्यथानन्तरस्य यतोऽनुवृत्तिराशङ्क्येत ॥
सिद्धान्तकौमुदी
कालादित्येव । तदस्येति च । प्रकृष्टो दीर्घः कालोऽस्येति कालिकं वैरम् ॥
प्रकृष्टे ठञ् - प्रकृष्टे ठञ् । अस्य प्राप्त इत्यर्थे प्रकृष्टवृत्तेः कालशब्दाट्ठञित्यर्थः । यतोऽपवादः । प्रकृष्टशब्दस्य विवरणं-दीर्घ इति ।
प्रकृष्टे ठञ् - प्रकृष्टे ठञ् । प्रकृष्यते अयमिति प्रकृष्टः । कर्मणि क्तः । तेन च प्रकर्षेण कालो विशेष्यते इत्याह — -दीर्घः काल इति । ठञ्ग्रहणं विस्पष्टार्थम्, अन्यथा अनन्तरस्य यतोऽनुवृत्तिराशङ्क्येत ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.