Page loading... Please wait.
4|4|83 - विध्यत्यधनुषा
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|4|83
SK 1635
विध्यत्यधनुषा  
सूत्रच्छेदः
विध्यति क्रियापदम् अ-धनुषा (तृतीयैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
तत्  4|4|76 (द्वितीयैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्घिताद्यत्  4|4|75 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तत् अधनुषा विध्यति" (इति) समर्थानाम् प्रथमात् परः यत् प्रत्ययः
सूत्रार्थः
"विध्यति" अस्मिन् अर्थे द्वितीयासमर्थात् यत्-प्रत्ययः भवति, परन्तु "धनुष्" इति करणम् अस्ति चेत् यत्-प्रत्ययः न भवति ।
"विध्यति" इति "व्यध् (ताडने)" इत्यस्य दिवादिगणस्य धातोः लट्लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनम् । "ताडयति / वेदनां करोति" अस्मिन् अर्थे अस्य धातोः प्रयोगः भवति । यत्र केनचन पदार्थेन वेदना क्रियते, तत्र "यम् वेदना भवति" तस्य निर्देशार्थम् वर्तमानसूत्रस्य प्रयोगः भवति । उदाहरणम् पश्यामश्चेत् स्पष्टम् स्यात् -

1. वालुकायाः लघुकणाः ये भूमौ पतिताः सन्ति, तेषु पादौ स्थापयामश्चेत् प्रायः तैः कणैः पादवेदना जायते । अस्य निर्देशः "वालुकाकणाः पादौ विध्यन्ति" इति क्रियते । अत्र ताडनक्रियायाः कर्म अस्ति पादौ । अस्मात् द्वितीयासमर्थात् वालुकाकणानाम् निर्देशं कर्तुम् वर्तमानसूत्रेण यत्-प्रत्ययः विधीयते । यथा -
पाद + यत्
→ पद् + यत् [पद् यत्यतदर्थे 6|3|53 इति पद्-आदेशः]
→ पद्य
पादौ विध्यन्ति ते पद्याः वालुकाकणाः ।

2. गुल्मानाम् ( लघुवृक्षानाम्) कण्टकाः चलनसमये ऊरुम् (जङ्घाम्) पीडयन्ति । अस्य निर्देशः "कण्टकाः ऊरुम् विद्ध्यन्ति" इति क्रियते । अत्र पीडनक्रियायाः कर्म अस्ति ऊरुः । अस्मात् द्वितीयासमर्थात् कण्टकानां निर्देशं कर्तुम् यत् प्रत्ययः क्रियते । ऊरून् विध्यन्ति ते ऊरव्याः कण्टकाः । प्रक्रिया इयम् -
ऊरु + यत्
→ ऊरो + य [ओर्गुणः 6|4|146 इति गुणादेशः]
→ ऊरव् + य [वान्तो यि प्रत्यये 6|1|79 इति अवादेशः]
→ ऊरव्य

यदि व्यधनक्रियायाः करणम् "धनुः" इति अस्ति (इत्युक्ते, धनुषा ताडनम् / पीडनम् क्रियते), तर्हि वर्तमानसूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति । यथा - "धनुषा पादान् विध्यन्ति ते शराः" अस्मिन् वाक्ये पाद-शब्दात् यत्-प्रत्ययविधानम् न भवति, यतः अत्र व्यधनक्रियायाः करणम् "धनुः" इति अस्ति । तथा च, यत्र व्यधनक्रियायाः करणम् धनुः इति "भवितुम् अर्हति", तत्रापि वर्तमानसूत्रस्य प्रसक्तिः न भवति । यथा - "देवदत्तः शत्रुं विध्यति" इत्यत्र "प्रायः धनुषा विध्यति / धनुषा व्यद्धुम् अर्हति" इति अर्थः जायते, अतः अत्रापि असय सूत्रस्य प्रसक्तिः न वर्तते ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
ततिति द्वितीयासमर्थाद् विध्यति इत्येतस्मिन्नर्थे यत् प्रत्ययो भवति, न चेद् धनुष्करणं भवति। पादौ विध्यन्ति पद्याः शर्कराः। ऊरव्याः कण्टकाः। अधनुषा इति किम्? पादौ विध्यति धनुषा। ननु असमर्थत्वादनभिधानाच् च प्रत्ययो न भवति, न हि धनुषा पद्य इति विवक्षितो ऽर्थः प्रतीयते? एवं तर्हि धनुष्प्रतिषेधेन व्यधनक्रिया विशेष्यते, यस्यां धनुष्करणम् न सम्भाव्यते इति। तेन इह न भवति, चौरं विध्यति, शत्रुं विध्यति देवदत्तः इति।
`पद्याः` इति। `पद्यत्यतदर्थे` 6|3|52 इतिपादशब्दस्य पद्भावः। `ऊरव्याः` इति। `वान्तो यि प्रत्यये` 6|1|76 इत्यवादेशः।`ननु च` इत्यादि। धनुरत्र प्रकृत्यर्थः, प्रत्ययार्थेन वाह्रं करणमपेक्ष्यते, तेन सापेक्षमसमर्थं भवतीत्यसामथ्र्यम्? ननु चट व्यधनमेवात्र सापेक्षम्, क्रियया करणं सम्बध्यत इति कृत्वा, तच्च व्यधनं क्रियाप्रधानत्वादाख्यातस्य प्रधानं बवति, प्रधानस् सापेक्षस्य भवत्येव वृत्तिः, यथा-- राजुपुरषोऽयमभिरूप इति? नैतदस्ति; यद्यपि क्रियाप्रधानमाख्यातम्, तथापीह प्रत्ययार्थं एव प्रधानम्। प्रत्ययार्थस्य साधनं व्यद्धा। तथा च प्रागुक्तम्---`क्रियाप्रधानत्वेऽपि चाख्यातस्य तद्धितेः स्वभावात् साधनप्रधानः` इति। अथ क्रियाद्वारेण व्यद्धुरपि करणं प्रत्यपेक्षा भवतीति कल्प्यते, तथा च सति प्रकृत्यर्थस्यापि क्रियाद्वारेणैव करणं प्रत्यपेक्षा भवतीति केन वार्यते ! न हि पादौ विध्यति धनुषेति करणविवक्षायां व्यधनमात्रस्य पादौ कर्म धनुष्करणविशिष्टस्य। तस्माद्व्यधनस्यापि क्रियाकरणे प्रत्यपेक्षेत्यसाम्रथ्यात्प्रत्ययो न भविष्यति। `अनभिधानाच्च` इति। अत्रैवोचपपत्त्यनतरम्। कथं पुनरुपपत्त्यन्तरमित्याह--- `न हि` इत्यादि। धनुषा पद्य इत्युक्ते धनुष पद्यं प्रत्युपलक्षणभावः सम्भाव्यते, यथा--शिखया परिव्राजकमद्राक्षीदित्त्र शिखया परिव्राजकं प्रति। धनुषा सह दृष्टः पद्य इत्येषोऽप्यर्थश्चाशङ्क्यते। न तु पादौ विध्यति धनुषेत्ययमर्थो विवक्षितः प्रतीयते। `एवं तर्हि ` इत्यादिना क्रियाविशेषणपरो धनुषेति निर्देशः; न धनुषः करणत्वप्रतिषेधः। प्रतिषेधे प्रधानमिति दर्शयति--`तेन` इत्यादिना। क्रियत एव धनुषः प्रतिषेधः, तेन क्रिया विशेष्यते। तेन चौरं विध्यतीत्यादौ न भविष्यति। सम्भाव्यते हि चौरादिव्यधनक्रियया धनुषः करणत्वम्॥
पादौ विध्यन्ति पद्या इति । तदन्तीत्यर्थः । ठ्पद्यत्यतदर्थे इति पद्भावः । ऊरव्या इति । ठोर्गुणःऽ, ठ्वान्तो यि प्रत्ययेऽ । नन्वसमर्थत्वादिति । सापक्षमसमर्थं भवतीत्यसामर्थ्यम्, प्रत्ययार्थो ह्यत्र बाह्यम्, करणं धनुरपेक्षते । ननु व्यधनमत्र सापेक्षम्, करणक्रिययोः सम्बन्धात्, व्यधनं च प्रधानम्, क्रियाप्रधानत्वादाख्यातस्य, भवति च प्रधानस्यं सापेक्षस्यापि वृत्तिः, यथा---राजपुरुषः शोभन इति ? भवतु क्रियाप्रधानमाख्यातम्, तद्धितस्तु स्वभावात्साधनप्रधानः । क्रिया तु गुणभूतेत्युक्तम् सा च धनुरपेक्षत इत्यसामर्थ्यम् । अनभिधानच्चेति । अत्रैकोपपत्यन्तरमनभिधानमेव दर्शयति । न हीति । ठ्धनुषा पद्यःऽ इत्युक्ते इत्थम्भूतलक्षणा सहयोगलक्षणा वा तृतीया गम्यते, न तु पादौ धनुषा विध्यतीत्ययं विवक्षितोऽर्थः । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम्---असमर्थत्वादनभिधाअनाच्चात्र प्रत्ययो न भवतीति । यो हि मन्यते---ठधनुषेति प्रतिषेधात्प्रत्ययो न भवतिऽ इति, तस्य शर्कराभिः पादौ विद्ध्यति कण्टकैरूरू विद्ध्यतीत्यत्र प्रत्ययः स्यादेव ? एवं तर्हि विशेषोपलक्षणपरोऽत्र धनुषेति निर्देशः, न तु धनुषः करणत्वप्रतिषेधपर इत्यर्थः । धनुष्प्रतिषेधेनेति । ठ्नित्यं समासेऽनुतरपदस्थस्यऽ इति षत्वमुपलक्षणत्वमेव प्रतिपादयति । यस्यामिति । तेनेह न भवति---चौरं विद्ध्यतीति । सम्भाव्यते हि प्रच्यवच्छेदनादिकायां चोरस्य व्यधनक्रियायां धनुषः करणत्वम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
द्वितीयान्ताद्विध्यतीत्यर्थे यत्स्यान्न चेत्तत्र धनुः करणम् । पादौ विध्यन्ति पद्याः शर्कराः ॥
विध्यत्यधनुषा - विध्यत्यधनुषा । तदिति द्वितीयान्तमनुवर्तते । अधनुषेति सप्तम्यर्थे तृतीया । धनुषोऽभावः-अधनुः, तस्मिन्सतीत्यर्थः । अर्थाऽभावे नञ्तत्पुरुषः,अर्थाभावे अव्ययीभावे अयं विकल्प्यते॑ इत्युक्तत्वात् । द्वितीयान्ताद्विध्यतीत्यर्थे यत्स्याद्धनुष करणस्याऽभावे सतीत्यर्थः । न चेत्तत्रेति । तत्र=वेधने धनुः करणं न चेदित्यर्थः । पद्या इति । पादशब्दाद्यति "पद्यत्यतदर्थे" इति पद्भावः । अधनुषेति किम् । धनुषा चोरं विध्यति देवदत्तः । अत्र चोराद्यन्न भवति । न चाऽसामथ्र्यादेवात्र यन्नेति वाच्यं, विध्यतीत्यस्य प्रत्ययार्थत्वेन प्रधानतया तस्य सापेक्षत्वेऽपि सामथ्र्याऽविधातात् । अन्यथाऔपगवो देवदत्त उपगुनप्तृत्वा॑ दित्यादौ अणादिकं न स्यात्, प्रत्ययार्थैकदेशस्य व्यधनस्य करणविशेषनित्यसापेक्षत्वाच्चेति शब्देन्दुशेखरे विस्तरः ।
विध्यत्यधनुषा - पद्या इति ।पद्यत्यतदर्थे॑इति पद्भावः । अधनुषा किम् । चोरं विध्यति । सम्भाव्यते हि चोरब्यधने धनुषः करणता । यदा तु धनुषेति प्रयुज्यते तदा सापेक्षत्वादेव न भवति । एवं चन चेत्तत्र धनुः करण॑मित्यत्रसम्भव्यते॑इति शेषो बोध्याः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
विध्यत्यधनुषा (1821) (5579 आक्षेपवार्तिकम्।। 1 ।।) - विध्यत्यकरणेन - (भाष्यम्) विध्यत्यकरणेनेति वक्तव्यम्।। (5580 आक्षेपसमर्थकं वार्तिकम्।। 2 ।।) - इतरथा ह्यनिष्टप्रसङ्गः - (भाष्यम्) अधनुषेति ह्युच्यमानेऽतिप्रसङ्गो भवति। इहापि प्रसज्येत ‐ शर्कराभिर्विध्यति, कण्टकैर्विध्यतीति। तत्तर्हि वक्तव्यम्? न वक्तव्यम्।। (सिद्धान्तभाष्यम्) कस्मान्न भवति ‐ कण्टकैर्विध्यति, शर्कराभिर्विध्यतीति। अनभिधानात्।।