Page loading... Please wait.
4|4|41 - धर्मं चरति
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|4|41
SK 1591
धर्मं चरति   🔊
सूत्रच्छेदः
धर्मम् (द्वितीयैकवचनम्) , चरति क्रियापदम्
अनुवृत्तिः
तत्  4|4|28 (द्वितीयैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्वहतेष्ठक्  4|4|1 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तत् धर्मम् चरति" (इति) समर्थानाम् प्रथमात् परः ठक् प्रत्ययः
सूत्रार्थः
"चरति" अस्मिन् अर्थे द्वितीयासमर्थात् "धर्म"शब्दात् ठक् प्रत्ययः भवति ।
यः धर्मम् चरति (धर्मसम्मतं वर्तनं करोति इत्यर्थः) तस्य निर्देशार्थम् द्वितीयासमर्थात् "धर्म"शब्दात् ठक् प्रत्ययः भवति । धर्मं चरति सः धार्मिकः ।

अत्र एकं वार्त्तिकं ज्ञातव्यम् - अधर्मात् च इति वक्तव्यम् । इत्युक्ते, "अधर्म" शब्दात् अपि ठक्-प्रत्ययः भवति । यथा - अधर्मं चरति सः = आधर्मिकः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
धर्मशब्दात् तदिति द्वितीयासमर्थाच् चरति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति। चरतिरासेबायां नानुष्ठानमात्रे। धर्मं चरति धार्मिकः। अधर्माच् च इति वक्तव्यम्। आधर्मिकः।
`चरतिरासेवायाम्` इति। आसेवा = पौनःपुन्यम्।`अधर्माच्च वक्तव्यम्` इति। अधर्मशब्दाच्चरतीत्येतस्मिन्नर्थे ठग्भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- पूर्वसूत्रादिह चकारऽनुवत्र्तते, स चानुक्तसमुच्चयार्थो वेदितव्यः, तेनाधर्मादपि भविष्यति॥
अधर्माच्चेति वक्तव्यमिति । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिप्रतिषेधाद्वचनम् । आधर्मिक इति । नञत्र विरोधिवचनः, पापाचार इत्यर्थः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
धार्मिकः ॥ ।अधर्माच्चेति वक्तव्यम् (वार्तिकम्) ॥ आधर्मिकः ॥
धर्मं चरति - धर्मं चरति । चरतीत्यर्थे द्वितीयान्ताद्धर्मशब्दाट्ठगित्यर्थः । अधर्माच्चेतीति ।ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ती॑ति तदन्ताऽग्रहणादप्राप्ते आरम्भः ।
धर्मं चरति - धर्म चरति । चरतिरिहाऽ‌ऽसेवायां, न त्वनुष्ठानमात्रे । तेन दैववशाद्धर्मे प्रवृत्तो दुर्वृत्तो धार्मिक इति नोच्यते । आसेवा हि स्वारसिकि प्रवृत्तिः । एवं दैववशादधर्मे प्रवृत्तो यः सद्वृत्तः स आधर्मिक इति नोच्यते ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
धार्मिकः (अधर्माच्चेति वक्तव्यम्)। आधर्मिकः॥
महाभाष्यम्
धर्मं चरति (1789) (ठकोऽधिकरणम्) (5570 पूरकवार्तिकम्।। 1 ।।) - अधर्माच्च - (भाष्यम्) अधर्माच्चेति वक्तव्यम्। आधर्मिकः।।