Page loading... Please wait.
4|4|27 - ओजस्सहोऽम्भसा वर्तते
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|4|27
SK 1577
ओजस्सहोऽम्भसा वर्तते   🔊
सूत्रच्छेदः
ओजः-सहः-अम्भसा (तृतीयैकवचनम्) , वर्तते क्रियापदम्
अनुवृत्तिः
तेन  4|4|2 (तृतीयैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्वहतेष्ठक्  4|4|1 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तेन वर्तते" इति ओजस्-सहस्-अम्भसा समर्थानाम् प्रथमात् परः ठक् प्रत्ययः
सूत्रार्थः
"वर्तते" अस्मिन् अर्थे ओजस्, सहस् तथा अम्भस् - एतेभ्यः तृतीयासमर्थेभ्यः शब्देभ्यः ठक्-प्रत्ययः भवति ।
"ओजस्", "सहस्", "अम्भस्" - एतानि सर्वाणि सकारान्तप्रातिपदिकानि । एतेभ्यः "वर्तते" अस्मिन् अर्थे ठक्-प्रत्ययः भवति । यथा -

1. ओजस् इत्युक्ते तेजः, शक्तिः, बलम् । ओजसा वर्तते सः = ओजस् + ठक् → औजसिकः शूरः ।
2. सहस् इत्युक्ते चौरकर्म, स्तेयम् । सहसा वर्तते सः = सहस् + ठक् → साहसिकः चौरः ।
3. अम्भस् इत्युक्ते जलम् । अम्भसा सह वर्तते सः = अम्भस् + ठक् → आम्भसिकः मत्स्यः ।

प्रक्रियायाः उदाहरणम् -
ओजस् + ठक्
→ ओजस् + इक [ठस्येकः 7|3|50 इति इक्-आदेशः]
→ औजस् + इक [किति च 7|2|118 इति आदिवृद्धिः]
→ औजसिक
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
ओजस् सहसम्भसित्येतेभ्यः तृतीयासमर्थेभ्यो वर्तते इत्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति। ओजसा वर्तते औजसिकः शूरः। साहसिकश्चौरः। आम्भसिको मत्स्यः।
`वत्र्तते` इति। चेष्टत इत्यर्थः। `तत्प्रक्रियाविशेषणम्` इत्यादि। अनेन हि वृत्त्यर्थस्य कत्र्तव्यतामाचष्ट। वत्र्तत इति वत्र्तमानं करोत्यर्थः। स हि वृत्त्यर्थः कत्र्तव्यतया सम्बध्यमानः कर्म सम्पद्यते। तत्सामानादिकरण्याच्च तद्विशेषणमपि कत्र्तव्यतया युज्यते। तदपि कर्म च प्रसक्तम्। क्रियाविशेषणस्यैवाकर्मकेऽपि धातौ कर्मत्वमाख्यातम्। तदित्यनेन द्वितीयासमर्थविभक्तौ लब्धायामपि द्वितीयान्ता इह प्रकृतयो निर्दिष्टा विस्पष्टार्थम्; अन्यथा प्रत्ययविधौ पञ्चमी न्याय्येति तदन्ता एव निर्दिश्येरन्॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
ओजसा वर्तते औजसिकः शूरः । साहसिकश्चौरः । आम्भसिको मत्स्यः ॥
ओजस्सहोऽम्भसा वर्तते - ओजःसहो । वर्तते व्याप्रियते इत्यर्थे ओजस्, सहस्, अम्भस् — एभ्यः तृतीयान्तेभ्यष्ठक् स्यादित्यर्थः । औजसिक इति । ओजसा बलेन वर्तते, युद्धे व्याप्रियत इत्यर्थः । साहसिक इति । सहसा=प्राणवियोगाभ्युपगमेन स्तेये व्याप्रियत इत्यर्थः । आम्भसिक इति । अम्भसा हेतुना संचारे व्याप्रियत इत्यर्थः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.