Page loading... Please wait.
4|3|163 - फले लुक्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|3|163
SK 1541
फले लुक्   🔊
सूत्रच्छेदः
फले (सप्तम्येकवचनम्) , लुक् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्दीव्यतोऽण्  4|1|83 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
विकारावयवयोरुत्पन्नस्य फले तद्विषये विवक्षिते लुग् भवति। आमलक्याः फलम् आमलकम्। कुवलम्। वदरम्। फलितस्य वृक्षास्य फलम् अवयवो भवति विकारश्च, पल्लवितस्य इव पल्लवः।
`अञस्तु भवत्येव` इति। तस्य लुकि सति विधानमनर्थकं भवति; अश्रूयमाणत्वात्। `जम्बूनि` इति। लुकि कृतेऽभिधेयलिङ्गं नपुंसकं भवति। `ह्यस्वो नुपंसके प्रातिपदिकस्य` 1|2|47 इति, `जश्शसोः शिः` (7।120),नुम्, `नोपधायाः` 6|4|7 इति दीर्घः॥
तद्विशेष इति ॥ विकारावयवविशेषे । उदाहरणेषु आमलकीशब्दाद् वृद्धान्मयटो लुक्, इतरयोर्गौरादित्वान्ङीष्, ताभ्यामनुदातादिलक्षणस्याञः, सर्वत्र ठ्लुक्तद्धितलुकिऽ इति स्त्रीप्रत्ययस्य लुक् । ननु च न फलं वृक्षस्य विकारः, स हि द्विविधो भवति---यो वा प्रकृतिमुपमृद्नाति खादिरं भस्मेति, यो वा प्रकृतेर्व्यपदेशान्तरं करोति खादिरः स्रुव इति; फलं तु नैवंविधमिति वृक्षे स्थितमपि काकादिवन्न तस्य विकारः, नाप्यवयवः, अनारम्भकत्वात् ; उत्पन्ने हि वृक्षे पश्चात्फलमुपजायते तत्कथं विकारावयवयोरुत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुग्विधीयते ? इत्याह---फलितस्येति । फलशब्दस्तारकादिः, ठ्प्रकृतेरवस्थान्तरं विकारःऽ इत्युक्तम्, अफलितावस्थायाश्च फलिताऽवस्थान्तरं भवत्येव । तत्र वृक्षत्वं तूभयत्रानुवर्तते, सर्वत्र चोतरावस्था विकारः, सर्वश्चावयवः स्वोत्पतेः प्राग्नोपस्थितो नास्यारम्भकः, यथा श्रृङ्गदन्तादिरथ च गवादेरवयवो भवति, तदेतत्फलेऽपि समानम् । पल्लवशब्दोऽर्द्धर्चादिः । फले लुग्विधानमनर्थकम्; प्रकृत्यन्तरत्वात् । आमलकादिशब्दः फले वर्तते, न यौगिकः---आमलक्याः फलमिति, यथा नामलकयोगाद्वृक्षे आमलकशब्दः, आमलकफलस्येयमामलकीति, यथाङ्गादिशब्दः क्षत्रिये जनपदे च । प्रत्ययनिवृत्यर्थं तु यथैतद्वाक्यं भवति---आमलक्या विकारः कुवल्या विकार इति, तथा प्रत्ययोऽपि स्यात् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
विकारावयवप्रत्ययस्य लुक् स्यात् । फले । आमलक्याः फलमामलकम् ॥
फले लुक् - फले लुक् । आमलकमिति । फलितस्य वृक्षस्य फलमवयवो विकारश्च । तस्मिन्मयटो लुकिलुक्ताद्धितलुकी॑ति ङीषो लुक् ।
फले लुक् - फले लुक् । विकारावयवेति । फलितस्य वृक्षस्य फलमवयवो, विकारश्च । तेनान्यतरस्मिन्प्रत्ययः । आमलकमिति । मयटो लुक् ।लुक्तद्धितलुकि॑ति ङीषो लुक् । न चात्र स्थानिवद्भावनेयस्येति च॑इति लोपः शङ्ख्यः,लुका लुप्तं न स्थानिव॑दित्यभ्युपदमात् । अत एव पञ्चभिः पट्वीभिः क्रीतः पञ्चपटुरित्यत्रअध्यर्धपूर्वे॑ति ठञो लुकि कृतेलुक्तद्धिते॑तिङीषो लुका लुप्तत्वेन स्थानिवत्त्वाऽभावादुकारस्य यणादेशो न भवति ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
फले लुक् (1733) (लुगधिकरणम्) (5552 सूत्राक्षेपे वार्तिकम्।। 1 ।।) - फले लुग्वचनानर्थक्यं प्रकृत्यन्तरत्वात् - (भाष्यम्) फले लुग्वचनमनर्थकम्। किं कारणम्? प्रकृत्यन्तरत्वात्, प्रकृत्यन्तरमामलकशब्दः फले वर्तते। एकान्तदर्शनात् प्राप्नोति।। (5553 सूत्राक्षेपे वार्तिकम्।। 2 ।।) - एकान्तदर्शनात्प्रसङ्ग इति चेद्वृक्षे लुग्वचनम् - (भाष्यम्) एकान्तदर्शनात्प्रसङ्ग इति चेत्, वृक्षे लुग्वक्तव्यः। वृक्षोऽपि हि फलैकान्तः।। 4-3-2- आ. 14 (806 विधिसूत्रम्