Page loading... Please wait.
4|2|73 - बह्वचः कूपेषु
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|2|73
SK 1285
बह्वचः कूपेषु   🔊
सूत्रच्छेदः
बहु-अचः (पञ्चम्येकवचनम्) , कूपेषु (सप्तमीबहुवचनम्)
अनुवृत्तिः
तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि  4|2|67 () , तेन निर्वृत्तम्  4|2|68 () , तस्य निवासः  4|2|69 () , अदूरभवश्च  4|2|70 () , अञ्  4|2|72 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्दीव्यतोऽण्  4|1|83 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
बह्वचः कूपेषु "तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि , तेन निर्वृत्तम् , तस्य निवासः , अदूरभवश्च" (इति) प्राग्दीव्यतीयः प्रत्ययः अञ्
सूत्रार्थः
यः शब्दः "बह्वच्" अस्ति, तस्मात् कूपस्य निर्देशं कर्तुम् चतुरर्थेषु अञ्-प्रत्ययः भवति ।
यस्मिन् प्रातिपदिके त्रयः वा अधिकाः स्वराः सन्ति, तत् प्रातिपदिकम् "बह्वच्" इति नाम्ना ज्ञायते । अस्य प्रातिपदिकस्य साहाय्येन कूपस्य निर्देशः कर्तव्यः अस्ति चेत् चतुरर्थेषु अञ्-प्रत्ययः भवति । यथा -

1. दीर्घवरत्रेण निर्वृत्तः कूपः = दीर्घवरत्र + अञ् → दैर्घवरत्रः कूपः ।
2. कपिलवरत्रेण निर्वृतः कूपः = कपिलवरत्र + अञ् → कापिलवरत्रः कूपः ।

स्मर्तव्यम् - अष्टाध्याय्याम् तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि 4|2|67 , तेन निर्वृत्तम् 4|2|68, तस्य निवासः 4|2|69, तथा अदूरभवश्च 4|2|70 एते चत्वारः अर्थाः "चतुरर्थाः" नाम्ना ज्ञायन्ते ।
One-line meaning in English
In the context of चतुरर्थाः, to indicate the name of a well by referring to a word that has three or more स्वराः , अञ् प्रत्यय is used.
काशिकावृत्तिः
बह्वचः प्रातिपदिकातञ् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः कूपेष्वभिधेयेसु। अणो ऽपवादः। यथासम्भवमर्थाः सम्बध्यन्ते। दीर्घवरत्रेण निर्वृत्तः कूपः दैर्घवरत्रः। कापिलवरत्रः।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
अणोऽपवादः । दीर्घवरत्रेण निर्वृत्तो दैर्घवरत्रः कूपः ॥
बह्वचः कूपेषु - बह्वचः कूपेषु । बह्वचः प्रातिपदिकादञ्चतुष्र्वर्थेषु । अणोऽपवादः दीर्घवरत्रेण निर्वृतः कूपः — दैर्घवरत्रः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.