Page loading... Please wait.
4|2|71 - ओरञ्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|2|71
SK 1283
ओरञ्  
सूत्रच्छेदः
ओः (पञ्चम्येकवचनम्) , अञ् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि  4|2|67 () , तेन निर्वृत्तम्  4|2|68 () , तस्य निवासः  4|2|69 () , अदूरभवश्च  4|2|70 ()
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्दीव्यतोऽण्  4|1|83 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि", "तेन निर्वृत्तम्", "तस्य निवासः", "अदूरभवश्च" इति ओः अञ्
सूत्रार्थः
चतुरर्थानां विषये उकारान्त-प्रातिपदिकात् अञ्-प्रत्ययः भवति ।
अष्टाध्याय्याम् तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि 4|2|67, तेन निर्वृत्तम् 4|2|68, तस्य निवासः 4|2|69, तथा अदूरभवश्च 4|2|70 एते चत्वारः अर्थाः "चतुरर्थाः" नाम्ना ज्ञायन्ते । एतेषाम् सर्वेषाम् विषये उवर्णान्त-प्रातिपदिकात् औत्सर्गिकम् अण्-प्रत्ययं बाधित्वा अञ्-प्रत्ययः भवति । यथा -

1. अरडवः अस्मिन् देशे सन्ति सः = अरडु + अञ् → आरडवः देशः ।
2. पुरुणा निर्वृत्तः देशः = पुरु + अञ् → पौरवः देशः ।
3. कक्षतूनाम् निवासः देशः = कक्षतु + अञ् → काक्षतवः देशः ।
4. कर्कटेलूनाम् अदूरभवः देशः = कर्कटेलु + अञ् → कार्कटेलवः देशः ।

ज्ञातव्यम् -
1. अण्-प्रत्ययेन अञ्-प्रत्ययेन च समानमेव रूपं जायते, परन्तु अञ्-प्रत्ययान्तशब्दाः ञ्नित्यादिर्नित्यम् 6|1|197 इत्यनेन आद्युदात्ताः सन्ति ।

2. चतुरर्थैः नद्याः नाम्नः निर्देशः कर्तव्यः अस्ति चेत् उवर्णान्त-प्रातिपदिकात् नद्यां मतुप्‌ 4|2|85 इत्यनेन मतुप्-प्रत्ययः विधीयते । अयं प्रत्ययः वर्तमानसूत्रेण निर्दिष्टम् अञ्-प्रत्ययं बाधित्वा आगच्छति ।
One-line meaning in English
The उवर्णान्त प्रातिपदिकs get the प्रत्यय अञ् in the context of चतुरर्थाः.
काशिकावृत्तिः
चत्वारो ऽर्थाः अनुवर्तन्ते। उवर्णान्तात् प्रातिपदिकात् यथविहितं समर्थविभक्तियुक्तातञ् प्रत्ययो भवति तदस्मिन्नस्ति इत्येवम् आदिष्वर्थेषु। अणो ऽपवादः। अरडु आरडवम्। कक्षतु काक्षतवम्। कर्कटेलु कार्कटेलवम्। नद्यां तु परत्वान् मतुब् भवति। इक्षुमती। अञधिकारः प्राक् सुबास्त्वादिभ्यो ऽणः।
`यथायथम्` इति। यथास्वम्। तत्र प्रथमे प्रथमासमर्थविभक्तियुक्तात्। द्वितीये तृतीयासमर्थविभक्तियुक्तात्। तृतीयचतुर्थयोः षष्ठीसमर्थविभक्तियुक्तात्। `नद्यास्तु परत्वान्मतुबेव भवति` इति। नद्यां मतुप्` 4|2|84 इत्यनेन॥
अरडुःउक्षत्रियविशेषः । नद्यां तु मतुप्परत्वादिति । आरडवमित्यादिरञोऽवकाशः, ठ्नद्यां मतुप्ऽ इत्यस्योदुम्बरावतीत्यादिः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अणोऽपवादः । कक्षतु-काक्षतवम् । नद्यां तु परत्वान्मतुप् । इक्षुमती ॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
ओरञ्ञ् (1492) (अञ्ञोऽधिकरणम्) (5386 विप्रतिषेधवार्तिकम्।। 1 .।) - ओरञ्ञ्विधेर्नद्यां मतुब्विप्रतिषिद्धम् - (भाष्यम्) ओरञ्ञ्विधेर्नद्यां मतुब्भवति विप्रतिषेधेन। ओरञ्ञ्विधेरवकाशः ‐ कक्षतु ‐ काक्षतवम्, काकपेलवम्। मतुपोऽवकाशः ‐ उदुम्बरावती, मशकावती। इहोभयं प्राप्नोति ‐ इक्षुमती, द्रुमती। मतुब्भवति विप्रतिषेधेन।।