Page loading... Please wait.
4|2|141 - वृद्धादकेकान्तखोपधात्‌
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|2|141
SK 1365
वृद्धादकेकान्तखोपधात्‌   🔊
सूत्रच्छेदः
वृद्धात् (पञ्चम्येकवचनम्) , अक-इक-अन्त-ख-उपधात् (पञ्चम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्दीव्यतोऽण्  4|1|83 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
देशे इत्येव। वृद्धाद् देशवाचिनः अक इक इत्येवम् अन्तात् खकारोपधाच् च प्रातिपदिकात् छः प्रत्ययो भवति शैसिकः। कोपधलक्षणस्य अणो ऽपवादः। वाहीकग्रामलक्षणस्य च प्रत्ययस्य, रोपधेतोः प्राचाम् 4|2|123 इति च। अकान्तात् तावत् आरीहणकीयम्। द्रौघणकीयम्। इकान्तात् आश्वपथिकीयम्। शाल्मलिकीयम्। खोपधात् कौटिशिखीयम्। आयोमुखीयम्। अकेकान्तग्रहणे कोपधग्रहणं सौसुकाद्यर्थम्। सौसुकीयम्। मौसुकीयम्। ऐन्द्रवेणुकीयम्।
`कोपधलक्षणस्य च` इत्यादि। अकेकान्तात् `कोपधादण्` (4.2.131) इत्यणि प्राप्तेऽणोऽपवादः। कोपधादपि वाहीकग्रामलक्षणस्य ठ()ञो ञिठस्य च। `रोपधेतोः प्राचाम्` इति। `अकेकान्तग्रहणे कोपधग्रहणम्` इति। इह सूत्रेऽकेकान्तग्रहणमपनीय कोपधग्रहणं कत्र्तव्यम्। कोपधादित्येवं वक्तव्यमित्यर्थः॥
आरीहणकीयम्, द्रौहणकीयमिति । ठ्तेन निर्वृतम्ऽ इत्यत्रार्थे वुञ्च्छणादिसूत्रेण यो वुञ् तदन्ताभ्यां प्रत्ययः, उदाहरणदिक्चेयमकान्तस्य दर्शिता । ठ्वृद्धाच्छःऽ इत्येव ह्यत्र चः सिद्धः, न ह्यएतौ जनपदवाचिनौ, येन कोपधादणः प्रसङ्गः स्यात् । इदं त्वत्रोदाहरणं द्रष्टव्यम्---ब्राह्मणको नाम जनपदो यत्र ब्राह्मणा आयुधजीविनः ठ्ब्राह्मणकोष्णिके संज्ञायाम्ऽ इति निपातनात् साधुः, तत्र जातो ब्राह्मणकीय इति । अकेकान्तग्रहणे कोपधग्रहणमिति । सूत्रेऽकेकान्तग्रहणमपनीय कोपधादिति वक्तव्यम्, व्यापकत्वाल्लघुत्वाच्चेत्यर्थः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अक इक एतदन्तात्खोपधाच्च वृद्धाद्देशवाचिनश्छः स्यात् । ब्राह्मणको नाम जनपदो यत्र ब्राह्मणा आयुधजीविनस्तत्र जातो ब्राह्मणकीयः । शाल्मलिकीयः । आयोमुखीयः ॥
वृद्धादकेकान्तखोपधात् - वृद्धादकेकान्तखोपधात् । ब्राआहृणकीय इति । कोपधाऽणोऽपवादश्छः । शाल्मलिकीय इति । शाल्मलिको नाम देशः । तत्र भव इत्यर्थः । इकान्तोदाहरणमिदम् । कोपधाऽणपवादः । अयोमुखीय इति ।बाहीकग्रामेभ्यश्चे॑ति ठञ्ञिठयोरपवादश्छः ।
वृद्धादकेकान्तखोपधात् - वृद्धादकेकान्त । ब्राआहृणकीय इति ।कोपधाद॑णित्यण्प्राप्तः । अयोमुखीयमिति । वाहीकग्रामलक्षणौ ठञ्ञिठाविह प्रातौ ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
वृद्धादकेकान्तखोपधात् (1562) (सूत्रोपसंख्याने भाष्यम्) इर्कान्तादपीति वक्तव्यम्। इहापि यथा स्यात् ‐ ऐणीकीयः।। तत्तर्हि वक्तव्यम्? न वक्तव्यम्।। (5443 लघूपसङ्ख्यानबोधकं वार्तिकम्।। 1 ।।) - अकेकान्तग्रहणे कोपधग्रहणं सौसुकाद्यर्थम् - (भाष्यम्) अकेकान्तग्रहणे कोपधग्रहणं कर्तव्यम्। किं प्रयोजनम्? सौसुकाद्यर्थम्, सौसुकीयः।। इति श्रीमद्भगवत्पतञ्ञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य द्वितीये पादे द्वितीयमाह्निकम्।। पादश्च समाप्तः।।