Page loading... Please wait.
4|2|14 - तत्रोद्धृतममत्रेभ्यः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|2|14
SK 1215
तत्रोद्धृतममत्रेभ्यः  
सूत्रच्छेदः
तत्र (अव्ययम्) , उद्धृतम् (प्रथमैकवचनम्) , अमत्रेभ्यः (पञ्चमीबहुवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्दीव्यतोऽण्  4|1|83 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तत्र उद्धृतम् अमत्रेभ्यः" (इति) समर्थानाम् प्रथमात् परः अण् प्रत्ययः
सूत्रार्थः
सप्तमीसमर्थात् अमत्रवाचिनः शब्दात् "उद्धृतम्" इत्यस्मिन् अर्थे अण् प्रत्ययः भवति ।
"अमत्र" इत्युक्ते पात्रम् । "उद्धृतम्" इत्युक्ते (कस्माच्चित् पात्रात्) निष्कास्य (कस्मिंश्चित् पात्रे) स्थापनम् । यत्र कश्चन पदार्थः एकस्मात् पात्रात् निष्कास्य अन्यस्मिन् पात्रे स्थाप्यते, तत्र तस्य पदार्थस्य निर्देशः "यस्मिन् पात्रे सः पदार्थः स्थाप्यते" तेन सह कर्तुम् अस्य सूत्रस्य प्रयोगः भवति । यथा -

1) शरावेषु उद्धृतम् ओदनम् = शारावम् ओदनम् । अत्र "शराव" इति कश्चन पात्रविशेषः । अस्मिन् पात्रे यत् ओदनम् उद्धृतम्, तत् ओदनम् "शारावम्" नाम्ना ज्ञायते ।
2) मल्लिकासु उद्धृतम् ओदनम् = माल्लिकम् ओदनम् । अत्र "मल्लिका" इति अपि कश्चन पात्रविशेषः ।
3) कर्परे उद्धृतम् ओदनम् = कार्परम् ओदनम् ।

ज्ञातव्यम् - यदि पदार्थस्य उद्धरणम् "अमत्रे" (पात्रे) न भवति, तर्हि अस्य सूत्रस्य प्रयोगः न भवति । यथा - "पाणौ उद्धृतम् ओदनम्" इत्यत्र अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति ।
One-line meaning in English
When a food item is taken out in certain vessel, the food item can be represented by attaching an appropriate तद्धितप्रत्यय to the name of the vessel occurring in the सप्तमी विभक्ति.
काशिकावृत्तिः
तत्र इति सप्तमीसमर्थादमत्रवाचिनः शब्दादुद्धृतम् इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति। भुक्तोच्छिष्टम् उद्धृतम् उच्यते, यस्य उद्धरणम् इति प्रसिद्धिः। अमत्रं भाजनं पात्रम् उच्यते। शरावेषु उद्धृतः शाराव ओदनः। माल्लिकः। कार्परः। अमत्रेभ्यः इति किम्? पाणावुद्धृत ओदनः। तत्र इति सप्तमी समर्थविभक्तिः क्षीराड् ढञ् 4|2|20 इति यावदनुवर्तते।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
अत्रोद्धरतिरुद्धरणपूर्वके निधाने वर्तते, तेन सप्तमीसमर्थाद् विभक्तिर्नोपपद्यतदे । भुक्तोच्छिष्टमिति । शिष्टमेवोच्छिष्टम्, यथा वच्छिनष्टि न सर्वं जुहोतीति भुक्तशिष्टमित्यर्थः । यस्योद्धरणमिति प्रासिद्धिरिति । कृत्यल्युटो बहुलम्ऽ इति भूते कर्मणि ल्युट् । शरावेषूद्धृत इति । उद्धृत्यनेहित इत्यर्थः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
शराव उद्धृतः शाराव ओदनः । उद्धरतिरिहोद्धरणपूर्वके निधाने वर्तते । तेन सप्तमी । उद्धृत्य निहित इत्यर्थः ॥
तत्रोद्धृतममत्रेभ्यः - तत्रोद्धृतम् । तत्रोद्धृतमित्यर्थे अमत्रवाचकशब्दात्सप्तम्यन्तात्प्रत्ययः स्यादित्यर्थः । अमत्रं-भजनं शरावादि । ननु उद्धरणे पृथक्करणे शरावस्याऽपादानत्वात् कथं सप्तमीत्यत आह — उद्धरतिरिहेति । "सास्मिन्पौर्णमासी" त्यतः प्राक्तत्रे॑त्यनुवर्तते ।
तत्रोद्धृतममत्रेभ्यः - शाराव इति । भुक्तोच्छिष्ट इत्यर्थ इति वृत्तिकृत् । अवशिष्ट इति तदर्थः ।उच्छिनष्टि, न सर्वं जुहोती॑ति कल्पसूत्रव्यवहारात् । सप्तमीति । निधानक्रियापेक्षया अधिकरणत्वादिति भावः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
शरावे उद्धृतः शाराव ओदनः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.