Page loading... Please wait.
3|4|81 - लिटस्तझयोरेशिरेच्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|4|81
SK 2241
लिटस्तझयोरेशिरेच्   🔊
सूत्रच्छेदः
लिटः (षष्ठ्येकवचनम्) , त-झयोः (षष्ठीद्विवचनम्) , एश्-इरेच् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
 टेः      3|4|79 (षष्ठ्येकवचनम्) , आत्मनेपदानाम्    3|4|79 (षष्ठीबहुवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91 लस्य  3|4|77
सम्पूर्णसूत्रम्
लिटः लस्य आत्मनेपदानाम् त-झयोः एश्-इरेच्
सूत्रार्थः
लिट्-लकाराणाम् विषये आत्मनेपदस्य त-प्रत्ययस्य एश्-आदेशः तथा झ-प्रत्ययस्य इरेच्-आदेशः भवति ।
अनेन सूत्रेण लिट्-लकारस्य आत्मनेपदस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य "त" प्रत्ययस्य "एश्" आदेशः तथा बहुवचनस्य "झ" प्रत्ययस्य "इरेच्" आदेशः दीयते । उभावपि आदेशौ अनेकाल्शित्सर्वस्य 1|1|55 इत्यनेन सर्वादेशौ भवतः । यथा -

1. पच्-धातोः लिट्-लकारस्य प्रथमपुरुषएकवचनस्य रूपसिद्धिः इयम् -
पच् + लिट् [परोक्षे लिट् 3|2|115 इति लिट्]
→ पच् पच् + लिट् [लिटि धातोरनभ्यासस्य 6|1|8 इति द्वित्वम्]
→ प पच् + लिट् [हलादि शेषः 7|4|60 इति चकारस्य लोपः]
→ प पच् + त [तिप्तस्झि.. 3|4|78 इत्यनेन आत्मनेपदस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य विवक्षायाम् "त" प्रत्ययः]
→ प पच् + एश् [लिटस्तझयोरेशिरेच् 3|4|81 इत्यनेन त-प्रत्ययस्य एश्-आदेशः ।]
→ पेच् + ए [अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटि 6|4|120 इति अभ्यासस्य लोपः, धातोः अकारस्य च एकारः]
→ पेचे

2. वन्द्-धातोः लिट्-लकारस्य प्रथमपुरुषबहुवचनस्य रूपसिद्धिः इयम् -
वन्द् + लिट् [परोक्षे लिट् 3|2|115 इति लिट्]
→ वन्द् वन्द् + लिट् [लिटि धातोरनभ्यासस्य 6|1|8 इति द्वित्वम्]
→ व वन्द् + लिट् [हलादि शेषः 7|4|60 इति चकारस्य लोपः]
→ व वन्द् + झ [तिप्तस्झि.. 3|4|78 इत्यनेन आत्मनेपदस्य प्रथमपुरुषबहुवचनस्य विवक्षायाम् "झ" प्रत्ययः]
→ व वन्द् + इरेच् [लिटस्तझयोरेशिरेच् 3|4|81 इत्यनेन झ-प्रत्ययस्य इरेच्-आदेशः ।]
→ ववन्दिरे
One-line meaning in English
In case of आत्मनेपद of लिट्-लकार, the त-प्रत्यय is converted to एश् and झ प्रत्यय is converted to इरेच्.
काशिकावृत्तिः
लिडादेशयोः तझयोः यथासङ्ख्यम् एशिरेचित्येतावादेशौ भवतः। शकारः सर्वादेशार्थः। चकारः स्वरार्थः। पेचे, पेचाते, पेचिरे। लेभे, लेभाते, लेभिरे।
`शकारः सर्वादेशार्थः` इति। असति तस्मिन् धात्वधिकारात् `तस्मादित्युत्तरस्य ` 1|1|66 इत्यादेः परस्य तकारस्य प्रसज्येत। शकारे तु सति `अनेकाल्शित् सर्वस्य` 1|1|54 इति वचनात् सर्वस्य भवति। अथ `शे` इति कस्मान्नोक्तम्? नैवं शक्यम्; `शे` इति हि प्रगृह्रसंज्ञा स्यात्। इह च व्यतिपप इति पिबादेशः स्यात्। एशि तु सति न भवति, वक्ष्यति ह्रेतत्--- `वर्णे यत् स्यात् तच्च विद्यात् तदादौ` इति॥
पूर्वसूत्रे ज्ञापितम्---आत्मनेपदादेशानां टेरेत्वं न भवतीति, तेन इशिरच् इत्येतावादेशौ न विहितौ । शकारः सर्वादेशार्थ इति । अन्यथा धातोरित्यधिकाराद् ठादेः परस्यऽइति तकारस्य प्रसज्येत । अथ ठ्शेऽ इत्येव कस्मान्नोक्तम्, शैरेजिति ह्युक्ते मात्रालाघवं भवति ? नैवं शक्यम् ; ठ्शेऽ इति प्रगृह्यसंज्ञा स्यात् । इह च पपे सोममिति पिबादेशः प्राप्नोति, जग्ले मम्ले इत्यादौ चात्वं न स्यात् । एशि तु न दोषः, ठ्वर्णे यत्स्यातच्च विध्यातदादौऽ इति न्यायात् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
लिडादेशयोस्तझयोरेश् इरेच् एतौ स्तः । एकारोच्चारणं ज्ञापकं, तङादेशानां टेरेत्वं नेति । तेन डारौरसां न । कृ ए इति स्थिते ॥
लिटस्तझयोरेशिरेच् - लिटस्तझयो । ननु लिटस्तझयोरिशिरिजित्येवास्तु, आदेशयोरेकारोच्चारणं व्यर्थं, टित आत्मनेपदानामित्येत्वेनैन सिद्धेरित्यत आत — एकारोच्चारणमिति । ज्ञापनस्य फलमाह — तन डारौरसां नेति डा रौ रस् — एषां लुडादेशभूतात्मनेपदादेशानां टेरेत्वं नेत्यर्थः । वस्तुतस्तु परत्वादेत्वे कृते पुनः प्रसङ्गविज्ञानेन डादिषु कृतेषु लक्ष्ये लक्षणस्येति न्यायादेत्वं नेति लुटः प्रथमस्येति सूत्रभाष्ये स्पष्टम् । कृ ए इति स्थित इति । तकाराऽकारसङ्घातस्य एकारः शित्त्वात्सर्वादेश इति भावः ।
लिटस्तझयोरेशिरेच् - एशिति शकारकरणकारविशिष्टतकारस्यादेशत्वाय ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
लिडादेशयोस्तझयोरेश् इरेजेतौ स्तः। एधाञ्चक्रे। एधाञ्चक्राते। एधाञ्चक्रिरे। एधाञ्चकृषे। एधाञ्चक्राथे॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.