Page loading... Please wait.
3|4|81 - लिटस्तझयोरेशिरेच्
॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
3|4|81
SK 2241
लिटस्तझयोरेशिरेच्  
सूत्रच्छेद:
लिटः - षष्ठ्येकवचनम् , त-झयोः - षष्ठीद्विवचनम् , एश्-इरेच् - प्रथमैकवचनम्
अनुवृत्ति:
आत्मनेपदानाम्    [3|4|79] - षष्ठीबहुवचनम् ,  टेः      [3|4|79] - षष्ठ्येकवचनम्
अधिकार:
प्रत्यय:  [3|1|1] , परश्च  [3|1|2] , आद्युदात्तश्च  [3|1|3] , धातो:  [3|1|91] , लस्य  [3|4|77]
सम्पूर्णसूत्रम्
लिट: लस्य आत्मनेपदानाम् त-झयोः एश्-इरेच्
सूत्रार्थ:
लिट्-लकाराणाम् विषये आत्मनेपदस्य त-प्रत्ययस्य एश्-आदेशः तथा झ-प्रत्ययस्य इरेच्-आदेशः भवति ।
अनेन सूत्रेण लिट्-लकारस्य आत्मनेपदस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य "त" प्रत्ययस्य "एश्" आदेशः तथा बहुवचनस्य "झ" प्रत्ययस्य "इरेच्" आदेशः दीयते । उभावपि आदेशौ अनेकाल्शित्सर्वस्य 1|1|55 इत्यनेन सर्वादेशौ भवतः । यथा -

1. पच्-धातोः लिट्-लकारस्य प्रथमपुरुषएकवचनस्य रूपसिद्धिः इयम् -
पच् + लिट् [परोक्षे लिट् 3|2|115 इति लिट्]
→ पच् पच् + लिट् [लिटि धातोरनभ्यासस्य 6|1|8 इति द्वित्वम्]
→ प पच् + लिट् [हलादि शेषः 7|4|60 इति चकारस्य लोपः]
→ प पच् + त [तिप्तस्झि.. 3|4|78 इत्यनेन आत्मनेपदस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य विवक्षायाम् "त" प्रत्ययः]
→ प पच् + एश् [लिटस्तझयोरेशिरेच् 3|4|81 इत्यनेन त-प्रत्ययस्य एश्-आदेशः ।]
→ पेच् + ए [अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटि 6|4|120 इति अभ्यासस्य लोपः, धातोः अकारस्य च एकारः]
→ पेचे

2. वन्द्-धातोः लिट्-लकारस्य प्रथमपुरुषबहुवचनस्य रूपसिद्धिः इयम् -
वन्द् + लिट् [परोक्षे लिट् 3|2|115 इति लिट्]
→ वन्द् वन्द् + लिट् [लिटि धातोरनभ्यासस्य 6|1|8 इति द्वित्वम्]
→ व वन्द् + लिट् [हलादि शेषः 7|4|60 इति चकारस्य लोपः]
→ व वन्द् + झ [तिप्तस्झि.. 3|4|78 इत्यनेन आत्मनेपदस्य प्रथमपुरुषबहुवचनस्य विवक्षायाम् "झ" प्रत्ययः]
→ व वन्द् + इरेच् [लिटस्तझयोरेशिरेच् 3|4|81 इत्यनेन झ-प्रत्ययस्य इरेच्-आदेशः ।]
→ ववन्दिरे
One-line meaning in English
In case of आत्मनेपद of लिट्-लकार, the त-प्रत्यय is converted to एश् and झ प्रत्यय is converted to इरेच्.
काशिकावृत्तिः
लिडादेशयोः तझयोः यथासङ्ख्यम् एशिरेचित्येतावादेशौ भवतः। शकारः सर्वादेशार्थः। चकारः स्वरार्थः। पेचे, पेचाते, पेचिरे। लेभे, लेभाते, लेभिरे।
`शकारः सर्वादेशार्थः` इति। असति तस्मिन् धात्वधिकारात् `तस्मादित्युत्तरस्य ` 1|1|66 इत्यादेः परस्य तकारस्य प्रसज्येत। शकारे तु सति `अनेकाल्शित् सर्वस्य` 1|1|54 इति वचनात् सर्वस्य भवति। अथ `शे` इति कस्मान्नोक्तम्? नैवं शक्यम्; `शे` इति हि प्रगृह्रसंज्ञा स्यात्। इह च व्यतिपप इति पिबादेशः स्यात्। एशि तु सति न भवति, वक्ष्यति ह्रेतत्--- `वर्णे यत् स्यात् तच्च विद्यात् तदादौ` इति॥
पूर्वसूत्रे ज्ञापितम्---आत्मनेपदादेशानां टेरेत्वं न भवतीति, तेन इशिरच् इत्येतावादेशौ न विहितौ । शकारः सर्वादेशार्थ इति । अन्यथा धातोरित्यधिकाराद् ठादेः परस्यऽइति तकारस्य प्रसज्येत । अथ ठ्शेऽ इत्येव कस्मान्नोक्तम्, शैरेजिति ह्युक्ते मात्रालाघवं भवति ? नैवं शक्यम् ; ठ्शेऽ इति प्रगृह्यसंज्ञा स्यात् । इह च पपे सोममिति पिबादेशः प्राप्नोति, जग्ले मम्ले इत्यादौ चात्वं न स्यात् । एशि तु न दोषः, ठ्वर्णे यत्स्यातच्च विध्यातदादौऽ इति न्यायात् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
लिडादेशयोस्तझयोरेश् इरेच् एतौ स्तः । एकारोच्चारणं ज्ञापकं, तङादेशानां टेरेत्वं नेति । तेन डारौरसां न । कृ ए इति स्थिते ॥
लिटस्तझयोरेशिरेच् - लिटस्तझयो । ननु लिटस्तझयोरिशिरिजित्येवास्तु, आदेशयोरेकारोच्चारणं व्यर्थं, टित आत्मनेपदानामित्येत्वेनैन सिद्धेरित्यत आत — एकारोच्चारणमिति । ज्ञापनस्य फलमाह — तन डारौरसां नेति डा रौ रस् — एषां लुडादेशभूतात्मनेपदादेशानां टेरेत्वं नेत्यर्थः । वस्तुतस्तु परत्वादेत्वे कृते पुनः प्रसङ्गविज्ञानेन डादिषु कृतेषु लक्ष्ये लक्षणस्येति न्यायादेत्वं नेति लुटः प्रथमस्येति सूत्रभाष्ये स्पष्टम् । कृ ए इति स्थित इति । तकाराऽकारसङ्घातस्य एकारः शित्त्वात्सर्वादेश इति भावः ।
लिटस्तझयोरेशिरेच् - एशिति शकारकरणकारविशिष्टतकारस्यादेशत्वाय ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
लिडादेशयोस्तझयोरेश् इरेजेतौ स्तः। एधाञ्चक्रे। एधाञ्चक्राते। एधाञ्चक्रिरे। एधाञ्चकृषे। एधाञ्चक्राथे॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!