Page loading... Please wait.
3|4|47 - उपदंशस्तृतीयायाम्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|4|47
SK 3368
उपदंशस्तृतीयायाम्   🔊
सूत्रच्छेदः
उपदंशः (पञ्चम्येकवचनम्) , तृतीयायाम् (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
दंश दशने, अस्माद् धतोरुपपूर्वात् तृतीयान्ते उपपदे णमुल् प्रत्ययो भवति। मूलकोपदंशं भुङ्क्ते, मूलकेनोपदंशम्। आऋद्रकोपदंशम्, आर्द्रकेणोपदंशम्। अत्र विकल्पेन उपपदसमासः तृतीयाप्रभृतीन्यन्तरस्याम् 2|2|21। मूलकादि चोपदंशेः कर्म। भुजेः करणम्। सर्वस्मिन्नेव अत्र णमुल्प्रकरणे क्रियाभेदे सति वासरूपविधिना क्त्वापि भवति। मूलकेनोपदश्य भुङ्क्ते।
इह `मूलकेनोपदंशं भुङ्क्ते` इत्यादौ करणे तृतीया, तदन्तं मूलकाद्युपपदम्। तच्च करणमुदंशेर्वा स्यात्, भुजेर्वा? तत्रोपदंशेस्तावन्नोपपद्यते; अन्यस्मिन् {ह्रुपदिश्यमाने-मुद्रितः पाठः} ह्रुपदंश्यमानेऽन्यत् करणं भवति, इह च तदेव मूलकाद्युपदश्यते, नापरं किञ्चित्। भुजिं तु प्रत्युपपद्यत एव करणभावः, किन्तूपपदसंज्ञा न स्यात्, तदभावदुपपदसमासश्च; यस्मादुपपदमिति महत्याः संज्ञायाः करणं समर्थपरिभाषाया व्यापार्थम्, तेनेह तस्यामुपस्थितायां यमेव प्रति यस्य सामथ्र्य तमेव प्रति तस्योपपदसंज्ञाया भवितव्यम्। भुजिं तु प्रति तस्योपपदसंज्ञया भवितव्यम्। भुजिं तु प्रति मूलकादेः सामथ्र्यम्, नोपदंशि प्रतीति चोद्यमाशङ्क्याह-- `मूलकादि चोपदंशे` इत्यादि। यद्यपि भुजिं प्रति मूलकादेः करणभावः तथाप्युपदंशिना सह सामथ्र्यमुपपद्यत एव; यतस्तस्य कर्म। न च भुजिना सरह सम्बन्धे सत्युपदंशिना सह सम्बन्धो निवत्र्तते; विरोधाभावात्। तस्मादुपपद्यत एवोपपदत्वम्, तस्मश्च सत्युपपदसमासः।`क्रियाभेदे सति`इति। क्रियाभेदग्रहणेन क्त्वाप्रत्ययविषयमुपलक्षयति। यत्र क्रियाणां पौर्वापर्यं समानकर्त्तृकत्वञ्च स क्त्वाप्रत्ययस्य विषयः। एतच्चोभयं क्रियाभेदे सति भवतीति क्त्वाप्रत्ययस्य विषय उपलक्ष्यते। `मूलकेनोपदश्य भुङ्क्ते` इति। `अनिदिताम्` 6|4|24 इत्यनुनासिकलोपः॥
इतः प्रभृति पौर्वकाल्यमप्यस्ति । मूलकोपपदंशं भुङ्क्ते इति । ननु च नात्र तृतीयान्तस्योपदंशिना संबन्धः, न हि मूलकेनान्य उपदश्यते, किं तर्हि ? तदेवोपदश्यते, भुजिना तु संबन्ध उपपद्यते ; तम्प्रति करणत्वात्, किं तूपदंशिना समार्थ्याभावात्प्रत्ययो न प्राप्नोति, उपपदसंज्ञा च नस्यात्, तदभावादुपपदसमासोऽपि न प्राप्नोति, वचनस्य तु दशनैरुपदश्य भुङ्क्ते इत्यादिरवकाशः स्यात् ? इत्यत आह---मूलकादि चेति । सत्यं मूलकादेर्भुजिनैव शाब्दोऽन्वयः, उपदंशिना तु कर्मापेक्षायां सन्निधानाद्योग्यत्वाच्च वस्तुतः सम्बन्धोऽस्त्येव, भुजिं प्रति करणत्वमन्यथा नोपपद्यते, ततश्चायमर्थः---मूलकेन भुङ्क्ते, किं कृत्वा ? उपदश्य, किमुपदश्य ? तदेव मूलकमिति । यदि तु यत्र तृतीयान्तेनैव शाब्दोऽन्वयस्तत्रैवायं प्रत्ययोऽभिमतः स्यात्, करण इत्येव ब्रूयाद्, यथा--करणे हन इति । तस्मादार्थेन सम्बन्धेन सामर्थ्ये सति प्रत्ययादिकं सर्वं भविष्यति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
इतः प्रभृति पूर्वकाल इति सम्बध्यते । तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम् (कौमुदी-784) इति वा समासः । मूलकोपदंशं भुङ्क्ते । मूलकेनोपदंशम् । दश्यमानस्य मूलकस्य भुजिं प्रति करणत्वात्तृतीया । यद्यप्युपदंशिना सह न शाब्दः सम्बन्धस्तथाप्यार्थोऽस्त्येव कर्मत्वात् । एतावतैव सामर्थ्येन प्रत्ययः समासश्च । तृतीयायामिति वचनसामर्थ्यात् ॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
उपदंशस्तृतीयायाम् - मूलकोपदंशमिति । अयमर्थः — मूलकेन भुङ्क्ते । किं कृत्वा । उपदस्य । किमुपदश्य । अर्थान्मूलकमिति संबध्यते । एतावतैवेति । शाब्दान्वयाऽभावेऽपि आर्थिकान्वयमात्रेणेत्यर्थः । वचनसामथ्र्यादिति । यदि हि तृतीयान्तेव शाब्दान्वये सत्येव प्रत्ययो भवेत्तर्हिकरणे हनः॑इति वत्उपदंशः करणे॑ इत्येव ब्राऊयात् । ततश्च क्रियान्तरं प्रति करणत्वं मूलकेनेत्यस्येष्टमिति भावः । एतच्च मनोरमाग्रन्थानुसारेणोक्तम् ।अत्र केचित्त — नन्वेवम्उपदंशः कर्मणी॑त्येव सूत्रमस्तु । अथवोपदंश इत्येवाऽस्तु ।उपमाने कर्मणी॑त्यतः कर्मणीत्यनुवर्त्त्य कर्मण्युपपदे उपपूर्वकाद्दशेर्णमुलिति व्याख्यायतां, किमनया कुसृष्टएति । न चैवं कर्मण्युपपदे नित्यसमासः स्यादिति वाच्यं, करणे इत्युक्तेऽप्युक्तदोषस्य तुल्यत्वात् । न चतृतीयाप्रभृतीनी॑ति सूत्रेकरणप्रभृतीनी॑त्युक्ते नास्त्येव दोषः,करणे हनःर॑ इत्यारभ्य विकल्प इति सन्देहवारणायव्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि संदेहादलक्षण॑मिति परिभाषास्वीकारादिति वाच्यं,तृतीयाप्रभृतीनी॑ति सूत्रेकर्मणिप्रभृतीनी॑ति सूत्रेकर्मणिप्रभृतीनी॑त्युक्तेऽपि दोषाऽभावात् ।कर्मण्याक्रोशे कृञः खमुञ्कर्मण#इ दृशिविदो॑ रित्यारभ्य वा विकल्प इति सन्देहस्यव्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिः॑ रिति परिभाषया वारयितुं शक्यत्वात् । तस्मात्उपदंशः करणे॑ इत्येव ब्राऊया॑दिति मनोरमा चिन्त्येत्याहुः । वस्तुतस्तुकर्मणिप्रभृतीन्यन्यतरस्या॑मित्युक्तेउपमाने कर्मणि चे॑त्यतः कर्मणीत्यनुवर्त्त्यउपदंश॑ इत्येव सूत्रमिति स्वीकारपक्षे कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगोऽपि विकल्पेन स्यात् । मण्डूकप्लुत्याश्रयणं त्वगतिकगतिः ।उपदंशः कर्मणी॑ति सूत्रस्वीकारपक्षेऽपिमूलकोपदंश॑मिति ।करणे प्रभृतीनी॑ति मनरमोक्तौ तु समासाऽभावपक्षेमूलकेनोपदंश॑मिति सिध्यत्येव, करणतृतीयायाः प्रवृत्तेरिति दिक् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.