Page loading... Please wait.
3|4|115 - लिट् च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|4|115
SK 2172
लिट् च   🔊
सूत्रच्छेदः
लिट् (प्रथमैकवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
तिङ्  3|4|113 (प्रथमैकवचनम्) , आर्धधातुकम्  3|4|114 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91
सम्पूर्णसूत्रम्
लिट् च तिङ् आर्धधातुकम्
सूत्रार्थः
लिट्-लकारस्य तिङ्-प्रत्ययाः साक्षात् आर्धधातुकाः सन्ति ।
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3|4|113 इत्यनेन सर्वेषाम् तिङ्-प्रत्ययानाम् सार्वधातुकसंज्ञा विधीयते । अस्य अपवादत्वेन लिट्-लकारस्य विषये तिङ्-प्रत्ययाः वर्तमानसूत्रेण आर्धधातुकसंज्ञकाः भवन्ति ।

अस्य प्रयोगः यत्र दृश्यते तस्य कानिचन उदाहरणानि एतानि -

1. अस्तेर्भूः 2|4|52 इत्यनेन अस्-धातोः आर्धधातुके प्रत्यये परे भू-आदेशः भवितुम् अर्हति । लिट्-लकारस्य प्रत्ययाः आर्धधातुकसंज्ञकाः सन्ति, अतः लिट्-लकारस्य विषये अस्य सूत्रस्य प्रयोगं भवितुम् अर्हति । अतः अस्-धातोः लिट्-लकारस्य रूपाणि "बभूव बभूवतुः बभूवुः" एतादृशानि भवन्ति ।

2. पठ्-धातोः लिट्लकारस्य मध्यमपुरुषैकवचनम् "पेठिथ" इति भवति । लिट्-लकारस्य मध्यमपुरुषैकवचनस्य प्रत्ययः "थल्" इति वलादि-आर्धधातुकः अस्ति, अतः पठ्-धातोः अस्मिन् प्रत्यये परे आर्धधातुकस्य इड्वलादेः 7|2|35 इत्यनेन इडागमः भवितुम् अर्हति ।

3. कर्तरि शप् 3|1|68 इत्यनेन सार्वधातुके प्रत्यये परे अङ्गस्य औत्सर्गिकम् शप्-विकरणम् भवति । लिट्-लकारस्य प्रत्ययाः आर्धधातुकाः सन्ति, अतः एतेषां विषये अस्य सूत्रस्य प्रसक्ति नास्ति । यथा - "गम्" धातोः लिट्लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनम् "जगाम" इत्यत्र गम्-धातोः "गच्छ्" आदेशः न भवति, यतः अयम् आदेशः इषुगमियमां छः 7|3|77 इत्यनेन केवलं शित्-प्रत्यये परे एव विधीयते । अत्रः शप्-विकरणम् न आगच्छति, अतः अत्र शित्-विशिष्टस्य सूत्रस्यापि प्रसक्तिः नास्ति ।
One-line meaning in English
The तिङ्-प्रत्ययs of the लिट्-लकार get the term आर्धधातुक.
काशिकावृत्तिः
लिडादेशः तिङार्धधातुकसंज्ञो भवति। सार्वधातुकसंज्ञाया अपवादः। पेचिथ। शेकिथ। जग्ले। मम्ले। ननु च एकसंज्ञाधिकारादन्यत्र समावेशो भवति? सत्यम् एतत्। इह तु एवकारो ऽनुवर्तते, स नियमं करिस्यति।
`शेकिथ` इति। आर्धधातुकत्वाल्लिटः `ऋतो भारद्वाजस्य` 7|2|63 इतीट्। तत्र ऋत एव भारद्वाजस्य नान्येषां धातूनामित्येषोऽर्थोऽभिमतः। `थलि च सेटि` 6|4|121 इत्येत्वाभ्यासलोपौ। `जग्ले, मम्ले` इति। आर्धधातुकत्वात् `आतो लोप इटि च` 6|4|64 इत्याकारलोपः।`ननु च ` इत्यादिना यदुक्तं `सार्वधातुकसंज्ञाया अपवादः` (का।3.4.115) इति तद्विघटयति। एकसंज्ञाधिकारादन्यत्र समावेशो भवति, यथा-- त्ययादिसंज्ञानाम्। न चात्रैकसंज्ञाधिकारोऽस्ति,तदयुक्तमस्याः सार्वधातुकसंज्ञाया अपवादत्वमित्यभिप्रायः।`सत्यमेतत्ित्यादिना अपवादत्वमेव समर्थयते॥
पेचिथ, शेकिथेति । ठृतो भारद्वाजस्यऽ इति नियमादिट्, ठ्थलि चऽ सेटिऽ इत्येत्वाभ्यासलोपौ । जग्ले मम्ल इति । आर्धधातुकत्वात् ठातो लोप इटि चऽ इत्याकारलोपः । यदुक्तम्---सार्वधातुकसंज्ञाया अपवाद इति, तद्विघटयति---ननु चेति । सत्यमित्यादिना अपवादत्वं समर्थयते ॥
सिद्धान्तकौमुदी
लिडादेशस्तिङार्धधातुकसंज्ञ एव स्यान्न तु सार्वधातुकसंज्ञः । तेन शबादयो न ॥
लिट् च - लिट् च ।लि॑डिति लुप्तस्थानषष्ठन्तम् ।तिङ्शित्सार्वधातुक॑मित्यस्मात्तिङित्यनुवर्तते । "आद्र्धधातुकं शेष" इत्यस्माद्र्धधातुकमिति । तदाह — लिडादेशस्तिङिति । एकसंज्ञाधिकारबहिर्भूतत्वात्सार्वधातुकसंज्ञाया अपि समावेशे प्राप्ते आह — आद्र्धधातुकसंज्ञ एवेति ।लङः शाकटायनस्यैवे॑ति सूत्रादेवकारानुवृत्तेरिति भावः । तेनेति । सार्वधातुकतवाऽभावेन तन्निमित्ताः शप्श्यनादयो न भवन्तीत्यर्थः ।
लिट् च - आद्र्धधातुकसंज्ञ एवेति ।लङः शाकटायनस्ये॑ति सूत्रादेवकारोऽनुवर्तत इति भावः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
लिडादेशस्तिङ्ङार्धधातुकसंज्ञः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.