Page loading... Please wait.
3|1|55 - पुषादिद्युताद्यॢदितः परस्मैपदेषु
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|1|55
SK 2343
पुषादिद्युताद्यॢदितः परस्मैपदेषु   🔊
सूत्रच्छेदः
पुषादि-द्युतादि-ऌदितः (पञ्चम्येकवचनम्) , परस्मैपदेषु (सप्तमीबहुवचनम्)
अनुवृत्तिः
च्लेः  3|1|44 (षष्ठ्येकवचनम्) , अङ्  3|1|52 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|22
सम्पूर्णसूत्रम्
पुषादि-द्युतादि-ऌदितः च्लेः परस्मैपदेषु अङ्
सूत्रार्थः
पुषादिगणस्य धातुभ्यः परस्य , द्युतादिगणस्य धातुभ्यः परस्य तथा ऌदित-धातुभ्यः परस्य च्लि-इत्यस्य परस्मैपदस्य प्रत्यये परे अङ्-आदेशः भवति ।
लुङ्लकारस्य विषये धातोः च्लि लुङि 3|1|43 इत्यनेन च्लि-विकरणप्रत्ययः भवति । अस्य प्रत्ययस्य च्लेः सिच् 3|1|44 इत्यनेन औत्सर्गिकरूपेण सिच्-आदेशः विधीयते । परन्तु परस्मैपदस्य प्रत्ययेषु परेषु पुषादिगणस्य धातुभ्यः परस्य , द्युतादिगणस्य धातुभ्यः परस्य तथा ऌदित-धातुभ्यः परस्य च्लि-इत्यस्य अनेन सूत्रेण "अङ्" आदेशः विधीयते । क्रमेण पश्यामः -

1) पुषादिगणः - दिवादिगणे "पुषादि"नाम अन्तर्गणः अस्ति, यस्मिन् आहत्य 62 धातवः सन्ति । एतेषां सर्वेषाम् विषये अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः अस्ति ।
अस्य गणस्य विषये द्वौ विशेषौ ज्ञातव्यौ -
अ) तृप् तथा दृप् - एतौ द्वौ धातू पुषादिगणे स्तः, परन्तु अनेन सूत्रेण एतयोः परस्य च्लि-प्रत्ययस्य विकल्पेन एव अङ्-आदेशः भवति । पक्षे च्लेः सिच् 3|1|44 इति सिच्-आदेशः भवति ।
आ) "श्लिष्" अयं धातुः पुषादिगणे अस्ति, परन्तु "आलिङ्गनम्" अस्मिन् अर्थे अस्मात् परस्य च्लि-इत्यस्य श्लिष आलिङ्गने 3|1|46 इत्यनेन "क्स" प्रत्ययः भवति । अन्येषु अर्थेषु तु वर्तमानसूत्रेण अङ्-आदेशः एव विधीयते ।

यथा, पुष्-धातोः लुङ्लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रक्रिया -
पुष् + लुङ् [लुङ् 3|2|110 इति लुङ्]
→ पुष् + च्लि + ल् [च्लि लुङि3|1|43 इति च्लि-विकरणप्रत्ययः]
→ पुष् + अङ् + ल् [पुषादिद्युताद्यॢदितः परस्मैपदेषु 3|1|55 इति च्लि-इत्यस्य अङ्-आदेशः]
→ अट् + पुष् + अ + ल् [लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः 6|4|71 इति अडागमः]
→ अ + पुष् + अ + तिप् [तिप्तस्.. 3|4|78 इति प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रत्ययः]
→ अ + पुष् + अ + त् [इतश्च 3|4|100 इति इकारलोपः]
→ अपुषत्

2) द्युतादिगणः - भ्वादिगणे "द्युतादिगण" नाम अन्तर्गणः अस्ति, यस्मिन् आहत्य 14 धातवः सन्ति । एतेषां सर्वेषाम् विषये अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः अस्ति । अस्य गणस्य विषये एकः विशेषः स्मर्तव्यः - अस्य गणस्य सर्वे धातवः आत्मनेपदिनः सन्ति । तथापि द्युद्भ्यो लुङि 1|3|91 इत्यनेन एते सर्वे लुङ्-लकारस्य विषये विकल्पेन परस्मैपदिनः अपि भवन्ति । अस्यां स्थितौ एतेभ्यः परस्य च्लि-प्रत्ययस्य अङ्-आदेशः भवति । यथा -
द्युत् + लुङ् [लुङ् 3|2|110 इति लुङ् । द्युद्भ्यो लुङि 1|3|91 इति वैकल्पिकम् परस्मैपदम्]
→ द्युत् + च्लि + ल् [च्लि लुङि3|1|43 इति च्लि-विकरणप्रत्ययः]
→ द्युत् + अङ् + ल् [लिपिसिचिह्वश्च 3|1|53 इति च्लि-इत्यस्य अङ्-आदेशः]
→ अट् + द्युत् + अ + ल् [लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः 6|4|71 इति अडागमः]
→ अ + द्युत् + अ + तिप् [तिप्तस्.. 3|4|78 इति प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रत्ययः]
→ अ + द्युत् + अ + त् [इतश्च 3|4|100 इति इकारलोपः]
→ अद्युतत्

3) येषु धातुषु ऌकारः इत्संज्ञकः अस्ति, ते सर्वे ऌदित-धातवः नाम्ना ज्ञायन्ते । धातुपाठे एतादृशाः 14 धातवः सन्ति । एतेषु येभ्यः परस्मैपदस्य प्रत्ययाः विधीयन्ते, तेषां विषये अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः अस्ति । यथा -

गम् + लुङ् [लुङ् 3|2|110 इति लुङ् । द्युद्भ्यो लुङि 1|3|91 इति वैकल्पिकम् परस्मैपदम्]
→ गम् + च्लि + ल् [च्लि लुङि3|1|43 इति च्लि-विकरणप्रत्ययः]
→ गम् + अङ् + ल् [लिपिसिचिह्वश्च 3|1|53 इति च्लि-इत्यस्य अङ्-आदेशः]
→ अट् + गम् + अ + ल् [लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः 6|4|71 इति अडागमः]
→ अ + गम् + अ + तिप् [तिप्तस्.. 3|4|78 इति प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रत्ययः]
→ अ + गम् + अ + त् [इतश्च 3|4|100 इति इकारलोपः]
→ अगमत्

ज्ञातव्यम् - अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः केवलम् परस्मैपदस्य प्रत्ययेषु परेषु अस्ति इति स्मर्तव्यम् । आत्मनेपदेषु तु च्लेः सिच् 3|1|44 इत्यनेन सिच्-आदेशः एव विधीयते ।
One-line meaning in English
For the verbs of पुषादिगण and द्युतादिगण, as well as for the ऌदित verbs, च्लि is converted to अङ् when followed by a प्रत्यय of परस्मैपद.
काशिकावृत्तिः
द्युतादिभ्यश्च धातुभ्यः परस्य च्लेः परस्मैपदेषु परतः अङादेशो भवति। पुषादिर् दिवाद्यन्तर्गणो गृह्यते, न भ्वादिक्र्याद्यन्तर्गणः। पुष अपुषत्। द्युतादि अद्युतत्। अश्वितत्। ल्̥दिद्भ्यःगम्ल्̥ अगमत्। शक्ल्̥ अशकत्। परस्मैपदेसु इति किम्? व्यद्योतिष्ट। अलोटिष्ट।
लृकार इद्येषां ते लृदितः। पुषादिरस्त्येव भावाद्यन्तर्गणः-- पुष पुष्टौ` (धातुपाठः-700) श्रिषु श्लिषु प्रुषु प्लुषु दाहे` (धातुपाठः-701-704) इत्येवमादिः, अस्ति च दिवाद्यन्तर्गणः--`पुष पुष्टौ` (धातुपाठः-1182), `शुष शोषणे` (धातुपाठः-1183) इत्येवमादिः, अस्ति च क्र्याद्यन्तर्गणः-- पुष पुष्टौ` (धातुपाठः-1529), `मुष स्तेये` (धातुपाठः-1530) इत्येवमादिः, तदिह कस्य ग्रहणमित्याह-- `पुषादिर्दिवाद्यन्तर्गणः` इत्यादि। यदि भ्वाद्यन्तर्गणो गृह्रते, पुषाद्यनन्तरं द्युतादीनां पाठात् पृथग्ग्रहणं न कुर्यात्; पुषादिग्रहणेनैव गृहीतत्वात्, तस्मात् स तावन्न गृह्रते। क्र्याद्यन्तर्गणोऽपि नैव गृह्रते, तत्र हि चत्वार एव पठन्ते धातवः-- पूर्वोक्तौ द्वौ `खच भूतप्रादुर्भावे` (धातुपाठः-1531), `ग्रह उपादाने` (धातुपाठः-1533) इत्येतौ, यदि चैते जिघृक्षिताः स्यर्लृदित यएवैतान् कुर्यात्, एवं पुषादिग्रहणं न कत्र्तव्यं भवति। तस्मात् पारिशेष्याद् दिवाद्यन्तर्गणानां पुषादीनां ग्रहणं विज्ञायते। अथ पुषादय लृदितः कस्मान्न कृताः? न; न हि ते लृदितः शक्यन्ते कर्त्तुम्। लृदित्वे हि तेषां उदित आदितश्च पठयन्ते तेषाम् `उदितो वा` 7|2|56 `आदितश्च` 7|2|16 इत्येतयोः कार्ययोरभावः स्यात्। अथ द्युतादयः कस्मात् लृदितो न कृताः? यत एव हेतोः पुषादय लृदितो न कृतास्तत एव द्युतादयश्च। तेष्वपि हि केचिदुदित आदितश्च पठन्ते। तत्र पुषादय आदिवादि परिसमाप्तेः। यत्तु `ष्णिह प्रीतौ` (धातुपाठः-1200) इत्यनन्तरं वृदिति वृत्करणं तद् रवादीनां परिसमाप्त्यर्थम्, न पुषादीनामित्याचार्याणां स्मृतिः। द्युतादयस्तु `कृपू सामर्थ्ये` (धातुपाठः-762) इत्येवंपर्यन्ताः, तदनन्तरं वृत्; `घट चेष्टायाम्` (धातुपाठः-763) इति वृत्करणात्। `अद्युतत्` इति। `द्युद्भ्यो लुङि` 1|3|91 इति पक्षे परस्मैपदम्। `अआतत्` इति। इआता वर्णे` (धा।पा॥742)। `अगमत्, अशकत्` इति। `गम्लृ गतौ` (धातुपाठः-982), `शक्लृ शक्तौ` (धातुपाठः-1261)। `व्यद्योतिष्ट` इति। अनुदात्तेत्त्वादात्मनेपदम्। `अलोटिष्ट` इति। `रुट लुट् प्रतीघाते` (धातुपाठः-747,748)॥
पुषादिद्यौताद्य्लृदितः परस्मैपदेषु॥ एकेनैवादिशब्देन प्रत्येकं सम्बन्धादेव सिद्धे द्वयोरुपादानं चिन्त्यप्रयोजनम्। दिवाद्यन्तर्गण इति। ठ्पुष पुष्टौऽ ठ्शुष शोषणोऽ इत्येवमादिरा गणसमाप्तेः। यतु मध्ये ठ्ष्णिह प्रीतौ वृत्ऽ इति वृत्करणं तद्रधादिपरिसमाप्त्यर्थम्। एतच्च ठस्यतिग्रहणमात्मनेपदार्थ पुषादित्वात्ऽ इति वार्तिकारवचनाद्विज्ञायते। न भूवादिरिति। ठ्पुष पुष्टौऽ,ठ्श्रिषु श्लिषु प्रुषु प्लुषु दाहेऽ इत्येवमादिः, अस्य यदि ग्रहणं स्यात्पुषाद्यनन्तरं पाठाद् द्यौतादीनां पृथग्ग्रहणं न कुर्यात्। र्क्याद्यन्तर्गणो वेति। ठ्पुष पुष्टौऽ ठ्मुष स्तेयेऽ इत्येवमादिः। तत्र हि चत्वार एव पठ।ल्न्ते, तत्र यदि ते जिघृक्षिताः स्युर्लृदित एव तान् कुर्यात्; स्वरितेत्वादेरपि नेनैव सिद्धत्वात्। अथ पुषादयो द्यौतादयश्च लृदित एव कस्मान्न पठिताः? अशक्यस्ते तथा पठितुम्; आदितामौदितामुदितामूदितां च तत्र भावात्। तद्यथा---पुषादिषु तावत् ठ्ञिष्विदा गात्रप्रक्षरणेऽ,ठ्मदी हर्षेऽ,ठ्समु उपशमनेऽ,ठ्षिधू राद्धौऽ इति; द्यौतादिष्वपि ठ्श्विता वर्णेऽ,ठ्ञिमिदा स्नेहनेऽ ठ्ञिक्ष्विदा स्नेहविमोचनयोःऽ,ठ्स्रंसु ध्वंसु भ्रंसु अवस्रंसनेऽ ठ्स्यन्दू प्रस्रवणेऽ ठ्कृपू सामर्थ्येऽ इति। अद्युत्, अश्वितदिति। ठ्द्यौद्भ्यो लुङ्ऽ ईति पक्षे परस्मैपदम्। अलोटिष्टेति। ठ्लुट लुठ प्रतिघातेऽ॥
सिद्धान्तकौमुदी
श्यन्विकरणपुषादेर्द्युतादेर्लृदितश्च परस्य च्लेरङ स्यात्परस्मैपदेषु । अघसत् । 716 जर्ज 717 चर्च 718 झर्झ परिभाषणहिंसातर्जनेषु 719 पिसृ 720 पेसृ गतौ । पिपिसतुः । पपेसतुः । 721 हसे हसने । एदित्त्वान्न वृद्धिः । अहसीत् । 722 णिश समाधौ । तालव्योष्मान्तः । प्रणेशति । 723 मिश 724 मश शब्दे रोषकृते च । तालव्योष्मान्तौ । 725 शव गतौ । दन्तयोष्ठ्यान्तस्तालव्योष्मादिः । शवति । अशवीत् । अशावीत् । 726 शश प्लुतगतौ । तालव्योष्माद्यन्तः । शशाश । शेशतुः । शेशुः । शेशिथ । 727 शसु हिंसायाम् । दन्त्योष्मान्तः । न शसदद--(कौमुदी-2263) इत्येत्त्वं न । शशसतुः । शशसुः । शशसिथ । 728 शंसु स्तुतौ । अयं दुर्गतावपीति दुर्गः । नृशंसो घातुकः क्रूर इत्यमरः । शशंस । आशिषि नलोपः । शस्यात् । 729 चह परिकल्कने । कल्कनं शाठ्यम् । अचहीत् । 730 मह पूजायाम् । अमहीत् । 731 रह त्यागे 732 रहि गतौ । रंहति । रंह्यात् । 733 दृह 734 दृहि 735 बृह 736 बृहि वृद्धौ । दर्हति । ददर्ह । ददृहतुः । दृंहति । बर्हति । बृंहति । बृहि शब्दे च । बृंहितं करिगर्जितम् । बृहिर् इत्येके । अबृहत् । अबर्हीत् । 737 तुहिर् 738 दुहिर् 739 उहिर् अर्दने । तोहति । तुतोह । अतुहत् । अतोहीत् । दोहति । दुदोह । अदुहत् । अदोहीत् । अनिट्कारिकास्वस्य दुहेर्ग्रहणं नेच्छन्ति । ओहति । उवोह । ऊहतुः । ओहिता । माभवानुहत् । औहीत् । 740 अर्ह पूजायाम् । आनर्ह ॥ अथ कृपूपर्यान्ता अनुदात्तेतः ॥ 741 द्युत दीप्तौ । द्योतते ॥
पुषादिद्युताद्यॢदितः परस्मैपदेषु - लुङि च्लेः सिचि प्राप्ते — पुषादि ।च्लेः सि॑जित्यतः च्लेरिति,अस्यतिवक्तिख्यातिभ्यः॑ इत्यतोऽङिति चानुवर्तते । पुषादि द्युतादि लृदित् एषां समाहारद्वन्द्वत्पञ्चमी । तत्र पुषधातुस्तु भ्वादौ क्र्यादौ चुरादौ दिवादौ चास्ति । तत्र यदि भौवादिकः पुषादिगमो गृह्रेत तर्हि द्युतादिग्रहणमनर्थकं स्यात्, पुषादिगणोत्तरमेवात्र द्युतादिगणपाठात् । नापि क्र्याद्यन्तर्गणः । तत्र ह "मुष स्तेये"खच भूतप्रादुर्भावे॑ "हेठ च " "ग्रह उपादाने" इति चत्वार एव पठन्ते । यदि त एवात्र पुषादयो विवक्षिताः स्युत्ततर्हि लाघवात् लृदित एव ते क्रियेरन् । नाप्यत्र चौरादिकः पुषादिर्गृह्रते, णिचा च्लेव्र्यवहितत्वात् । अतः परिशेषाद्दिवाय एव गृह्रन्ते । तदाह — श्यन्विकरमेति । जर्ज चर्च झर्झेति । एतेषां चवर्गीयान्तेष्वेव पाठ उचितः । हसे हसन इति । एदिदयम् । न वृद्धिरिति ।ह्म्यन्तेत्यनेने॑ति शेषः । णिश समाधाविति । णोपदेशत्वनादुपसर्गादसमासेऽपीति नस्य णत्वम् । तदाह — प्रणेशतीति ।शसु हिंसाया॑मित्यतः प्राक् शकारान्ताः । शवतिस्तु वान्तः । शंस्विति । नोपधः । कृतानुस्वारस्य निर्देशः । "चह परिकल्पने" इत्यारभ्य अर्हतिपर्यन्ता हकारान्ताः । रह त्यागे इति । न#आऽयमिदित् । रहि गताविति । अयमिदित् । दृह दृहीति । ऋदुपधा एते । द्वितीयचतुर्थाविदितौ । अवृहत् । अवर्हीदिति । इरित्त्वादङ्विकल्प इति भावः । उवोहेति । उहिधातोर्लिटि द्वित्वे हलादिशेषे पुगन्तलक्षणे गुणे "अभ्यासस्यासवर्णे" इत्युवङ् । मा भवानुहदिति । इरित्त्वादङि रूपम् । औहीदिति । अङभावपक्षे च्लेः सिचि तस्य इटि "अस्तिसिचः" इति तकारस्य ईटिइट ईटी॑ति सिचो लोपेआडजादीना॑मिति आटि वृद्धिः । माङ्योगे तु मा भवानुहीत् । आनर्हेति । "अत आदेः" इति दीर्घे नुट् । कृपूपर्यन्ता इति ।द्युते॑त्यारभ्य कृपूपर्यन्ता इत्यर्थः ।
पुषादिद्युताद्यॢदितः परस्मैपदेषु - पुषादिद्युता । पुष धातुर्भ्वादौ दिवादौ क्र्यादौ चुरादौ च पठते । यदि तुपुष पुष्टा॑ विति भौवादिकधातुमारभ्य पुषादिगणो गृह्रेत तदा द्युतादिग्रहणमनर्थकं भवेत्, पुषेरुत्तरत्र द्युतादीनां पाठात् । नापि क्राद्यन्तर्गणः, तत्र हि पुषधातोरग्रेमुष स्तेये॑,खच भूतप्रादुर्भावे॑हेठ च॑ग्रह उपादाने॑ इति चत्वार एव पठन्ते । यदि तु त एव जिघृक्षिताः स्युस्तर्हि लाघवाल्लृदित एव क्रियेरन् । ग्रहेः स्वरितेत्त्वेऽपि लृकारेणैव तन्निर्वाहादनेकानुबन्धासङ्गगौरवशङ्काया अप्यभावात् । नापि चुरादिः, णिचा व्यवधानेन ततोऽन्यतरस्य च्लेरसंभवात् । अतः परिशेषाद्दिवादय एव गृह्रन्त इत्याह — श्यन्विकरणपुषादेरिति । केचित्तुदिवाद्यन्तर्गत एव पुषादिर्गृह्रते, व्याख्यानादित्याहुः । चुरादीनां सर्वेषां णिज्वकल्प इति पक्षे चौरादिकपुषादेरपि परः च्लिः संभवतीति तेषामाशयः ।नन्दिग्रहिपचादिभ्यः॑ इतवत्पुषद्युताद्यलृदितः॑ इति सूत्रयितुमुचितम् । ननु पुषादयो द्युतादयश्च लृदित एव कुतो न कसृता इति चेत् । अत्राहुः — निरनुबन्धेषु सानुबन्धेषु च प्रत्येकं लृकारपाठे विपरीत गौरवं स्यात् । न च अनुबन्धान्तरस्य यत्प्रयोजनमात्मनेपदं तत्तु लृदित्करण#एऽपि सिध्यतीत्यनेकानुबन्धासङ्गगौरवदोषो नास्तीत्यपि शङ्क्यम् । आदितामीदितामूदितां च तेषु सत्त्वात्लृकारेण तत्तत्कार्यामामनिर्वाहादनेकानुबन्धासङ्गगौरवस्य दुर्निवारत्वादिति । जर्ज चर्च झर्झ । एषां परिभाषणादिभिः सह यथासङ्ख्यं नास्ति, व्याख्यानादित्याहुः । परिभाषणं सनिन्दोपालम्भः । त्रयाणामपि चवर्गीयान्तेषु पाठ उचितो, न त्विहोष्मान्तेषु । णिश समाधौ । समाधिः — अन्तः करणनिरोधः । प्रणेशतीति ।उपसर्गादसमासेऽपीति णत्वम् । रोषकृते चेति । चकारात्समादौ । शश प्लुतगतौ ।नशसददे॑ति प्रतिषेधसूत्रे सान्तस्य ग्रहणमित्यभिप्रेत्य व्याचष्टे — शेशतुरिति । प्राचा तुशशशतु॑रित्युक्तं , तदयुक्तमिति भावः । अचहीदिति ।हयन्ते॑ति न वृद्धिः । रह त्यागे । अयं कथादावपि ।ज्ञप मिच्चे॑ ति मित्प्रकरणेऽप्ययमेकीयमतेन पठितः । नेच्छन्तीति । व्याख्यानमेवात्रावलम्बनम् । माभवानुहदिति ।न माङ्योगे॑ इत्याडभावः ।इरितो वे॑त्यङ्वा । अत द्युतादिः । द्युत दीप्तौ ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
श्यन्विकरणपुषादेर्द्युतादेरॢदितश्च च्लेरङ् परस्मैपदेषु। अगमत्। अगमिष्यत्॥इति परस्मैपदिनः।एध वृद्धौ॥ 1॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.