Page loading... Please wait.
3|1|133 - ण्वुल्तृचौ
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|1|133
SK 2895
ण्वुल्तृचौ   🔊
सूत्रच्छेदः
ण्वुल्-तृचौ (प्रथमाद्विवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
धातोः इति वर्तते। सर्वधातुभ्यो ण्वुल्तृचौ प्रत्ययौ भवतः। कारकः। कर्ता। हारकः। हर्ता। चकारः सामान्यग्रहणाविधातार्थः, तुश् छन्दसि 5|3|59, तुरिष्ठैइमेयस्सु 6|4|154 इति।
`चकारः सामान्यग्रहणार्थः` इत्यादि। तृज्तृनोः सामान्यग्रहणं यथा स्यादिति। असति तु तस्मिन् `निरनुबन्धकरणे न सानुबन्धकस्य` (व्या।प।53) इति तृनो ग्रहणं न स्यात्। अथान्तोदात्तार्थः कस्मान्न भवति? तस्य प्रत्ययस्वरेणैव सिद्धत्वात्॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
॥ अथ पूर्वकृदन्तप्रकरणम्‌ ॥

धातोरेतौ स्तः । कर्तरि कृत् (कौमुदी-2832) इति कर्त्रर्थे । युवोरनाकौ (कौमुदी-1247) । कारकः । कर्ता । वोढुमर्हो वोढा । कारिका । कर्त्री । गाङ्कुटा--(कौमुदी-2461) इति ङित्त्वम् । कुटिता । अञ्णिदित्युक्तेर्न ङित्त्वम् । कोटकः । विज इट् (कौमुदी-2536) । विजिता । हनस्तोऽचिण्णलोः (कौमुदी-2574) । घातकः । आतो युक् (कौमुदी-2761) । दायकः । नोदात्तोपदेशस्य (कौमुदी-2763) इति न वृद्धिः । शमकः । दमकः । अनिटस्तु नियामकः । जनिवध्योश्च (कौमुदी-2512) । जनकः । वध हिंसायाम् । वधकः । रधिजभोरचि (कौमुदी-2302) । रन्धकः । जम्भकः । नेट्यलिटि रधेः (कौमुदी-2516) । रधिता । रद्धा । मस्जिनशोः (कौमुदी-2517) इति नुम् । मङ्क्ता । नंष्टा । नशिता । रभेरशब्लिटोः (कौमुदी-2581) । रम्भकः । रब्धा । लभेश्च (कौमुदी-2582) । लम्भकः । लब्धा । तीषसह-(कौमुदी-2340) इति वेट् । एषिता । एष्टा । सहिता । सोढा । दरिद्रातेरालोपः । दरिद्रिता । ण्वुलि न । दरिद्रायकः । कृत्यल्युट (कौमुदी-2841) इत्येव सूत्रमस्तु । यत्र विहितास्ततोऽन्यत्रापि स्युरित्यर्थात् । एवं च बहुलग्रहणं योगविभागेन कृन्मात्रस्यार्थव्यभिचारार्थम् । पादाभ्यां ह्रियते पादहारकः । कर्मणि ण्वुल् ॥ ।क्रमेः कर्तर्यात्मनेपदविषयात्कृत इण्निषेधो वाच्यः (वार्तिकम्) ॥ प्रक्रन्ता ॥ कर्तरीति किम् । प्रक्रमितव्यम् । आत्मनेपदेति किम् । संक्रमिता । अनन्यभावे विषयशब्दः । तेन अनुपसर्गाद्वा (कौमुदी-2716) इति विकल्पार्हस्य न निषेधः । क्रमिता । तदर्हत्वमेव तद्विषयत्वम् । तेन क्रन्तेत्यपीति केचित् । गमेरिट्-(कौमुदी-2401)इत्यत्र परस्मैपदग्रहणं तङानयोरभावं लक्षयति । संजिगमिषिता । एवं न वृद्भ्यश्चतुर्भ्यः (कौमुदी-2348) । विवृत्सिता । यङन्तात् ण्वुल् । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वान्न वृद्धिः । पापचकः । यङ्लुगन्तात्तु पापाचकः ॥
ण्वुल्तृचौ - अथ कृदन्तप्रकरणं । ण्वुल्तृचौ । अनयोर्वर्तमानकालादन्यत्र न प्रयोग इति भाष्यम् । वोढुमर्ह इति ।अर्हे कृत्यतृचश्चे॑त्युक्तेरिति भावः । वोढेति । वहेस्तृच्यनुदात्तत्वादिडभावे ढत्वधत्वष्टुत्वढलोपेषुसहिवहो॑रित्योत्त्वम् । कुटितेत्यत्र लघूपधगुणमाशङ्क्याह — गाङिति । तर्हि ण्वुलि कोटक इत्यत्रापि गुणो न स्यादित्यत आह — अञ्णिदित्युक्तेरिति । विजितेत्यत्र लघूपधगुणमाशङ्क्याह — विज इडिति ।इति ङित्त्व॑मिति शेषः । विजितेति । ङित्त्वान्न गुणः अनिट्स्त्विति । तस्यानुदात्तोपदेशत्वादिति भावः । "जनक" इत्यत्रोपधावृद्धिमाशङ्क्य वृद्धिनिषेधं स्मारयत — जनिवध्योश्चेति । वध हिंसायामिति,- धात्वन्तरं भौवादिकं,भ्वादेराकृतिगणत्वात् । नत्वयं हन्तेर्वधादेशः । तथा सतिजनिवध्योश्चे॑ति वृद्धिनिषेधसूत्रे वधिग्रहणवैयथ्र्यात्, वधादेशस्याऽदन्ततया अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादेव वृद्ध्यभावसिद्धेः । वधक इति ।जनिवध्योश्चे॑ति वृद्धिनिषेधः । रन्धकः जम्भक इत्यत्र इदित्त्वाऽभावादप्राप्ते नुमि तद्विधिं स्मारयति — रधिजभोरचीति । रधितेत्यत्ररधिजभो॑रिति नुममाशङ्क्याह — नेटलिटीति । रधिता रद्धेति ।रधादिभ्यश्चे॑ति वेट् । मस्ज् तृ इति स्थिते आह — मस्जिनशोरिति । नुम्विधिरयम् । मङ्क्तेति । मस्ज् तृ इति स्थितेमस्जेरन्त्यात् पूर्वो नुम् वाच्यः॑ इतिसकारादुपरि जकारात् प्राङ्नुम् । मस्न्ज् तृ इति स्थितेस्को॑रिति सलोपः, जस्य कुत्वेन गः, तस्य चर्त्वेन कः, अनुस्वारः, परसवर्णेन ङ इति भावः । नंष्टा नशितेति । रधादित्वाद्वेट् । इडभावपक्षेमस्जिनशो॑रिति नुमि, नन्श् तृ इति स्थितेव्रश्चे॑ति शस्य षः । नस्याऽनुस्वारः । ष्टुत्वम् । रमेरशब्लिटोरिति नुम्विधिरयम् । लब्धेति ।झषस्तथो॑रिति तस्य धः, जश्त्वेन भस्य बः । तीषसहेति । इड्विकल्पोऽयम् । सोढेति । ढत्वधत्वष्टुत्वढलोपाः ।सहिवहो॑रित्योत्त्वम् । दरिद्रातेरालोप इति ।दरिद्रातेरालोपो वक्तव्यः॑ इत्यनेनेति भावः । ण्वुलि नेति । दरिद्रातेर्ण्वुलि आलोपो नेत्यर्थः । "न दरिद्रायके लोपः" इति वार्तिकादिति भावः । दरिद्रायक इति ।अतो यु॑गिति युगिति भावः । पादाभ्यां ह्यियते पादहारक इत्यत्र कर्मणि ण्वुलं साधयितुमाह — कृत्यल्युट इत्येवेति । "कृत्यल्युटः" त्येतावतैव पुनर्वचबालद्येष्वर्थेषु ते कृत्यल्युटो विहितास्ततोऽन्यष्वप्यर्थेषु भवन्तीत्यर्थलाभाद्बहुलग्रहणं योगविभागार्थं — कृत्प्रत्यया येष्वर्थेषु विहितास्ततोऽन्यत्रापि क्वचिद्भवन्ती॑ति । एवं च कर्मण्यपि ण्वुल् सिध्यतीत्यर्थः ।कृतो बहुल॑मिति वार्तिकं तु एतद्योगविभागसिद्धकथनपरमिति भावः । क्रमेरिति । आत्मनेपदविषयात्क्रमेः परस्य कर्तरि कृतो नेडित्यर्थः ।स्नुक्रमो॑रिति सूत्रस्थमिदं वार्तिकम् । प्रक्रन्तेति ।प्रोपाभ्यां समर्थाभ्या॑मित्यात्मनेपदविषयोऽयम् । नन्वेवं सति क्रमितेत्यत्र कथमिडित्यत आह — अनन्यभावे विषयशब्द इति । "वर्तते" इति शेषः । आत्मनेपदाऽविनाभाव इति यावत् ।क्रमेः कर्तर्यात्मनेपदिन॑ इत्येतावतैव सिद्धे विषयपदोपादानादयमर्थो लभ्यते इति भावः । तथा च नित्यमात्मनेपदिन इति फलितम् । तेनेति ।क्रमिते॑त्यत्र क्रमेः "अनुपसर्गाद्वे" त्यात्मनेपदविकल्पविधानान्नित्यमात्मनेपदित्वाऽभावादिण्निषेधो नेत्यर्थः । मतान्तरमाह — तदर्हत्वमेवेति । आत्मनेपदार्हत्वमेवात्मनेपदविषयत्वम् । ततश्च आत्मनेपदपक्षे इण्निषेधे सति कर्न्तेति रूपम्, आत्मनेपदाऽभावपक्षे तु क्रमं इटि क्रमितेति रूपमिति केचिदाहुरित्यर्थः । अत्र पक्षे विषयपदस्य न प्रयोजनमित्यस्वरसः । ननु संजिगमिषितेत्यत्र सनः कथमिट्, कगमेरनिट्सु पाठात्, सनः परस्मैपदपरत्वाऽभावेनगमेरिट् परस्मैपदेषु॑ इत्यस्याऽप्रवृत्तेरित्यत आह — गमेरिडित्यत्रेति । एवमिति ।न वृद्ध्यश्चतुभ्र्यः॑ इत्यत्रापि परस्मैपदग्रहणमनुवृत्तं तङानयोरभावं लक्षयतीत्यर्थः । विवृत्सितेति । वृतेः सनि रूपम् ।हलन्ताच्चे॑ति कित्त्वान्न गुणः । यङन्तादिति । पचिधातोर्यङन्तात् पापच्येत्यस्माण्ण्वुलित्यर्थः । तस्य अकादेशे "यस्य हलः" इति यकारलोपे अतो लोपे पापच् अक इति स्थिते उपधावृद्धिमाशङ्क्याह — स्थानिवत्त्वान्न वृद्धिरिति । यङ्लुगन्तात्त्विति । यङः सङ्घातस्य लुकोऽजादेशत्वाऽभावेन स्थानिवत्त्वाऽसंभवादुपधावृद्धिर्निर्बाधा । "न धातुलोपे" इति निषेधस्तु न, यङ्लुकोऽनैमित्तिकत्वादुपधावृद्धेरिग्लक्षणत्वाऽभावाच्च ।
ण्वुल्तृचौ - णकारो वृद्ध्यर्थः । लकारोलिती॑ति स्वरार्थः । तृचश्चकारस्तुतुरिष्ठेमेयस्सु॑,तुश्छन्दसि॑ इत्यादौ सामान्यग्रहणाऽविघातार्थः ।चितः॑ इत्यन्तोदात्तार्थस्तु न भवति,आद्युदात्तश्चे॑त्येनेनैव सिद्धेः । एवं चअप्तृन् इति सूत्रे तृन्तृचो पृथग्ग्रहणं विहायअप्तृस्वसृ॑ इत्येव सुवचमित्येके । अन्ये तुसामान्यग्रहणेऽपि क्वचिद्विशेषस्यैव ग्रहणं भवती॑ति ज्ञापनार्थम्अप्तृन्नि॑ति सूत्रे तृन्तृचोरुभयोग्र्रहणम् । तेनकोपधग्रहणे तद्धितवुग्रहण॑मित्येतत्सिद्धमित्याहुः । वोढेति ।अर्हे कृत्यतृचश्चे॑ति तृच्, ढत्वादयस्तु वोढव्य इत्यत्रेवात्राऽप्यूह्राः । रधितेति ।रधादिभ्यश्चे॑ति वेट् । रद्धेति । इहनेटलिटी॑ति निषेधाऽप्रवृत्तावपिरधी॑त्यनेन अच्परत्वाऽभावान्नुम्न । मङ्क्तेति ।टुमस्जो शुद्धौ॑ अस्मात्तृच् ।मस्जीट ति नुम्न्त्यात्पूर्वः ।स्को॑रिति सलोपः । जस्य कुत्वे चत्र्वम् । अनुस्वारपरसवर्णौ ।बहूनां समवाये द्वयोद्र्वयोः संयोगः॑ इति पक्षे तु नुमागमस्याऽच्परत्वेऽपिस्को॑रिति सलोपो भवत्येवेति ज्ञेयम् । नंष्टेति । रधादित्वादिडभावपक्षे नुम् ।लब्धेति ।झषस्तथो॑रिति धः भकारस्य जश्त्वम् ।लभेश्चे॑ति नुम् तु न भवति, अचीत्यनुवर्तनात् । ण्वुलि ल्युटि च ने॑ति वचनात् । योगविभागेनेति ।कृत्यकल्युटो बहुल॑मिति सूत्रेकृतो बहुल॑मित्येवाकरे स्थितम् । तथा च योगविभागं विनैव सर्वेष्टसिद्धिरित्याहुः । * क्रमेः कर्तर्यात्मनेपदविषयात्कृत इण्निषेधो वाच्चः । प्रक्रन्तेति ।प्रोपाभ्यां समर्थाभ्या॑मिति क्रमेरत्मनेपदविषयता । अनन्यभावे विषयशब्द इति । तदन्याऽविषयत्वे सति तद्विषयत्वमनन्यभावः । तथा च विकल्पार्हस्य क्रमेः परस्मैपदात्मनेपदोभयप्राप्तिविषयत्वान्निषेधो नेति भावः । संजिगमिषितेति । संपूर्वाद्गमेः सन् ।सन्यङो॑रिति द्वित्वे हलादिः शेषेसन्यतः॑ इत्यभ्यासस्येत्वम् ।आद्र्धधातुकस्ये॑ति सन इट्, षत्वं, सन्नन्तात्तृच् । पुनरिट् । अल्लोपस्येति । प्राचां तुन धातुलोपे॑ इति सूत्रेइक॑ इत्यनुवृत्तेर्वृद्धेरनिषेधः — -पापाचक॑ इत्युक्तं, तन्न, यङन्ते अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वेन वृद्धिः प्राप्त्यभावात् । ननु यङ्लुगन्तपापाचकरूपाभिप्रायेण तथोक्तम्, तत्र हि अकारविशिष्टस्यैव यङो लुगिति सर्वसंमतत्वेन स्थानिवत्त्वाऽभावादिति चेत् । मैवम् । एवंतर्हि आद्र्धधातुकस्य धात्ववयवलोपनिमित्तत्वाऽभावेन यङ्लुगन्तेन धातुलोपे॑ इति निषेधस्य प्रसक्तेरभावात् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
धातोरेतौ स्तः। कर्तरि कृदिति कर्त्रर्थे॥
महाभाष्यम्
ण्वुल्तृचौ (750) (461 प्रत्ययविधिसूत्रम्।। 3 । 1 । 6 आ. 24) (आक्षेपभाष्यम्) किमर्थश्चकारः। (समाधानभाष्यम्) स्वरार्थः। चितोन्त उदात्तो भवतीत्यन्तोदात्तत्वं यथा स्यात्। (समाधानबाधकभाष्यम्) नैतदस्ति प्रयोजनम्। एकाजयम्। तत्र नार्थः स्वरार्थेन चकारेणानुबन्धेन प्रत्ययस्वरेणैव सिद्धम्।. (समाधानान्तरभाष्यम्) विशेषणार्थस्तर्हि। क्व विशेषणार्थेनार्थः?। अप्तृन्तृच् ‐ - इति। तृ इत्युच्यमाने मातरौ मातरः पितरौ पितर इत्यत्रापि प्राप्नोति।। (समाधानबाधकभाष्यम्) स्वसृनप्तृग्रहणं नियमार्थं भविष्यति। एतयोरेव योनिसंबन्धयोः, नान्येषां योनिसंबन्धानामिति।। (समाधानान्तरभाष्यम्) सामान्यग्रहणाविघातार्थस्तर्हि। क्व सामान्यग्रहणाविघातार्थेनार्थः?।। अत्रैव।। यदेतत्तत्तृन्तृचोर्ग्रहणम्, एतत् तृ इति वक्ष्यामि।। (समाधानसाधकभाष्यम्) स्वसृनप्तृग्रहणं नियमार्थं भविष्यति ‐ - -एतयोरेव योनिसंबन्धयोः, नान्येषां योनिसंबन्धानामिति।। (सामान्यग्रहणाविधातभाष्यम्) तुश्छन्दसि तुरिष्ठेमेयः स्विति चोभयोर्ग्रहणं यथा स्यात्।। (1983 धातुपरिसंख्यावार्तिकम्।। 1 ।।) - ण्वुलि सकर्मकग्रहणम्- (भाष्यम्)ण्वुलि सकर्मकग्रहणं कर्तव्यम्। इह मा भूद् ‐ - आसिता शयिता इति।। (1984 परिसंख्यानिराकरणवार्तिकम्।। 2 ।।) - न वा धातुमात्राद्दर्शनाद्ण्वुलः- (भाष्यम्) न वा वक्तव्यः। किं कारणम्?। धातुमात्राद्दर्शनाद् ण्वुलः। धातुमात्राण्ण्वुल् दृश्यते। इमे अस्य आसकाः। इमे अस्य शायकाः। उत्थिता आसका वैश्रवणस्येति।। (1985 कालपरिसंख्यावार्तिकम्।। 3 ।।) - तृजादिषु वर्तमानकालोपादानमध्यापकवेदाध्यायाद्यर्थम्- (भाष्यम्) तृजादिषु वर्तमानकालोपादानं कर्तव्यम्। किं कारणम्?। अध्यापकवेदाध्यायाद्यर्थम्। अध्यापकः वेदाध्यायः। अधीतवत्यध्येष्यमाणे वा मा भूद् इति।। (1986 परिसंख्यानिराकरणवार्तिकम्।। 4 ।।) - न वा कालमात्रे दर्शनादन्येषाम्- (भाष्यम्) न वा वक्तव्यम्। किं कारणम्?। कालमात्रे दर्शनादन्येषाम्। कालमात्रे ह्यन्ये प्रत्यया दृश्यन्ते। चर्चापारः शमनीपारः।। ण्वुल्तृचौ।। 133 ।।