Page loading... Please wait.
2|3|49 - एकवचनं संबुद्धिः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
2|3|49
SK 192
एकवचनं संबुद्धिः   🔊
सूत्रच्छेदः
एकवचनम् (प्रथमैकवचनम्) , सम्बुद्धिः (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
प्रथमा /  2|3|46 (प्रथमैकवचनम्) , सम्बोधने  2|3|47 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
अनभिहिते  2|3|1
सम्पूर्णसूत्रम्
सम्बोधने प्रथमा-एकवचनम् सम्बुद्धिः
सूत्रार्थः
सम्बोधने प्रथमायाः एकवचनम् सम्बुद्धि-संज्ञकं भवति ।
सम्बोधने च 2|3|47 इत्यनेन प्रथमा-विभक्तेः प्रयोगः सम्बोधनस्य विषये अपि भवति । अस्मिन्नेव सन्दर्भे प्रथमा-एकवचनस्य सुँ-प्रत्ययः यदा सम्बोधनार्थम् प्रयुज्यते, तदा तस्य "सम्बुद्धिः" इति संज्ञा भवति ।

यथा - "बाल" शब्दस्य सम्बोधनैकवचनस्य रूपम् एवम् सिद्ध्यति -
बाल + सुँ [सम्बोधने च 2|3|47 इत्यनेन सम्बोधनस्य विवक्षायाम् प्रथमा । स्वौजस्... 4|1|2 इत्यनेन प्रथमैकवचनस्य विवक्षायाम् सुँ-प्रत्ययः]
→ बाल [एङ्ह्रस्वात्सम्बुद्धेः 6|1|69 इत्यनेन सम्बुद्धिवाचकस्य सुँ-प्रत्ययस्य लोपः]

सम्बुद्धि-संज्ञायाः प्रयोगः एङ्ह्रस्वात्सम्बुद्धेः 6|1|69, सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ 6|4|8 एतादृशेषु सूत्रेषु कृतः दृश्यते ।
One-line meaning in English
The प्रथमा-एकवचन when used in the context of सम्बोधन gets the term "सम्बुद्धि".
काशिकावृत्तिः
आमन्त्रितप्रथमाया यदेकवानं, तत् सम्बुद्धिसंज्ञं भवति। हे पटो। हे देवदत्त। सम्बुद्धिप्रदेशाः एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः 6|1|69 इत्येवम् आदयः।
`हे पटो, हे देवदत्त` इति। अत्र सम्बुद्धिसंज्ञायां सत्याम्, `सम्बुद्धौ च` 7|3|106 इत्यधिकृत्य `ह्यस्वस्य गुणः` 7|3|108 इति गुणे `एङ ह्यस्वात् सम्बुद्धेः` 6|1|67 इति सोर्लोपो यथायोगं भवति। अथ सुग्रहणमेव कस्मान्न कृतम्, न च सप्तमीबहुवचनस्य प्रसङ्गः, सम्बोधनप्रथमाधिकारात्? सत्यम्; किन्तु नैतदस्ति; प्रत्ययमात्रस्य संज्ञाविधानार्थमेकवचनग्रहणं कृतम्-- हे पचनम्, हेपचमानेति; अन्यथा हि पूर्वेण यथा तदन्तस्य संज्ञा विहिता तथेहापि स्यात्। न चेहासंज्ञिनः कश्चिद्विशेषोऽङ्गीक्रियत इति सुशब्देन तदन्तमेव लक्ष्यते, ततश्च तदन्तकस्यैव संज्ञा स्यात्। तथा `एङ ह्यस्वात् सम्बुद्धेः` 6|1|67 इति सोर्लोपो विधीयमानः `आदेः परस्य` 1|1|53 इत्यादेरेव स्यात्; प्रत्ययमात्रस्य न स्यात्। तस्मात् प्रत्ययमात्रस्य संज्ञा यथा स्यादित्येवमर्थमेकवचनग्रहणम्॥
एकवचनं संबुद्धिः॥ हे पटो इति। संबुद्धौ च ठ्ह्रस्वस्य गुणःऽ इति गुणः, ठ्सुः संबुद्धिःऽ इति वक्तव्ये एकवचनग्रहणमेकोऽर्थ उच्यते येन तावन्मात्रस्य प्रत्ययस्य संज्ञार्थम्; अग्न्यथा प्रक्रमाभेदाय तदन्तस्य स्यात्॥
सिद्धान्तकौमुदी
संबोधने प्रथमाया एकवचनं संबुद्धिसंज्ञं स्यात् ॥
एकवचनं संबुद्धिः - हे रामसिति स्थिते,एङ्ह्यस्वात्संबुद्धेः॑ इति लोपं विधास्यन् संबुद्धिसंज्ञामाह — एकवचनम् ।प्रातिपदिकार्थलिङ्गे॑त्यतःप्रथमे॑त्यनुवृत्तं षष्ठआ विपरिणम्यते ।संबोधने चे॑त्यतः संबोधने इत्यनुवर्तते । तदाह-संबोधने इति ।सुः संबुद्धि॑रित्येव सुवचम् । प्रथमाग्रहणानुवृत्तेः सप्तमीबहुवचनस्य सुपो न ग्रहणम् । नचात्र प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तग्रहणं शङ्क्यम् । "ह्यस्वस्य गुणः" इति संबुद्धौ परतोऽङ्गस्य गुणविधिबलात्, संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिनिषेधाच्च । एतेन तदन्तसंज्ञानिवृत्त्यर्थमेकवचनग्रहणमित्यपास्तम् ।
एकवचनं संबुद्धिः - एकवचनम् ।सुः संबुद्धि॑रित्येव सुवचम् । न च सप्तमीबहुवचनेऽतिप्रसङ्गः ।संबोधने प्रथमे॑त्यधिकारादेव तदभावादिति नव्याः । अत्र व्याचख्युः — ॒सुः संबुद्धि॑रिति वाच्ये एकवचनग्रहणमेकोऽर्थ उच्यते येन तावन्मात्रस्य प्रत्ययस्य संज्ञार्थम् । अन्यथासामत्रित॑मिति पूर्वसूत्रे तदन्तस्यामत्रितसंज्ञा कृतेति प्रक्रमाऽभेदाय इयमपि संज्ञा तदन्तस्यैव स्यादिति । एङ्ह्यस्वात्संबुद्धेः । यद्यत्रहल्ङ्याब्भ्य॑ इत्यतो हलमननुवर्त्त्यएङन्ताद्ध्रस्वान्ताच्चाङ्गात्परस्याः संबुद्धेरलोप॑ इति व्याख्यायेत, हलनुवृत्तावप्यङ्गात्परा या संबुद्धिः तस्या यद्धलिति वा, उभयथापिहे ज्ञाने॑ति न सिध्येत् । लोपात्परत्वात्सोरतोऽभि कृते परत्वान्नित्यत्वाच्च अमि पूर्वत्वे च कृते एकादेशस्य परादिवद्भावे ह्यस्वान्तात्परत्वाभावात्, पूर्वान्तवद्भावे अम एवाभावादुभयत आश्रयणे नान्तादिवदिति निषेधादतो व्याचष्टे-एङन्तादित्वादिना चेदित्यन्तेन ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
सम्बोधने प्रथमाया एकवचनं सम्बुद्धिसंज्ञं स्यात्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.