Page loading... Please wait.
2|3|13 - चतुर्थी सम्प्रदाने
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
2|3|13
SK 570
चतुर्थी सम्प्रदाने   🔊
सूत्रच्छेदः
चतुर्थी (प्रथमैकवचनम्) , सम्प्रदाने (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
अनभिहिते  2|3|1
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
सम्प्रदाने कारके चतुर्थी विभक्तिर् भवति। उपध्यायाय गां ददाति। मानवकाय भिक्षां ददाति। देवदत्ताय रोचते। पुष्पेभ्यः स्पृहयति इत्यादि। चतुर्थीविधाने तादर्थ्य उपसङ्ख्यानम्। यूपाय दारु। कुण्डलाय हिरण्यम्। रन्धनाय स्थाय स्थाली। अवहननायोलूखलम्। क्ल्̥पि सम्पद्यमाने चतुर्थी वक्तव्या। मूत्राय कल्पते यवागूः। उच्चाराय कल्पते यवागूः। क्ल्̥पि इत्यर्थनिर्देशः। मूत्राय सम्पद्यते यवागूः। मूत्राय जायते यवगूः। उत्पातेन ज्ञाप्यमाने चतुर्थी वक्तव्या। वाताय कपिला विद्युदातपायातिलोहिनी। पीता वर्षाय विज्ञेया दुर्भिक्षाय सिता भवेत्। हितयोगे चतुर्थी वक्तव्या। गोभ्यो हितम्। अरोचकिने हितम्।
`देवदत्ताय रोचते` इति। `रुच्यर्थानां प्रीयमाणः` 1|4|33 इति संप्रदानसंज्ञा। `पुष्पेभ्यः स्पृह्रति` इति। अत्र `स्पृहेरीप्सितः` 1|4|36 इत्यनेन।`तादर्थ्ये उपसंख्यानम्` इति। तच्छब्देन चतुथ्र्यन्तस्यार्थो निर्दिश्यते। तस्मा इदं तदर्थम्, तस्य भावस्तादथ्र्यम्। तत्र चतुथ्र्या उपसंख्यानम् = प्रतिपादनं कत्र्तव्यमित्यर्थः। तत्रेदं प्रतिपादनम्-- `चतुर्थी` इति योगविभागः क्रियते, तेन तादर्थ्ये चतुर्थी भवतीति। अथवा `चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः` 2|1|35 इति तादर्थ्ये चतुर्थ्याः समासवचनं ज्ञापकं भवति-- तादर्थ्येऽपि चतुर्थीति।`क्लृपि सम्पद्यमाने` इत्यादि। क्लृप्त्यर्थानां धानूनां प्रयोगे सम्पद्यमाने कत्र्तरि संपादनक्रियाविशिष्टे चतुर्थी वक्तव्या, व्याख्येयेत्यर्थः। व्याख्यानं तु तमेव योगविभागमाश्रित्य। तथा `उत्पातेन ज्ञाप्यमाने` इत्यादावपि। `मूत्राय कल्पते यवागूः` इति। यवागूर्मूत्रविकाररूपेण भवतीत्यर्थः। विकाररूपापत्तौ चतुर्ती विज्ञेया। तेनेह न भवति-- देवदत्तस्य शालयः संपद्यन्त इति। यदा चाभेदविवक्षा तदा परत्वात् प्रथमैव भवति, न चतुर्थी-- मूत्रमिदं संपद्यते यवागूरिति, उच्चारोऽयं सम्पद्यते यवौदन इति। यदा तु `जनिकर्त्तृः प्रकृतिः` 1|4|30 इति प्रकृतेरपादानात्वं विवक्ष्यते तदा यवाग्वा इति पञ्चम्येव स्यात्-- मूत्रं सम्पद्यते यवाग्वा इति। `वाताय कपिला विद्युत्` इति। अत्र कपिलाविद्युदुत्पातो वातस्य लक्षणम्। तेन ज्ञाप्यमाने वाते चतुर्थी भवति। `अरोचकिने` इति। `अत इनिठनौ` 5|2|114 इतीनिः॥
चतुर्थी संप्रदाने॥ तादर्थ्य इति। तच्छब्देन कार्थं प्रति निर्दिश्यते, तस्मै इदं तदर्थमिति समासेन विशिष्टकार्यप्रयोजनं कारणमभिधीयते। तदर्थस्य भावस्तादर्थ्यमिति ष्यञा कार्यकारणसम्बन्धोऽभिधीयते; समासकृतद्धितेषु सम्बन्धाभिधानां भावप्रत्ययेनेति वचनात्। तत्र द्विष्ठत्वेऽपि सम्बन्धस्य षष्ठीवद्विशेषणादेव चतुर्थी भवती---यूपाय दार्विति। हेतुतृतीयापि विशेष्यान्न भवति। हेतुहेतुमद्भावस्यापि चतुर्थ्यैव प्रत्यायितत्वात्, षष्ठीविषये च हेतुतृतीया। इह तु प्रातिपदिकार्थस्याव्यतिरेकात्प्रथमैव भवति। यदि तर्हि तादर्थ्य उपसंख्यानं क्रियते, नार्थः संप्रदाने चतुर्थ्या, योऽपि ह्युपाध्यायाय गौर्दीयते उपाध्यायार्थः स भवति। अवश्यं संप्रदानग्रहणं कर्तव्यम् ठ्रुच्यर्थानां प्रीयमाणःऽ इत्याद्यर्थम्। वलृपि संपद्यमान इति। संपतिरभूतप्रादुर्भावरूपोत्पतिरिह गृह्यते, तत्र यद्रूपमुपजायते ततो विकाराच्चतुर्थी। मूत्राय कल्पते यवागूरिति । प्रकृतिविकारयोर्भेदविवक्षायां चतुर्थी। अभेदविवक्षायां तु मूत्रं संपद्यते यवागूरिति प्रथमैव भवतीति केचिदाहुः। अन्ये त्वभेदविवक्षायामेव चतुर्थीमिच्छन्ति। यदा तु ठ्जनिकर्तुः प्रकृतिःऽ इत्यपादानत्वं विवक्ष्यते, तदा विकाराच्चतुर्थी न भवतीति केचिदाहुः---मूत्रं संपद्यते यवाग्वा इति। अन्ये तत्रापि चतुर्थीमिच्छन्ति---मूत्राय संपद्यते यवाग्वा इति। उत्पातेनेति। प्राणिनां शुभाशुभयो सूचको भूतविकार उत्पातः। अरोचकिन इति। अरुचिःउअरोचकम्, ठ्रोगाख्यायाम्ऽ इति ण्वुल्, बहुलवचनादस्त्रीलिङ्गता॥
सिद्धान्तकौमुदी
विप्राय गां ददाति । अनभिहित इत्येव । दानीयो विप्रः ॥ ।क्रियया यमभिप्रैति सोऽपि संप्रदानम् (वार्तिकम्) ॥ पत्ये शेते ॥ ।यजेः कर्मणः करणसंज्ञा संप्रदानस्य च कर्मसंज्ञा (वार्तिकम्) ॥ पशुना रुद्रं यजते । पशुं रुद्राय ददातीत्यर्थः ॥
चतुर्थी सम्प्रदाने - चतुर्थी सम्प्रदाने । विप्रायेति । विप्रमुद्दिश्य गां ददातीत्यर्थः । अनभिहित इत्येवेति । अनुवर्तत एवेत्यर्थः । दानीयो विप्र इति । दानोद्देश्य इत्यर्थः ।कृत्यल्युटो बहुल॑मिति बहुलग्रहणात्संप्रदानेऽनीयर् । तेन कृता संप्रदानस्य विप्रस्याऽभिहितत्वान्न चतुर्थीति भावः । ननु दानक्रियाकर्मोद्देश्यस्यैव संप्रदानत्वे "पत्ये शेते" इत्यत्र अकर्मकशयनक्रियोद्देश्यस्य पत्युः कथं संप्रदानत्वमित्याशङ्कायांक्रियाग्रहणमपि कर्तव्य॑मिति वार्तिकं प्रवृत्तम् ।तदेतदर्थतः सङ्गृह्णाति-क्रियया यमिति । क्रियोद्देश्यमपि संप्रदानमिति यावत् । पत्ये शेते इति । पति मुद्दिश्य शेते इत्यर्थः॥ नन्वेवमपि ओदनं पचतीत्यादावपि संप्रदानत्वप्रसङ्गः । न च कर्मसंज्ञाविधिवैयथ्र्यं शङ्क्यम्, अत एव तत्र कर्मत्वसंप्रदानत्वयोर्विकल्पोपपत्तेरिति चेन्न, "पत्ये शेते" इत्यकर्मकस्थले सावकाशायाः संप्रदानसंज्ञायाः सकर्मकस्थले कर्मसंज्ञया बाओधात् । तथाच अकर्मकक्रियोद्देश्यमपि संप्रदानमिति फलतीति भावः । कर्मणः करण संज्ञेत्यादि । वार्तिकमिदम् ।एकस्मिन्वाक्ये कर्मणः संप्रदानस्य च समवाये सती॑ति शेषः । यजधातुविषयमेवेदमित्यभिप्रेत्योदाहरति — पशुना रुद्रं यजत इति । अत्र यजधातुर्दानार्थक इत्यभिप्रेत्याह — ददातीत्यर्थ इति । इदं वार्तिकं छान्दसमेवेति कैयटः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
विप्राय गां ददाति॥
महाभाष्यम्
चतुर्थी सम्प्रदाने 471 (303 चतुर्थीसूत्रम् ।। 2।3।13।। आ) (न्यूनतापूर्त्यधिकरणम्) (न्यूनतापूरकवार्तिकम् ।। 1 ।।) (1485 न्यूनतापूरकवार्तिकम् ।। 1 ।।) - चतुर्थीविधाने तार्दथ्य उपसंख्यानम् - (भाष्यम्) चतुर्थीविधाने तार्दथ्ये उपसंख्यानं कर्तव्यम्। यूपाय दारु, कुण्डलाय हिरण्यमिति।। (आक्षेपभाष्यम्) किमिदं तार्दथ्यमिति?।। (समाधानभाष्यम्) तदर्थस्य भावः तार्दथ्यम् (आक्षेपभाष्यम्) तदर्थं पुनः किम्?।। (समाधानभाष्यम्) सर्वनाम्नोयं चतुर्थ्यन्तस्यार्थशब्देन सह समासः।। (आक्षेपभाष्यम्) कथं चात्र चतुर्थी?।। (आक्षेपसाधकभाष्यम्) यद्येवम्, इतरेतराश्रयं भवति।। केतरेतराश्रयता?। निर्देशोत्तरकालं चतुर्थ्या भवितव्यम्। चतुर्थ्या च निर्देशः। तदेतदितरेतराश्रयं भवति। इतरेतराश्रयाणि च कार्याणि न प्रकल्पन्ते।। (तृतीयाक्षेपभाष्यम्) तत्तर्हि वक्तव्यम् ?।। (समाधानभाष्यम्) न वक्तव्यम्। आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति ‐ भवति ह्यर्थशब्देन योगे चतुर्थी इति, यदयं चतुर्थी तदर्थार्थ ‐ इति चतुर्थ्यन्तस्यार्थशब्देन सह समासं शास्ति।। न खल्वप्यवश्यं चतुर्थ्यन्तस्यैवार्थशब्देन समासो भवति।। किं तर्हि?। षष्ठ्यन्तस्यापि भवति। तद्यथा ‐ गुरोरिदं गुर्वर्थमिति।। (आक्षेपभाष्यम्) यदि तार्दथ्ये उपसंख्यानं क्रियते नार्थः संप्रदानग्रहणेन। यो ह्युपाध्यायाय गौर्दीयते उपाध्यायार्थः स भवति। तत्र तार्दथ्य इत्येव सिद्धम्।। (समाधानभाष्यम्) अवश्यं संप्रदानग्रहणं कर्तव्यम्। याऽन्येन लक्षणेन संप्रदानसंज्ञा तदर्थम् ‐ छात्राय रुचितं छात्राय स्वदितमिति। (आक्षेपभाष्यम्) तत्तर्ह्युपसंख्यानं कर्तव्यम्?।। (समाधानभाष्यम्) न कर्तव्यम्। आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति ‐ भवति तार्दथ्ये चतुर्थी इति। यदयं चतुर्थी तदर्थार्थ ‐ इति चतुर्थ्यन्तस्य तदर्थेन सह समासं शास्ति।। (1486 चतुर्थीविधानवार्तिकम् ।। 2 ।।) - क्लृपिसंपद्यमाने - (भाष्यम्) क्लृपिसंपद्यमाने चतुर्थी वक्तव्या। मूत्राय कल्पते यवागूः। उच्चाराय यवान्नमिति। (1487 चतुर्थीविधानवार्तिकम् ।। 3 ।।) - उत्पातेन ज्ञाप्यमाने - (भाष्यम्) उत्पातेन ज्ञाप्यमाने चतुर्थी वक्तव्या। वाताय कपिला विद्युदातपायातिलोहिनी। (कृष्णा सर्वविनाशाय दुर्भिक्षाय सिता भवेत्।। ) मांसौदनाय व्याहरति मृगः।। (1488 चतुर्थीविधानवार्तिकम् ।। 4 ।।) - हितयोगे च - (भाष्यम्) हितयोगे चतुर्थी वक्तव्या। हितमरोचकिने हितमामयाविने।। चतुर्थी सं ।। 13 ।।