॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
Page loading... Please wait.
1|4|60
SK 23
1|4|60
गतिश्च  
SK 23
सूत्रच्छेद:
गतिः - प्रथमैकवचनम् , च - अव्ययम्
अनुवृत्ति:
प्रादय:  [1|4|58] - प्रथमाबहुवचनम् , क्रियायोगे  [1|4|59] - सप्तम्येकवचनम्
अधिकार:
आकडारात् एका संज्ञा  [1|4|1] , प्राग्रीश्वरान्निपाता:  [1|4|56]
सम्पूर्णसूत्रम्
निपाता: प्रादय: क्रियायोगे गति: च |
सूत्रार्थ:
प्रादिगणस्य शब्दाः क्रियायोगे गतिसंज्ञकाः भवन्ति ।
किम् नाम प्रादिगणः? - प्र परा अप सम अनु अव निस् निर् दुस् दुर् वि आङ् नि अधि अपि अति सु उत् अभि प्रति परि उप - एते द्वाविंशतिः शब्दाः प्रादिगणे समाविष्टाः सन्ति । एतेषाम् "अद्रव्यवाचिषु" अर्थेषु निपातसंज्ञा भवति । एते निपातसंज्ञकाः शब्दाः यदि धातुना सह प्रयुञ्जते, तर्हि उपसर्गाः क्रियायाेगे 1|4|59 इत्यनेन तेषाम् उपसर्ग-संज्ञा भवति । वर्तमानसूत्रेण एतेषाम् शब्दानाम् "गति" संज्ञा अपि भवति ।

गतिसंज्ञायाः प्रयोगः गतिरनन्तरः 6|2|49, गतिर्गतौ 8|1|70 एतादृशेषु सूत्रेषु कृतः अस्ति ।

ज्ञातव्यम् -
1. ऊर्यादिच्विडाचश्च 1|4|61 इत्यस्मात् आरभ्य जीविकोपनिषदावौपम्ये 1|4|79 इति यावत्सु सूत्रेषु अन्येषाम् शब्दानाम् अपि गति-संज्ञा विधीयते । परन्तु तेषाम् "उपसर्ग"संज्ञा न भवति । केवलं प्रादिगणस्य शब्दानाम् क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञाऽपि भवति, गतिसंज्ञाऽपि भवति ।

2. प्रादिगणस्य शब्दानाम् गतिसंज्ञा तदा एव भवति यदा - (1) तेषाम् निपातसंज्ञा अपि भवति, तथा च (2) तेषां प्रयोगः "क्रियायोगे" क्रियते । एवं नास्ति चेत् प्रादिगणस्य शब्दाः गतिसंज्ञकाः न भवन्ति । यथा, "सुदिवसः" इत्यत्र सु-इत्यस्य प्रयोगः प्रातिपदिकेन सह कृतः अस्ति - सुष्ठु दिवसः सुदिवसः । अत्र एतस्य गतिसंज्ञा न भवति । तथैव, "अन्या" अस्मिन् अर्थे "परा" अयं शब्दः द्रव्यवाची अस्ति, अतः निपातसंज्ञकः न भवति, अतश्च गतिसंज्ञकः अपि न भवति ।

3. यद्यपि एतत् सूत्रम् एकसंज्ञाधिकारे आगच्छति, तथापि अस्मिन् सूत्रे चकारस्य प्रयोगः कृतः अस्ति, अतः प्रादिगणस्य शब्दानाम् उपसर्गसंज्ञा अपि भवति, गतिसंज्ञा अपि च भवति ।
One-line meaning in English
The words belonging to the प्रादिगण are also called गति when used along with a verb.
काशिकावृत्तिः
गतिसंज्ञकाश्च प्राऽदयो भवन्ति क्रियायोगे। प्रकृत्य। प्रकृतम्। यत् प्रकरोति। योगविभाग उत्तरार्थः। उत्तरत्र गतिसंज्ञा एव यथा स्यात्। उपसर्गसंज्ञा मा भूत्। ऊरीस्यातित्यत्र उपसर्गप्रादुर्भ्याम् अस्तिर् यच्परः 8|3|87 इति षत्वं प्रसज्येत। चकरः संज्ञासमावेशार्थः। प्रणीतम्। अभिषिक्तम्। गतिरनन्तरः 6|2|49 इति स्वरः, उपसर्गात् 8|4|14 8|3|65 इति णत्वषत्वे च भवतः। कारिकाशब्दस्य उपसङ्ख्यानम्। कारिकाकृत्य। कारिकाकृतम्। यत् कारिका करोति। पुनश्चनसौ छन्दसि गतिसंज्ञौ भवत इति वक्तव्यम्। पुनरुत्स्यूतं वासो देयम्। गतिर् गतौ 8|1|70 इति निघातो भवति। चनो हितः। गतिरनन्तरः 6|2|49 इति स्वरः। गतिप्रदेशाः कुगतिप्राऽदय 2|2|18 इत्येवम् आदयः।
`प्रकृत्य` इति। गतिसंज्ञायां सत्यां `कुगतिप्रादयः` 2|2|18 इति समासः। `समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्` 7|1|37 इति ल्यप्। `प्रकृतम्` इति। `क्ते च` 6|2|45 इत्यनुवर्तमाने `गतिरनन्तरः` 6|2|49 इति प्रकृतिस्वरेणाद्यदात्तः प्रशब्दः। `यत्प्रकरोति` इति। प्रशब्दादनन्तरस्य `तिङङतिङः` 8|1|28 इति निघाते प्राप्ते `निपातैर्यद्यदि` 8|1|30 इत्यादिना प्रतिषेधे तिपः पित्त्वादनुवदात्तत्वम्। `सतिशिष्टस्वरस्य बलीयस्त्वमन्यत्र विकरणस्वरेभ्यः` (वा; 9;6.1.164) इति विकरणस्वरस्य प्रत्ययाद्युदात्तत्वं न भवति। करोतेरेव तु भवति-- `धातोः` 6|1|156 इति। शेषमनुदात्तं भवति। प्रशब्दस्य `उपसर्गाश्चाभिवर्जम्` (फि।सू।4।81) इत्याद्युदात्तत्वे प्राप्ते `गतिर्गतौ` 8|1|70 इति निघातेऽनुवर्तमाने `तिङि चोदात्तवति` 8|1|71 इति करोतिशब्दे तिङन्त उदात्तवति परतोऽनुदात्तत्वं भवति। तत्र हि `पूजनात् पूजितमनुदात्तं काष्ठादिभ्यः` 8|1|67 इत्यतोऽनुदात्तमिति वर्तते। एतच्च प्रयोजनत्रयमुत्तरत्र गतिसंज्ञाया वेदितव्यम्।अथ किमर्थो योगविभागः, न गतिग्रहणं पूर्वयोगग एव क्रियते? इत्यत आह- `योगविभाग उत्तरार्थः` इति। `उत्तरत्र ` इत्यादिना योगविभागस्योत्तरार्थतां दर्शयति। यद्युत्तरत्राप्युपसर्गसंज्ञा स्यात्, तदा किं स्यादित्यत आह-- `ऊरीस्यादित्यत्र ` इत्यादि।`चकारः संज्ञासमावेशार्थः` इति। असति चकार एकसंज्ञाधिकारादेकत्र संज्ञाद्वयस्य विधानात् पर्यायः स्यात्, न समावेशः। `प्रणीतम्` इत्यादिना संज्ञासमावेशस्य फलं दर्शयति। `गतिरनन्तर इति स्वरः` इति। उदाहरणद्वयेऽपि `उपसर्गादिति णत्वषत्वे भवतः` इति। `प्रणीतम्` इति। `उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य` 8|4|43 इति णत्वम्। `अभिषिक्तम्` इति। `उपसर्गात्सुनोति` 8|3|65 इत्यादिना षत्वम्।`कारिका` इत्यादि। धात्वर्थनिर्देश एतदुपसंख्यानं कत्र्तव्यम्। योऽन्यः कत्र्तरि कारिकाशब्दो ण्वुलन्तः, तस्य कारिकां कृत्वेत्येवं भवति। `उपाख्यान` शब्दस्य प्रतिपादनमर्थः। तत्रेदं प्रतिपादनम्-- उत्तरसूत्रे चकार्सयानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् कारिकाशब्दस्य गतिसंज्ञा भवतीति।`पुनश्चनसौ` इत्यादि। पुनश्चनः शब्दौ छन्दसि विषये गतिसंज्ञकौ च भवत इत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। व्याख्यानं तूत्तरसूत्रे चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थतामाश्रित्य कत्र्तव्यम्। `पुनरुस्त्यूतम्` इति। `षिवु तन्तुसन्ताने` (धातुपाठः-1108), निष्ठा, उदित्वात् `इदितो वा` 7|2|56 इति विभाषेट्त्वात् `यस्य विभाषा` 7|2|15 इतीट्प्रतिषेधः; `च्छवोः शूडनुनासिके च` 6|4|19 इति वकारस्योठ्, यणादेशः। `चनोहितम्` इति। `दधातेर्हिः` 7|4|42 इति नहिरादेशः, `गतिरनन्तरः` 6|2|49 इति प्रकृतिस्वरे णाद्युदात्तत्वम्। चनः शब्दो हि `निपाता आद्युदात्ता भवन्ति` (फि।सू।4।80) इत्याद्युदात्तः॥
ठ्गतिरनन्तरःऽ इति पुंल्लिङ्गनिर्देशाद् गम्यत इति गतिः, ठ्क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्ऽ इति क्तिचम, निपातनाच्च ठ्न क्तिचि दीर्धश्चऽ इति न भवति। प्रकृत्येति। अत्र गतित्वात् कृत्स्वरो भवति, समासस्तु प्रादित्वादेव सिद्धः। प्रादिभ्योऽन्यत्र समासोऽपि प्रयोजनम्। प्रकृतमिति। ठ्गतिरनन्तरःऽ इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः। यत् प्रकरोतीति। तिङ्लक्षणस्य निघातस्य ठ्निपातैर्यद्यदिऽ इति निषेधे तिपः पित्वादनुदातत्वम्, विकरणस्य प्रत्ययस्वरो धातोः शेषनिघातः, ठ्तिङ्चोदातिवतिऽ इति प्रशब्दस्यानुदातत्वम्। एतच्च प्रयोजनचतुष्टयं गतिसंज्ञा प्रकरणे सर्वत्र द्रष्टव्यम्। चकारः संज्ञासमावेशार्थ इति। अन्यथैकसंज्ञाधिकारादेकत्र संज्ञाद्वयविधानाच्च पर्यायः स्यादिति भावः। कारिकाशब्दस्येति। कारिका क्रिया मर्यादास्थितिरित्यर्थः। यत्न इत्यपरे, धात्वर्थनिर्देश इति ण्वुल्। यस्तु कर्तरि कारिकाशब्दः कारिका दासीति, यच्च श्लोकवाची--तयोर्ग्रहणं न भवति; क्रियायोगग्रहणेन कारिकाशब्दस्य विशेषणात् क्रियावृतर्ग्रहणात्। यत्कारिकां करोतीति। निपातत्वादव्ययत्वे सति विभक्तेर्लुक्। पुनरुत्स्यूतमिति। गतित्वात्समासः। ठ्गतिर्गतौऽ इति निघातो भवतीति। यद्यप्यत्र ठ्प्रवृद्धादीनां चऽ इत्युतरपदान्तोदातत्वेन शेषनिघातः सिद्धः, तथापि परत्वादयमेव निघातो युक्त इति भावः। इह च पुनराधेयमिति। गतित्वात्समासे कृते कृदुतरपदप्रकृतिस्वरेणठ्यतोऽनावःऽ इति धेयशब्द आद्यौदातः। चनोहित इति। निपातत्वादाद्यौदातस्य चनःशब्दस्य ठ्गतिरनन्तरःऽ इति प्रकृतिस्वरः॥
सिद्धान्तकौमुदी
प्रादयः क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञा गतिसंज्ञाश्च स्युः ॥ प्र परा अप सम् अनु अव निस् निर् दुस् दुर् वि आङ् नि अधि अपि अति सु उद् अभि प्रति परि उप - एते प्रादयः ॥
उपसर्गाः। गतिश्च। सूत्रद्वयमिदं व्याख्यासौकर्यात्सहोपात्तम्। प्रादय इत्यनुवर्तते। गतिरिति बहुत्वे एकवचनमार्षम्। तदाह--प्रादय इत्यादिना। क्रियायोग इति। क्रियया अन्वये सतीत्तयर्थः। निपात इत्यप्यत्रानुवर्तते, प्रागी�आकात्तदधिकारात्। ततश्च प्रादयो निपातसंज्ञका एव सन्तो गत्युपसर्गसंज्ञका भवन्ति। आकडारादिति च बाध्यते। गत्युपसर्गसंज्ञायोस्तु गतिश्चेति चकारादेव समावेशः। सिध्यति। ततश्च प्रणेयमित्यादावुपसर्गकार्यम् `उपसर्गादसमासेऽपि` इत्यादि सिध्यति, गतिकारकेत्यादि कार्यं च, निपातस्यानर्थकस्येत्यादि च। अथ प्रादीन् पठति--प्र परेत्यादि। `परा` इत्याकारान्तम्। अयदातौ `उपसर्गस्यायतौ` इति निर्दुरोर्लत्वम् --निलयते दुलयते। निसो दुशश्च `सुसजुषो रुः` इति रुत्वस्यासिद्धत्वान्न लत्वम्। निरयते दुरयते। एतदर्थमेव निस्?दुसोर्निर्दुरोश्च पृथक्पाठः।
गतिश्च। उपसर्गसंज्ञायाः समावेशार्थश्चकारः। अन्यथा `आ कडारा`दिति पर्यायः स्यात्। तत्फलं तु `प्रणेय`-मित्यादौ `उपसर्गादसमासेऽपी`ति णत्वम्, `गतिकारके`ति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरसिद्धिश्चेति दिक्। निस्निर्दुस्दुरिति। `उपसर्गस्यायतौ` इति निर्दुरोर्लत्वं। निलयते, दुलयते। निसो दुसश्च रुत्वस्याऽसिद्धित्वाल्लत्वाऽभावः,-निरयते, दुरयते॥
लघुसिद्धान्तकौमुदी
प्रादयः क्रियायोगे गतिसंज्ञाः स्युः। (गतिकारकेतरपूर्वपदस्य यण् नेष्यते)। शुद्धधियौ॥
महाभाष्यम्
गतिश्च कारिकाशब्दस्य ।। 1 ।। कारिकाशब्दयोपसंख्यानं कर्तव्यम् । कारिकाकृत्य। । पुनश्चनसौ छन्दसि ।। 2 ।। पुनश्चनसौ छन्दसि गतिसंज्ञौ भवत इति वक्तव्यम् । पुनरुत्स्यूतं वासो देयम् । पुनर्निष्कृतो रथः उशिग्दूतश्चनोहित इति । गत्युपसर्गसंज्ञाः क्रियायोगे यत्क्रियायुक्तास्तं प्रतीति वचनम् ।। 3 ।। गत्युपसर्गसंज्ञाः क्रियायोगे यत्क्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञा भवन्तीति वक्तव्यम् ।। किं प्रयोजनम् ? प्रयोजनं घञ्ञ्षत्वणत्वे ।। 4 ।। घञ्ञ् ‐ प्रवृद्धो भावः प्रभावः । अनुपसर्गे इति प्रतिषेधो मा भूत् । षत्वम् ‐ विगताः सेचका अस्माद्ग्रामाद्विसेचको ग्रामः । उपसर्गादिति षत्वं मा भूत् । णत्वम् ‐ प्रगता नायका अस्माद् ग्रामात्प्रनायको ग्रामः । उपसर्गादिति णत्वं मा भूत् । वृद्धिविधौ च धातुग्रहणानर्थक्यम् ।। 5 ।। वृद्धिविधौ च धातुग्रहणमनर्थकम् ‐ उपसर्गादृति धातौ 6|1|91 इति । तत्र धातुग्रहणस्यैतत्प्रयोजनमिह मा भूत् ‐ प्रर्षभं वनमिति । क्रियमाणे चाऽपि धातुग्रहणे र्प्रच्छकःथ्द्य;त्यत्र प्राप्नोति । यत्क्रियायुक्तास्तं प्रतीति वचनान्न भवति । वृद्धिधिनस्भावाऽबीत्त्वस्वाङ्गादिस्वरणत्वेषु दोषः।। 6।। वद्विधिनस्भावाबीत्त्वस्वाङ्गादिस्वरणत्वेषु दोषो भवति। वद्विधि ‐ यदुद्वतो निवतो यासि वप्सन् । वद्विधिः ।। नस्भाव ‐ प्रणसं मुखम् । उन्नसं मुखम् । नस्भाव ।। अबीत्त्व ‐ प्रेपं परेपम् । अबीत्व ।। स्वाङ्गादिस्वर ‐ प्रस्फिक् प्रोदरः । स्वाङ्गादिस्वर ।। णत्व ‐ प्र णः शूद्रः, प्र ण आचार्यः, प्र णो राजा, प्र णो वृत्रहा ।। उपसर्गादित्येते विधयो न प्राप्नुवन्ति । वद्विधिनस्भावाबीत्वस्वाङ्गादिस्वरणत्वेषु वचनप्रामाण्यात्सिद्धम् ।। 6 ।। अनवकाशा एते विधयस्ते वचनप्रामाण्याद्भविष्यन्ति । सुदुरोः प्रतिषेधो नुम्विधितत्वषत्वणत्वेषु ।। 7 ।। सुदुरोः प्रतिषेधो नुम्विधितत्वषत्वणत्वेषु वक्तव्यः ।। नुम्विधि ‐ सुलभं दुर्लभम् । उपसर्गादिति नुम् मा भूदिति । न सुदुर्भ्यां केवलाभ्याम् 7|1|68 इत्येतन्न वक्तव्यं भवति ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । क्रियत एतन्न्यास एव ।। तत्व ‐ सुदत्तम् । अच उपसर्गात्तः 7|4|47 इति तत्वं मा भूदिति ।। षत्व-सुसिक्तं घटशतेन । सुस्तुतं श्लोकशतेन उपसर्गादिति षत्वं मा भूदिति। । सुः पूजायाम् 1|4|94 इत्येतन्न वक्तव्यं भवति ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । क्रियत एतन्न्यास एव ।। णत्व ‐ दुर्नयं दुर्नीतमिति । उपसर्गादिति णत्वं मा भूदिति ।। 60 ।।