Page loading... Please wait.
1|3|40 - आङ उद्गमने
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
1|3|40
SK 2713
आङ उद्गमने   🔊
सूत्रच्छेदः
आङः (पञ्चम्येकवचनम्) , उद्गमने (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
आत्मनेपदम्  1|3|12 (प्रथमैकवचनम्) , क्रमः  1|3|38 (पञ्चम्येकवचनम्)
अधिकारः
-
सम्पूर्णसूत्रम्
उद्गमने आङः क्रमः आत्मनेपदम्
सूत्रार्थः
"आङ्" उपसर्गात् "क्रम्" धातोः "उद्गमनम्" अस्मिन् अर्थे आत्मनेपदस्य प्रत्ययाः भवन्ति ।
Additional description will be added soon.
One-line meaning in English
When the उपसर्ग "आङ्" is attached to the verb "क्रम्", it gets the प्रत्ययाः of आत्मनेपद, provided the meaning is "to rise, to travel upwards".
काशिकावृत्तिः
आङ्पूर्वात् क्रमतेरुद्गमने वर्तमानादात्मनेपदं भवति। आक्रमते आदित्यः। आक्रमते चन्द्रमाः। आक्रमन्ते ज्योतींषि। उद्गनमे इति किम्? आक्रामति माणवकः कुतुपम्। ज्योतिरुद्गमने इति वक्तव्यम्। इह मा भूत्, आक्रमति धूमो हर्म्यतलात्।
`आक्रामति माणवकः कुतपम्` इति।अवष्टभ्नातीत्यर्थः। `ज्योतिरुद्गमन इति वक्तव्यम्` इति। ज्योतिषां ग्रहनक्षत्रादीनामुद्गमन एवात्मनेपदं भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- `अनुपसर्गाद्वा` 1|3|43 इत्यतो वाग्रहणमनुवत्र्तते सिंहावलोकितन्यायेन, सा च व्यवस्थितविभाषा; तेन ज्योतिरुद्गमन् एव भविष्यति, नान्यत्रेति। यदि तर्हि `वा` ग्रहणमनुवत्र्तते, उभयोरपि योगयोरनुवत्र्तेत? मण्डूकप्लुतिन्यायेन नानुवर्तिष्यत इत्यदोषः।
आक्रामति माणवकः कुतुपमिति। अवष्टभ्नातीत्यर्थः। ह्रस्वा कुतूः कुतुपः, ठ्कुत्वा डुपच्ऽ। कुतुपमिति पाठे कुतपो दर्भसंस्तरः। आक्रामति धूमो हर्म्यतलमिति। उद्रमनपूर्विकायां व्याप्तावत्र क्रमिर्द्रष्टव्यः। इह तु ठ्नभः समाक्रामति चन्द्रमाः क्रमात्ऽ इति क्रमिर्व्याप्तौ वर्तते; नोद्रमने॥
सिद्धान्तकौमुदी
आक्रमते सूर्यः । उदयत इत्यर्थः ॥ ।ज्योतिरुद्गमन इति वाच्यम् (वार्तिकम्) ॥ नेह । आक्रामति धूमो हर्म्यतलात् ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
आङ् उद्गमने ज्योतिषामुद्गमने ।। 1 ।। ज्योतिरूद्गमने इति वक्तव्यम्। इह मा भूत् ‐ आक्रामति धूमो र्हम्यतलादिति।। 40 ।।