Page loading... Please wait.
1|3|24 - उदोऽनूर्द्ध्वकर्मणि
॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
1|3|24
SK 2691
उदोऽनूर्द्ध्वकर्मणि  
सूत्रच्छेद:
उदः - पञ्चम्येकवचनम् , अनूर्ध्वकर्मणि - सप्तम्येकवचनम्
अनुवृत्ति:
स्थः  [1|3|22] - पञ्चम्येकवचनम् , आत्मनेपदम्  [1|3|13] - प्रथमैकवचनम्
अधिकार:
-
सम्पूर्णसूत्रम्
उद: स्थ: अनूर्ध्वकर्मणि आत्मनेपदम्
सूत्रार्थ:
ऊर्ध्वदेशसंयोगानुकूलक्रियां वर्जयित्वा अन्यत्र उद् + स्था अयं धातुः आत्मनेपदी ज्ञातव्यः ।
स्था (गतिनिवृत्तयोः) अयं धातुः वस्तुतः परस्मैपदी । परन्तु उद्-उपसर्गात् परः स्था धातुः आत्मनेपदस्य प्रत्ययान् स्वीकरोति । यथा - शिष्यः मुक्तौ उत्तिष्ठते ("मुक्तिं प्राप्तुं प्रयतते" इत्यर्थः) ।

परन्तु यदि "ऊर्ध्वदेशसंयोगानुकूलक्रिया" अस्ति, (इत्युक्ते, यदि क्रियया ऊर्ध्वदिशि स्थितस्य स्थलस्य अधिकं सामीप्यं जायते), तर्हि उद् + स्था इत्यस्य परस्मैपदमेव भवति । यथा - शिष्यः आसनाद् उत्तिष्ठति । अत्र आसनविलगक्रियया आसनात् ऊर्ध्वदिशि यत् क्षेत्रम्, तस्य सामीप्यं जायते, अतः अत्र ऊर्ध्वदेशसंयोगानुकूलक्रिया अस्ति ।

वार्तिकम् - ईहायामेव । "उद् + स्था" इत्यनेन निर्दिष्टा क्रिया यदि कर्त्रा "ईहया" क्रियते (इत्युक्ते, "सक्रियरूपेण क्रियते / श्रमेण स्वेच्छया वा क्रियते"), तर्हि एव आत्मनेपदम् भवति, नो चेत् परस्मैपदमेव भवति ।
यथा - ग्रामात् शतम् उत्तिष्ठति । ("ग्रामात् शतं (व्रीहिः) जायते" इत्यर्थः । यद्यपि अत्र ऊर्ध्वदेशसंयोगानूकुलक्रिया नास्ति, तथापि अत्र आत्मनेपदस्य प्रयोगः न क्रियते, यतः अत्र व्रीहिनिर्माणकार्यम् व्रीहेः इच्छया श्रमेण वा न भवति । (वाक्येऽस्मिन् "शतम्" इति कर्ता अस्ति इति स्मर्तव्यम्)) ।

ज्ञातव्यम् - अस्मिन् सूत्रे प्रयुक्तः "कर्म"शब्दः कारकं न दर्शयति, अपितु क्रियां दर्शयति ।
One-line meaning in English
The verb उद् + स्था is आत्मनेपदी, except for the cases that have the meaning of "going upwards".
काशिकावृत्तिः
उत्पूर्वात् तिष्ठतेरनूर्ध्वकर्मणि वर्तमानादात्मनेपदं भवति। कर्मशब्दः क्रियावाची। अनूर्ध्वताविशिष्टक्रियावचनात् तिष्ठतेरात्मनेपदं भवति। गेहे उतिष्ठते। कुटुम्बे उत्तिष्ठते। तदर्थं यतते इत्यर्थः। उद ईहायाम् इति वक्तव्यम्। इह मा भूत्, अस्माद् ग्रामात् शतम् उत्तिष्ठति। शतम् उत्पद्यते इत्यर्थः। ईहग्रहणम् अनूर्ध्वकर्मण एव विशेषनं, न अपवादः। अनूर्ध्वकर्मणि इति किम्? आसनादुत्तिष्ठति।
अनुध्र्वकर्मणि वत्र्तमानादित्युक्ते, यश्चोदयति--- `ननु च तिष्ठतेरकर्मकक्रियावचनत्वान्न कर्मणि वृत्तिरुपपद्यते। तत्किमुच्यते-- `अनूध्र्वकर्मणि वत्र्तमानात्` इति, तं प्रत्याह-- `क्रियावाची` इति। यदुक्तम्-- अनूध्र्वकर्मणि वत्र्तमानादिति, तस्यार्थं विस्पष्टीकर्त्तुमाह-- `अनूध्र्वकर्मविशिष्टात् क्रियावचनात्` इति। `उद ईहायामिति वक्तव्यम्िति। उत्पूर्वात् तिष्ठतेरीहायां परिस्पन्दनेवत्र्तमानादात्मेपदं भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- अन्तरेणापि कर्मग्रहणं क्रियामात्रवृत्तित्वे तिष्ठतेः सिद्धे यत् कर्मग्रहणं तल्लोके या क्रिया कर्मत्वेन प्रसिद्धा तस्याः प्रतिपत्तयर्थं कृतम्, सा तु परिस्पन्दनात्मकैव परिस्पन्दनात्मिकैव घटनभ्रमणादिका, तथा हि--तां कुर्वाणः `सक्रियः` इत्युच्यते। स्थानासनादिकां त्वपरिसम्पन्दनात्मिकां कुर्वाणोऽपि `निष्क्रियः` इति। तस्मादात्मनेपदमिदं कर्मग्रहणादीहायामेव वत्र्तमानाद्भविष्यति। उद ईहायामित्युक्ते, ईहाग्रहणमनूध्र्वकर्मणोऽपवाद इति कस्यचिद्भ्रान्तिः स्यात्, अतस्तन्निराकर्तुमाह-- `ईहाग्रहणम्` इत्यादि। विशेषणं व्यक्तीकरणमिहाभिप्रेतम्। एतदुक्तं भवति-- यदिदमुक्तम् `उद ईहायामिति वक्तव्यम्` इति, तत्र यदीहाग्रहणं तदनूध्र्वकर्मण एव विशेषणं सूत्रोपात्तस्य व्यक्तीकरणार्थम्। ईहात्मकमिहानूध्र्वकर्म विवक्षितमिति प्रतिपादनार्थमित्यर्थः॥
कर्मशब्दः क्रियावाचीति। साधनकर्मणि धातोर्वृत्यसम्भवादिति भावः। उद ईहायामिति । ईहाउपरिस्पन्दः। ईहाग्रहणमित्यादि। ईहात्मकं यदनूर्ध्वकर्म इत्येवमनूर्ध्वकर्मण एव विशेषणमीहाग्रहणम्, न पुनरनूर्ध्वकर्मग्रहणमपनीय ईहाग्रहणं कर्तव्यमित्युच्यते इत्यर्थः। तथा हि सत्यासनादुतिष्ठतीत्यत्रापि स्यात्, परिस्पन्दरूपत्वादुत्थानस्येति भावः। उद ईहायामित्येतत्कर्मग्रहणात् सिद्धमित्याहुः। कथम्? ठीहाऽनूर्ध्वऽ इत्येतावताऽनूर्ध्वताविशिष्ट्ंअ क्रियावाचित्वं सिद्धम्, धातोः क्रियावाचित्वात्। एवं सिद्धे कर्मग्रहणाल्लोकप्रसिद्धं परिस्पन्दात्मकं कर्म गृह्यत इति॥
सिद्धान्तकौमुदी
मुक्तावुत्तिष्ठते । अनूर्ध्व इति किम् ? पीठादुत्तिष्ठति ॥ ।ईहायामेव (वार्तिकम्) ॥ नेह । ग्राच्छतमुत्तिष्ठति ॥
उदोऽनूर्द्ध्वकर्मणि - उदोऽनुध्र्वकर्मणि । ऊध्र्वदेशसंयोगानुकूला क्रिया ऊध्र्वकर्म । तद्भिन्नमनूध्र्वकर्म । तद्वृत्तेः स्थाधातोरुत्पूर्वादात्मनेपदमित्यर्थः । मुक्तावुत्तिष्ठते इति । गुरूपगमनादिना यतते इत्यर्थः । पीठादुत्तिष्ठतीति । उत्पततीत्यर्थः । ईहायामेव - इति वार्तिकम् । ईहा कायपरिस्पन्दः । ग्रामाच्छतमुत्तिष्ठतीति । उत्पद्यत इत्यर्थः ।
उदोऽनूर्द्ध्वकर्मणि - उदोऽनुर्द्ध्वकर्मणि ।स्थ॑ इत्यनुवर्तते । ऊर्द्ध्वदेशसंयोगानुकूलं यत्कर्म तदूर्द्ध्वकर्म ।उदोऽनूर्ध्वे॑ इत्युक्तेऽप्यनूध्र्वक्रियायां वर्तमानादुत्पूर्वात्तिष्ठतेर्लस्यात्मनेपदमित्यर्थो लभ्यत एव, तथापि परिस्पन्दार्थलाभाय कर्मपदमित्यभिप्रेत्याह — ईहायामेवेति । इच्छापूर्विका चेष्टा — ईहा । सा चग्रामाच्छत॑मित्यत्र नास्ति ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
उदोनूर्ध्वकर्मणि उद ईहायाम् ।। उद इर्हायामिति वक्तव्यम्। इह मा भूत् ‐ उत्तिष्ठति सेनेति।