॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
Page loading... Please wait.
1|2|2
SK 2536
1|2|2
विज इट्  
SK 2536
सूत्रच्छेद:
विजः - पञ्चम्येकवचनम् , इट् - प्रथमैकवचनम्
अनुवृत्ति:
-
अधिकार:
-
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.

The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
"ओविजी भयचलनयोः" (तुदादिगणः), अस्मात् परः इडादिः प्रत्ययो ङिद्वद् भवति । उद्विजिता, उद्विजितुम्, उद्विजितव्यम् । इटिति किम् ? उद्वेजनम्, उद्वेजनीयम् ॥
`इडादिप्रत्ययः` इति। इट आदिर्यस्य तृजादेः स तथोक्तः।अथोत्त्मपुरुषस्यैकवचनस्येटो ग्रहणं कस्मान्न भवति, `सार्वधातुकमपित्` 1|2|4 इत्यनेनैव तस्य कित्त्वस्य सिद्धत्वात्?नैतदस्ति,यत्र हि तेन न सिद्ध्यति तत्रोत्तमपुरुषस्यैककवचनस्य ङित्त्वविधानार्थमिड्ग्रहणं स्यात्। क्व च तेन न सिद्ध्यति? आर्धुधातुक आशिषि लिङि-- `उद्विजिषीय` इत्यत्र। अतो युक्तं चोत्तमपुरुषस्यैकवचनस्य ग्रहणम् नागमस्य;`अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य` (व्या।प।9), `प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव ग्रहणम्` (व्या।प।72) इति परिभाषाद्वयात्। अथापि कथञ्चिदागमस्येटो ग्रहणं स्यात्? एवमपि तन्मात्रस्यैव ङित्त्वं लभ्यते, न तु तदादेः प्रत्ययस्य, तत्किमित्याह-- `इडादिप्रत्ययो ङिद्भवति ` इति? एवं मन्यते--- `वद्धिर्यस्याचामादिः` 1|1|72 इत्यत आदिग्रहणमनुवत्र्तते, तेन चेड् विशिष्यते। न चोत्तमपुरुषस्यैकवचनस्यादित्वमस्ति, किं तर्हि? आगमस्यैव; तस्मात् स एव गृह्रते। तस्य च केवलस्यादिभूतस्य ङित्वे प्रयोजनं नास्तीति सामथ्र्यादिडादेः प्रत्ययस्य ङित्त्वं विज्ञायत इति। `उद्विजिता` इति। ङित्त्वात् `पुगन्तलघुपधस्य` 7|3|86 इति गुणो न भवति।
ओविजी भयचलनयोरिति । यस्तु ऽसृजिविजि विद्ध्यनिट्स्वरान्ऽ इत् विचिः, न स गृह्यते; अनिट्त्वात् । इतरस्तु ईदित्वसामर्थ्यात् सेट्, वृद्धसंज्ञासूत्राद् यस्यादिरिति वर्तते, तेनेड्विशेष्यते-यस्यादिरिडिति । तेनोतमैकवचनस्य ग्रहणं न भवति, न ह्यसौ कस्याचिदादिः । अत एवागममात्रस्यायं ङ्त्विविधिर्न भवति, किं तर्हि ? तदादेः प्रत्ययस्येत्याह--इडादिः प्रत्यय इति । उद्विचितेति । ङ्त्वाल्लिघूपधगुणाभावः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
विजेः पर इडादिः प्रत्ययो ङिद्वत् । उद्विजिता । उद्विजिष्यते । 1291 ओलजी 1292 ओलस्जी व्रीडायाम् । लजते । लेजे । लज्जते । ललज्जे ॥ अथ परस्मैपदिनः । 1293 ओव्रश्चू छेदने । ग्रहिज्या---(कौमुदी-2412) । वृश्चति । वव्रश्च । वव्रश्चतुः । वव्रश्चिथ । वव्रष्ठ । लिट्यभ्यासस्य--(कौमुदी-2408) इति संप्रसारणम् । रेफस्य ऋकारः । उरत् (कौमुदी-2244) तस्य अचः परस्मिन्--(कौमुदी-50) इति स्थानिवद्भावात् । न संप्रसारणे---(कौमुदी-363) इति वस्योत्वं न । व्रश्चिता । व्रष्टा । व्रश्चिष्यति । व्रक्ष्यति । वृश्च्यात् । अव्रश्चीत् । अव्राक्षीत् । 1294 व्यच व्याजीकरणे । विचति । विव्याच । विविचतुः । व्यचिता । व्यचिष्यति । विच्यात् । अव्याचीत् । अव्यचीत् ॥व्यचेः कुटादित्वमनसीति तु नेह प्रवर्तते (वार्तिकम्) ॥ अनसीति पर्युदासेन कृन्मात्रविषयत्वात् । 1295 उछि उञ्छे । उञ्छति । 1296 उच्छी विवासे । उच्छति । 1297 ऋच्छ गतीन्द्रियप्रलयमूर्तिभावेषु । ऋच्छत्यॄताम् (कौमुदी-2383) इति गुणः । द्विहल्ग्रहणस्यानेकहलुपलक्षणत्वान्नुट् । आनर्छ । आनर्छतुः । ऋच्छिता । 1298 मिच्छ उत्क्लेशे । उत्क्लेशः । पीडा । मिमिच्छा । अमिच्छीत् । 1299 जर्ज 1300 चर्च 1301 झर्झ परिभाषणभर्त्सनयोः 1302 त्वच संवरणे । तत्वाच । 1303 ऋच स्तुतौ । आनर्च । 1304 उब्ज आर्जवे 1305 उज्झ उत्सर्गे 1306 लुभ विमोहने । विमोहनमाकुलीकरणम् । लुभति । लोभिता । लोब्धा । लोभिष्यति । 1307 रिफ कत्थनयुद्धमनिन्दायहिंसादानेषु । रिफति । रिरेफ । रिहेत्येके । शिशुं न विप्रा मतिभी रिहन्ति । 1308 तृप 1309 तृम्फ तृप्तौ । आद्यः प्रथमान्तः । द्वितीयो द्वितायान्तः । द्वावपि द्वितीयान्तावित्यन्ये । तृपति । ततर्प । तर्पिता ॥ स्पृशमृशेति सिज्विकल्पः पौषादिकस्यैव अङपवादत्वात् । तेनात्र नित्यं सिच् । अतर्पीत् । तृम्फति । शस्य ङित्त्वात् अनिदिताम्---(कौमुदी-415) इति नलोपे ॥ ।शे तृम्फादीनां नुम्वाच्यः (वार्तिकम्) ॥ आदिशब्दः प्रकारे । तेन येऽत्र नकारानुषक्तास्ते तृम्फादयः । तृम्फति । ततृम्फ । तृफ्यात् । 1310 तुप 1311 तुम्प 1312 तुफ 1313 तुम्फ हिंसायाम् । तुपति । तुम्पति । तुफति । तुम्फति । 1314 दृप 1315 दृम्फ उत्क्लेशे । प्रथमः प्रथमान्तः । द्वितायो द्वितायान्तः । प्रथमो द्वितीयान्त इत्येके । दृपति । दृम्फति । 1316 ऋफ 1317 ऋम्फ हिंसायाम् । ऋफति । आनर्फ । ऋम्फति । ऋम्फांचकार । 1318 गुफ 1319 गुम्फ ग्रन्थे । गुफति । जुगोफ । गुम्फति । जुगुम्फ । 1320 उभ 1321 उम्भ पूरणे । उभति । उवोभ । उम्भति । उम्भांचकार । 1322 शुभ 1323 शुम्भ शोभार्थे । शुभति । शुम्भति । 1324 दृभी ग्रन्थे । दृभति । 1325 चृती हिंसाग्रन्थनयोः । चर्तिता । सेसिचि-- (कौमुदी-2506) इति वेट् । चर्तिष्यति । चर्त्स्यात् । अचर्तीत् । 1326 विध विधाने । विधति । वेधिता । 1327 जुड गतौ । तवर्गपञ्चमान्त इत्येके । जुडति । मरुतो जुनन्ति । 1328 मृड सुखने । मडति । मर्डिता । 1329 पृड । पृडति । 1330 पृण प्रीणने । पृणति । पपर्ण । 1331 वृण। वृणति । 1332 मृण हिंसायाम् 1333 तुण कौटिल्ये । तुतोण । 1334 पुण कर्मणि शुभे । पुणति । 1335 मुण प्रतिज्ञाने 1336 कुण श्ब्दोपकरणयोः 1337 शुन गतौ 1338 द्रुण हिंसागतिकौटिल्येषु 1339 घुण 1340 घूर्ण भ्रमणे 1341 षुर ऐश्वर्यदीप्त्योः । सुरति । सुषोर । आशिषि सूर्यात् । 1342 कुर शब्दे । कुरति । कूर्यात् । अत्र न भकुर्छुरम् (कौमुदी-1629) इति निषेधो न । करोतेरेव तत्र ग्रहणादित्याहुः । 1343 खुर छेदने 1344 मुर संवेष्टने 1345 क्षुर विलेखने 1346 घुर भीमार्थशब्दयोः 1347 पुर अग्रगमने 1348 वृहू उद्यमने । दन्त्योष्ठ्यादिः । पवर्गीयादिरित्यन्ये । 1349 तृहू 1350 स्तृहू 1351 तृंहू हिंसार्थाः । तृहति । ततर्ह । स्तृहति । तस्तर्ह । स्तहिंता । स्तर्ढा । अतृंहीत् । अतार्ङ्गक्षीत् । अतार्ण्ढाम् । 1352 इष इच्छायाम् । इषुगमि--(कौमुदी-2400) इति छः । इच्छति । एषिता । एष्टा । एषिष्यति । इष्यात् । ऐषीत् । 1353 मिष स्पर्धायाम् । मिषति । मेषिता । 1354 किल श्वैत्यक्रीडनयोः 1355 तिल स्नेहने 1356 चिल वसने 1357 चल विलसने 1358 इल स्वप्नक्षेपणयोः 1359 विल संवरणे । दन्त्योष्ठ्यादिः । 1360 बिल भेदने । ओष्ठ्यादिः । 1361 णिल गहने 1362 हिल भावकरणे 1363 शिल 1364 षिल उञ्छे 1365 मिल श्लेषणे 1366 लिख अक्षरविन्यासे । लिलेख । 1367 कुट कौटिल्ये । गाङ्कुटादिभ्यः---(कौमुदी-2461) इति ङित्वम् । चुकुटिथ । चुकोट । चुकुट । कुटिता । 1368 पुट संश्लेषणे 1369 कुच सङ्कोचने 1370 गुज शब्दे 1371 गुड रक्षायाम् 1372 डिप क्षेपे 1373 छुर छेदने । न भकुर्छुराम् (कौमुदी-1629) इति न दीर्घः । छुर्यात् । 1374 स्फुट विकसने । स्फुटति । पुस्फोट । 1375 मुट आक्षेपमर्दनयोः 1376 त्रुट छेदने । वाभ्रास--(कौमुदी-2321) इति श्यन्वा । त्रुट्यति । त्रुटति । तुत्रोट । त्रुडिता । 1377 तुट कलहकर्मणि । तुटति । तुतोट । तुटिता । 1378 चुट 1379 छुट छेदने 1380 जुड बन्धने 1381 कड मदे 1382 लुट संश्लेषणे 1383 कृड घनत्वे । घनत्वं सान्द्रता । चकर्ड । कृडिता । 1384 कुड बाल्ये 1385 पुड उत्सर्गे 1386 घुट प्रतिघाते 1387 तुड तोडने । तोडनं भेदः । 1388 थुड 1389 स्थुड संवरणे । थुडति । तुथोड । तुस्थोड । खुड छुड इत्येके । 1390 स्फुर 1391 स्फुल संचलने । स्फुर स्फुरणे । स्फुल संचलन इत्येके ॥
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
विज इट्। इह `वृद्धिर्यस्ये`ति सूत्रान्मण्डूकप्लुत्या यस्यादिरिति अनुवर्तते, तेन इडादिप्रत्ययो लभ्यत इति मनोरमायां स्थितम्। नव्यास्तु इह इडित्यनेनोत्तमैकवचनं न गृह्यते, तथाच सति विजिषीयेत्यत्रैव स्यान्न तूद्विजितेत्यादौ। ततश्चेष्टसिद्ध्यर्थमिडागमो गृह्यते।तस्य तु ङित्त्वं व्यर्थम्, तन्निमित्तगुणस्याऽप्राप्तेः, अतो लक्षणया इड्वान् गृह्यते। इट् प्रत्ययस्यादिरिति। फलितार्थकथनम्--इडादिप्रत्ययो ङिद्वदिति। एंच इडादिरिति लाभाय यस्यादिरित्यनुवर्तनक्लेशो व्यर्थ एवेत्याहुः। इह ओविजीति तुदादी रुधादिश्च गृह्यते न तु `विजिर्पृथग्भावे` इति जुहोत्यादिः, व्याख्यानात्। यस्त्वत्र हरदत्तेन जुहोत्यादेरग्रहणे हेतुरुक्तः `तस्यानिट्कत्वा`दिति , तदयुक्तम्। क्रादिनियमनेन लिटि इट्संभवात्। न च तत्र कित्त्वेन गतार्थत्वादिटो ङित्त्वं व्यर्थमिति वाच्यम्, अपिल्लिटः कित्त्वेऽपि विवेजिथेत्यत्र पित्त्वेन ङित्त्वाऽभावात्। वव्रश्चेति। अत्र नव्याः-- `वव्रश्चे`त्यादौ `लिट�भ्यासस्ये` त्यभ्यासावयवयोर्द्वयोरपि यणोः संप्रसारणप्रसक्तौ पूर्वस्य यणो निषेधाय `न संप्रसारणे`इति सूत्रं स्वीक्रियते। ततश्च `अत एव ज्ञापकात्परस्य प्रथमं संप्रसारण`मिति परिकल्प्य `आ पादपरिसमाप्तेरङ्गाधिकार` इति पक्षमभ्युपगम्य उरदत्वस्याङ्गाक्षिप्तप्रत्ययनिमित्तकत्वस्वीकारात् `अचः परस्मि`न्निति स्थानिवद्भावप्रवृत्या संप्रसारणपरत्वामाश्रित्य वकारस्य संप्रसारणनिषेधः कथंचिदुपपद्यते। `परस्य संप्रसारणं`, `परस्य यणः संप्रसारण` मिति वा सूत्रिते तु परस्यैव संप्रसारणं न तु पूर्वस्य यण इत्यर्थलाभादुक्तक्लेशं विनैव वव्रञ्च यून इत्यादि सर्वं सिध्यति। नचैवं `लिटि वयो यः` `वेञः` इत्यत्र संप्रसारणनिषेधाय नञोऽनुवृत्तिर्न लभ्येतेति वाच्यं, `न लिटि वयो यः` इति सूत्रकरणे बाधकाऽभावात्, `न संप्रसारणे`इति यथाश्रुतसूत्रप्रणयने त्वन्ततो मात्राद्वयस्याधिक्याच्च। एवं च लघूपायेनेष्टसिद्धौ `न संप्रसारणे` इति सूत्रारम्भो ज्ञापयति `निमित्तभेदाऽभावेऽपि स्थानिभेदे पुनरपि कार्यं प्रवर्तते` इति। तथा च `सुद्ध्युपास्य` इत्यादौ धकारस्य द्वित्वे कृते पुनरुकारात्परस्य दकारस्यापि द्वित्वमिति प्रक्रियाकारादिव्याख्यानं सूत्रकाराभिप्रेतमेव। यदि स्थानिभेदेऽपि निमित्तैक्ये कार्याऽप्रवृत्तिः क्वचिद्दृश्यते तत्र तु `ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्रे`ति स दोषः परिह्रियतामित्याहुः। अव्रश्चीदिति। ऊदित्त्वात्पक्षे इट्। `वदव्रजे`ति वृद्धेः `नेटी`ति निषेधः। अब्राआक्षीदिति। `स्को` रिति सलोपः। `व्रश्चे`ति षः। `षढो`रिति कः। ततः सस्य षत्वम्। न चाऽत्र सकारस्य कथं लोप इति वाच्यं , धातुपाठे सकारस्य पाठात्। तदाहुः-- `नकारजावनुस्वारपञ्चौ झलि धातुषु। सकारजः शकारश्चे, र्षाट्टवर्गस्तवर्गजः`। इति। व्यच। व्याजीकरणं छद्मकरणम्। पर्युदासेनेति। प्रसज्यप्रतिषेधे हि वाक्यभेदोऽसमर्थसमासश्च प्रसज्येतेति भावः। कृन्मात्रविषयत्वादिति। तेन उद्विचिता उद्विचितुमित्यत्र संप्रसारणं भवति। व्यचिता व्यचिष्यतीत्यादौ तु तिङ्विषये न भवति। विव्याचेत्यत्र कुटादित्वे जातेऽपि न क्षतिः, गाङ्कुटादिभ्यः` इति सूत्रे `अञ्णितः प्रत्यया ङितः स्यु` रित्युक्तत्वात्। उत्तमे णलि तु णित्त्वाऽभावपक्षे ङित्त्वात्संप्रसारणे `विव्यचे`ति न सिध्येदिति-- `अनसी`ति पर्युदास आवश्यक इति बोद्ध्यम्। `उझछी उञ्छे उछी विवासे`। इमौ भ्वादिगणे व्याख्यातौ।इह पाठस्तु उञ्छनती, [उञ्छती,उच्छन्ती, उच्छती इ]त्यत्र `आच्छीनद्यो`रिति नुम्विकल्पार्थः। पूर्वं पाठस्तु स्वरार्थः। तथाहि उञ्छति उच्छतीत्यादौ पिद्वचने शप्तिबादीनां पित्त्वादनुदात्तत्व#ए धातुस्वरेणाद्युदात्तं पदम्। शे तु प्रत्ययस्वरेण मध्योदात्तमिति। न च `सति शिष्टस्वरेबलीयस्त्वमन्यत्र विकरणेभ्यः` इति वक्ष्यमाण्वात्कथमिह मध्योदात्ततेति वाच्यं, कुरुत इत्यादौ तसादेर्विकरणात्परत्वेन तत्स्वरस्योदात्तस्य विकरणस्वरापेक्षया प्रबलत्वेऽपि शस्य धातोः परत्वेन धातुस्वरापेक्षया शस्वरस्योदात्तस्य प्रबलत्वात्। उपलक्षणत्वादिति। अत एव `अदुपधस्य चेदश्नोतेरेवे`ति नियममाश्रित्य द्विहल्ग्रहणं भाष्यकारैः प्रत्याख्यातम्। अन्यथा तन्न सङ्गच्छेतेति भावः। आनर्च्छेति। `अनृच्छ` इति पर्युदासान्नाऽऽम्। नव्यास्तु `ऋच्छत्यृ?ता`मिति लिटिपरे गुणविधानसामर्थ्यादामभावः सिद्ध इति सर्वैरेव व्याख्यातत्वाद्गणान्तरेऽपि ऋच्छिरस्तीत्यनुमीयते। तद्धातोस्तु लिट�आम्निवारणाय `अनृच्छ` इत्येतदावश्यकमित्याहुः। मिच्छ। उत्कटः क्लेश उत्क्लेशः। ऋच स्तुतौ। ऋच्यते स्तूयते देवतादिकमनयेति ऋक्। बाहुलकादिह करणे क्विप्। लोभिता। लोब्धा। `तीषसहे`ति वेट्। शिशुं न विप्रा इति। न शब्द इवार्थे। विप्राः = ब्राआहृणाः शिशुमिव मतिभी रिहन्ति = हिंसन्ति। न्यूनीकुर्वनतीत्यर्थः। वृती हिंसाग्रन्थनयोः। ईदित्करणं `�आईदितो निष्ठाया`मितीण्निष#एधार्थम्। यद्यप्यस्य वेट्कत्वान्निष्टायामिण्निषेधः सिध्यति, तथापि `यस्य विभाषे`त्यस्याऽनित्यतां ज्ञापयितुमीदित्करणम्। तेन `धावितमिभराजधिये`त्यादि सिद्धमित्याहुः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!