॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
Page loading... Please wait.
1|1|75
SK 1338
1|1|75
एङ् प्राचां देशे   🔊
SK 1338
सूत्रच्छेद:
एङ् - प्रथमैकवचनम् , प्राचाम् - षष्ठीबहुवचनम् , देशे - सप्तम्येकवचनम्
अनुवृत्ति:
यस्य  [1|1|73] - षष्ठ्येकवचनम् , अचाम्  [1|1|73] (निर्धारणषष्ठी) - षष्ठीबहुवचनम् , आदिः  [1|1|73] - प्रथमैकवचनम् , तत्  [1|1|73] - प्रथमैकवचनम् , वृद्धम्  [1|1|73] - प्रथमैकवचनम्
अधिकार:
-
सम्पूर्णसूत्रम्
एङ् यस्य अचाम् आदिः तत् प्राचाम् देशे वृद्धम्
सूत्रार्थ:
यः शब्दः पूर्वदिशायाः देशस्य नाम दर्शयति, तथा यस्य प्रथमः स्वरः एकारः ओकारः वा अस्ति, तस्य शब्दस्य वृद्धसंज्ञा भवति ।
"वृद्ध" इति व्याकरणविशिष्टा काचन संज्ञा । पूर्वदिशि विद्यमानाः ये देशाः, तेषाम् नाम्नः आदिवर्णः यदि एकारः ओकारः वा अस्ति, तर्हि तेषाम् वृद्धसंज्ञा भवति ।

"शरावती" नद्याः पूर्वदिशायां ये राष्ट्राः आसन्, तेषां निर्देशः "प्राचाम् देशे" इत्यनेन पाणिनिना कृतः अस्ति ।

यथा - एणीपचनीयः देशः। भोजकटीयः देशः। गोनर्दीयः देशः ।

ज्ञातव्यम् -
1. अस्मिन् सूत्रे प्रयुक्तः "प्राचाम्" अयं शब्दः वस्तुतः "देशे" इत्यस्य विशेषणम् अस्ति, "आचार्य" शब्दस्य न । अतः अत्र "प्राचाम् आचार्याणाम् मतेन वृद्धसंज्ञा भवति" इति अर्थः न लभते । परन्तु व्याख्यानेषु एतादृशः अर्थः अपि केषुचन स्थलेषु स्वीकृतः अस्ति । यथा, पदमञ्जरीकारः वदति - "प्राचां ग्रहणं न आचार्याणाम् इति दर्शयति । तथा हि सति मतेन अध्यायार्यं स्याद् इति भावः" । इत्यु्क्ते, पूर्वदिशि विद्यमानः यः देशः, तस्य नाम यदि एङ्-प्रत्याहारेण प्रारभते, तर्हि तस्य विकल्पेन वृद्धसंज्ञा भवति, इति अपि वक्तुं शक्यते ।

2. इदम् सूत्रम् नियमसूत्रम् अस्ति । अतः यः देशवाचीशब्दः, तस्य "एङादिः" अस्ति चेदेव वृद्धसंज्ञा भवति, अन्यथा न - इति अस्य आशयः । अतः "आहिच्छत्रः", "कान्यकुब्जः" - एतयोः अनेन सूत्रेण वृद्धसंज्ञा न भवति ।
One-line meaning in English
A word that indicates the name of an eastern country and whose first स्वर is ए/ओ gets the term "वृद्ध".
काशिकावृत्तिः
यस्य अचाम् आदिग्रहणम् अनुवर्तते । एङ् यस्य अचाम् आदिः तत् प्राचां देशाभिधाने वृद्धसंज्ञं भवति । एणीपचनीयः, भोजकटीयः, गोनर्दीयः । एङिति किम् ? आहिच्छत्रः, कान्यकुब्जः । प्राचाम् इति किम् ? देवदत्तो नाम बाहीकेषु ग्रामः, तत्र भवः दैवदत्तः । देशे इति किम् ? गोमत्यां भवा मत्स्याः गौमताः ।

प्रागुदञ्चौ विभजते हंसः क्षीरोदकं यथा ।
विदुषां शब्दसिद्ध्यर्थं सा नः पातु शरावती ।

॥इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायाम् वृत्तौ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
`प्राचां देशाभिधाने` इति। प्राचां सम्बन्धी यो देशस्तदभिधान इत्यर्थः। एतेन प्राचामिति देशविशेषणं न विकल्पार्थमिति दर्शयति। प्राचां मतेनेत्यस्याविवक्षितत्वादित्याख्यातं भवति। `एणीपचनीयः` इत्यादि। एणीपचन इत्यादिभ्यच्छः। `आहिच्छत्रः` इति, `कान्यकुब्जः` इति अहिच्छत्रकान्यकुब्जशब्दाभ्यामणेव भवति। `देवदत्तः` इति। वृद्धा-धिकारे विहितो `वाहीकग्रामेभ्यश्च` 4|2|116 इति ठञ्ञिठौ न भवतः, काश्यपादि-पाठादपि तौ न भवतः; क्रियानिमित्तको हि देवदत्तशब्दस्तत्र पठते संज्ञाशब्दस्य चेदं प्रत्युदाहरणम्। एतच्च यदा `वा नामधेयस्य` (वा। 15) इति वृद्धसंज्ञा नास्ति;तदा वेदितव्यम्। `गौमताः`इति। अत्र सर्वमस्ति न तु देशाभिधानम्। तथा हि गोमती नदी प्रग्देशे, न देशः। न हि नदी देशग्रहणेन गृह्रते;`नदीदेशोऽग्रामाः` 2|4|7 इत्यत्र नद्याः पृथग्ग्रहणात्।`एङ् प्राचां देशे` इति। `उदीचां वृद्धादगोत्रात्` 4|1|157 इत्येवमादिषु प्रागुदञ्चौ श्रूयेते, तयोश्च विभागो न विज्ञायते। अतस्तत्परिज्ञानायाह-- `प्रागुदञ्चौ` इत्यादि। शरावती नाम नदी , तस्याः पूर्वेण व्यवस्थितो देशः प्राग्देशः, उत्तरेण उदग्देशः। तौ शरावती विभजते = विभागेन व्यवस्थापयति तस्यां हि मर्यादायां सत्यां तयोर्विभागः परिज्ञायते। किमर्थं विभजते? `विदुषां शब्दसिद्ध्यर्थम्` इति। पण्डितानां वैयाकरणानां शब्दव्युत्पत्त्यर्थम्। कतं विभजते? `हंसः क्षीरोदकं यथा`। क्षीरोदकमिति `जातिरप्राणिनाम्` 2|4|6 इत्येकवद्भावः। क्वचित् क्षीरोदके इति पाठः। सः `सर्वो द्वन्द्वो विभाषयैकवद्भवति` (व्या।प।91) इति वेदितव्यः। यथा हंसः क्षीरमुदकं च मिश्रीभावमुपगतं पृथगसङ्करेण व्यवस्थापयति, तथा शरावती प्रागुदञ्चौ। यत्-तदोर्नित्याभिसम्बन्दात् सेति वचनादनुक्तमपि येत्येतल्लभ्यते। या विभजते सा नोऽस्मान् पातु रक्षतु। प्रसिद्धस्तु पाठो यत्र श्लोके प्रागुदीचाविति, तत्राऽचः `उद ईत्` 6|4|139 इति भसंज्ञकस्योच्यमानः कथमीकारः? कथं च `उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः` 7|1|70 इति नुम न भवतीति चिन्त्यम्। अत्र वर्णयन्ति-- `अच्प्रत्यन्ववपूर्वात् सामलोम्नः` 5|4|75 इत्यत्राजितियोगविभागेनाच्प्रत्ययः कृतः, तेनात्राचि परतो भसंज्ञामीत्वं भवति। नुम् न भवति; अचा सर्वनामस्थानस्य व्यवहितत्वादिति।अनये तु प्रागुदीचमिति समाहारे कुर्वन्ति। तेषां `द्वन्द्वाच्चुदषहान्तात् समाहारे` 5|4|106 इति टचि समासान्ते कृते पूर्ववदीकारो नुमभावश्च भवति। क्वचित्तु प्रागुदीच इति पाटः। तत्रावयवदेशापेक्षया बहुत्वविवक्षायां बहुवचनम्।प्राग्देशानुदग्देशाश्च विभजत इत्यर्थः।श्रीबोधिसत्त्वदेशीयाचार्यजिनेन्द्रबुद्धपादविरचितायांकाशिकाविवरणपञ्जिकायांप्रथमाध्यायस्यप्रथमः पादः
प्राचां देशाभिधान इति । प्राचि देशे ये वसन्ति ते प्राचः पुरुषास्तेषां सम्बन्धी यो देशस्तदबिधान इत्यर्थः । एतेन श्रुतस्य विशेषणं प्राचां ग्रहणं नाचार्याणामिति दर्शयति । तथा हि सति मतेनेत्यध्याहार्यं स्यादिति भावः । एणीपचनीय इत्यादि । एणीपचनादिभ्यश्च्छः । दैवदता इति । "वाहीकग्रामेभ्यश्च" इति वृद्धादिति विहितौ ठञ्ञिठौ न भवतः । काश्यादिपाठादपि न भवतः; तत्रापि वृद्धाधिकारात् । एवं क्रोडो नाम ग्रामस्तत्र भवः क्रौड इत्यणेव भवति । कुणिना तु प्राचांग्रहणमाचार्यनिर्देशार्थं व्याख्यातम्, बाष्यकारोऽपि तथैवाशिश्रियत् । तेन सेपुरं स्कोनगरं च वाहीकग्रामौ, तत्र "वाहीकग्रामेभ्यश्च" इति ठञ्ञिठौ भवतः--सैपुरिकी, सौपुरिका; स्कौनागरिकी, स्कौनगरिका । अस्य व्यवस्थितविभाषाविज्ञानाच्च क्रोडदेवदतशब्दयोरप्राग्देशवाचिनोष्ठञ्ञिठौ न भवतः । शैषिकेष्वेवार्थेष्वियं वृद्धिसंज्ञेष्यते । तेनापत्यविकारयोः "उदीचां वयवस्थितविभाषयैव सिद्धम् । वृत्तिकारपक्षे त्वेत्सर्वं वचनात्साध्यम् । गौमता इति । गोमती प्रग्देशे नदी देशग्रहणेन न गृह्यते, ङदीदेशोऽग्रामाः" इति नद्याः पृथग्ग्रहणात् "एड् प्राचां देशे" "उदीचां वृद्धादगोत्राद्" इत्यादिषु प्रागुदञ्चौ श्रुतौ, तयोर्विभागज्ञानार्थमाह-प्रागुदञ्चाविति । शरावती नाम नदी उतरपूर्वाभिमुखी, तस्या दक्षिणपूर्वंस्यां दिशि व्यवस्थितो देशः प्राग्देश; उतरपरस्यामुदग्देशः, तौ शरावती विभजते; तया मर्यादया तयो र्विभागो ज्ञायते । क्षीरोदकमिति । "जातिरप्राणिनाम्" इत्येकवद्भावः । क्वचित् "क्षीरोदके" इति पाठातत्र नियतव्यक्तिविवक्षया जातिपरत्वाभावाद् द्विवचनम् । किमर्थं विभजते ? विदुषां शब्दसिद्ध्यर्थम् । यद्यपि नद्या एवमुद्देशो न भवति --विदुषां शब्दा व्यवस्थिताः सिद्ध्यन्ति; तथापि तया हेतुभूतया व्यवस्थितं शब्दसाधुत्वमिति उद्देशोऽध्यारोप्यते । सैवंभूता सा नोऽस्मान् पातु । क्वचित् प्रागुदीचाविति पाठः, तत्र "अच्प्रत्यन्ववपूर्वात्" इत्यत्राजितियोगविभागादच्प्रत्ययः । "उद ईत्" इतीत्वम् । प्रगुदीचमिति पाठे समाहारद्वन्द्वः । "द्वन्द्वाच्चुदषहान्तात्समाहारे" इति टच् । क्वचित् प्रागुदीच इति पाठः, तत्रावयवबहुत्वस्य समुदाय आरोपः प्राग्देशान्नुदग्देशाÄश्चेत्यर्थः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
एङ् यस्याचामादिर्तद्वृद्धसंज्ञं वा स्याद्देशाभिधाने । एणीपचनीयः । गोनर्दीयः । भोजकटीयः । पक्षे अणि । ऐणीपचनः । गौनर्दः । भौजकटः । एङ् किम् । आहिच्छत्रः । कान्यकुब्जः ॥ ।वा नामधेयस्य वृद्धसंज्ञा वक्तव्या (वार्तिकम्) ॥ दैवदत्तः । देवदत्तीयः ॥
एङ् प्राचां। देशविशेषनाम्नश्चेदेङादिरेव वृद्धसंज्ञक इति नियमार्थमिदम्।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
एङ् प्राचां देशे एङ् प्राचा देशे शैषिकेष्विति वक्तव्यम्। सैपुरिकी सैपुरिका, स्कौनगरिकी, स्कौनगरिकेति।।75।।