Page loading... Please wait.
1|1|43 - सुडनपुंसकस्य
॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
1|1|43
SK 229
सुडनपुंसकस्य   🔊
सूत्रच्छेद:
सुट् - प्रथमैकवचनम् , अनपुंसकस्य - षष्ठ्येकवचनम्
अनुवृत्ति:
सर्वनामस्थानम्  [1|1|42] - प्रथमैकवचनम्
अधिकार:
-
सम्पूर्णसूत्रम्
सुट् अनपुँसकस्य सर्वनामस्थानम्
सूत्रार्थ:
पुँल्लिङ्गात् स्त्रीलिङ्गात् वा शब्दात् परस्य सुँ, औ, जस्, अम्, औट् - एतेषाम् प्रत्ययानाम् सर्वनामस्थानसंज्ञा भवति ।
सुट्-इति कश्चन प्रत्याहारः । स्वौजस्.. 4|1|2 अनेन सूत्रेण निर्दिष्टाः आदिभूताः पञ्च प्रत्ययाः - "सुँ, औ, जस्, अम्, औट्" एतेषां ग्रहणम् अनेन प्रत्याहारेण क्रियते । एतेषु प्रत्ययेषु परेषु पुँल्लिङ्गशब्दस्य स्त्रीलिङ्गशब्दस्य च सर्वनामस्थानसंज्ञा भवति ।

यथा -
1. "राजन्" अयम् पुँल्लिङ्गः शब्दः । प्रथमाद्विवचनस्य औ-प्रत्यये परे "राजन् + औ" इत्यत्र सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ 6|4|8 इत्यनेन सर्वनामस्थानसंज्ञके प्रत्यये परे नकारान्तस्य अङ्गस्य उपधादीर्घं कृत्वा "राजानौ" इति रूपं सिद्ध्यति ।

2. "स्वसृ" अयम् स्त्रीलिङ्गः शब्दः । द्वितीया-एकवचनस्य अम्-प्रत्यये परे "स्वसृ + अम् " इत्यत्र इयम् प्रक्रिया जायते ।

स्वसृ + अम् [द्वितीयैकवचनस्य प्रत्ययः]
→ स्वसर् + अम् [ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः 7|3|110 इत्यनेन ऋकारस्य गुणः रपरः अकारः]
→ स्वसारम् [अप्तृन्तृच्स्वसृनप्तृनेष्टृत्वष्टृक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तॄणाम् 6|4|11 इत्यनेन सर्वनामस्थानसंज्ञके प्रत्यये परे अङ्गस्य उपधादीर्घः]

"सर्वनामस्थान"संज्ञायाः प्रयोगः सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ 6|4|8 , उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः 7|1|70 एतादृशेषु सूत्रेषु कृतः अस्ति ।

ज्ञातव्यम् - वर्तमानसूत्रेण नपुँसकात् परस्य एतेषां प्रत्ययानाम् सर्वनामस्थानसंज्ञा न भवति । परन्तु शि सर्वनामस्थानम् 1|1|42 अनेन सूत्रेण नपुँसकात् परस्य जस्-शस्-प्रत्यययोः यः शि-आदेशः भवति तस्य सर्वनामसंज्ञा प्रोक्ता अस्ति ।
One-line meaning in English
The सुँ, औ, जस्, अम्, औट् प्रत्यया: following a पुँल्लिङ्ग or a स्त्रीलिङ्ग word get the term "सर्वनामस्थान".
काशिकावृत्तिः
सुटिति पञ्च वचनानि सर्वनामस्थानसंज्ञानि भवन्ति नपुंसकादन्यत्र । नपुंसके न विधिः, न प्रतिषेधः । तेन जसः शेः सर्वनामस्थानसंज्ञा पूर्वेण भवत्येव । राजा, राजानौ, राजानः, राजानम्, राजानौ । सुडिति किम् ? राज्ञः पश्य । अनपुंसकस्य इति किम् ? सामनी, वेमनी ॥
सुइति प्रत्याहाररग्रहणम्- सुशब्दादारभ्य आ औटष्टकारात्। तत्र पञ्चैव वचनानयन्तर्भवन्तीत्याह -`सुडिति पञ्च वचनानि` इत्यादि। `नपुंसकादन्यत्र` इत्यादि। अनेनानपुंसकशब्दस्य पर्युदासतां दर्शयति। प्रसज्यप्रतिषेधे हि प्रतिषेधप्रधानमिदंवाक्यं स्यात् - नपुंसकस्य न भवतीति। ततश्च यावती काचित् सुटः सर्वनामस्थानसंज्ञा-प्राप्तिः, तस्याः सर्वस्याः प्रतिषेधः स्यात्। एवं हि `कुण्डानि तिष्ठन्ति` इत्यत्र पूर्वेणापि संज्ञा न स्यात्। तस्यास्तु शसः शिरादेशोऽवकाशः। यद्यपि `अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा (व्या।प।त19) इत्येतत्समाश्रयेण प्रसज्यप्रतिषेधेऽप्येष दोष- शक्यते परिहर्तुम्, तथापि प्रतिपत्तिगौरवदोषः स्यात्। तथा हि- विधिप्रतिषेधयोर्विरोधादेकेन वाक्येन तावच्छक्यो न विधातुमिति वाक्यभेदः कत्र्तव्यः- `सुट् सर्वनामस्थानसंज्ञो भवति। नपुंसकस्य च न भवति` इति। ततश्चासम्बद्धं प्रतिषेधवचन-मिति पूर्वस्या अपि प्राप्तेरयं प्रतिषेधः सम्भाव्येत। ततस्तत्परिहारेणाभीष्टार्थप्रतिपत्तौ साध्यायां नियतभावी गौरवदोषः प्रसज्येत। तस्मात् सुखावबोधार्थं -पर्युदास एवाश्रितः। नपुंसके न विधिः` इति। स्त्रीपुंसम्बन्धिनः सुट उपादानात्। `न प्रतिषेधः` इति। विधिप्रधानत्वात् प्रयुदासस्य। एतेन नपुंसकेऽस्य योगस्याव्यापारं दर्शयति- `तेन` इत्यादि। यत एव नुपंसके नास्य विधौ प्रतिषेधे वा व्यापारः, तेन जसो यः शिरादेशस्तस्य तेन पूर्वयोगेन संज्ञा भवत्येव; अप्रतिषिद्धत्वात्। `राजा` इति। पूर्वद्दीर्घः। हल्ङ्यादिलोपः। `सामनी,वमनी`इति। `नपुंसकाच्च` 7|1|19 इति औङःशीभावः। तत्र संज्ञाया अभावाद्दीर्घत्वं न भवति।
सुडिति पञ्च वचनानीति । अनेनौटष्टकारेण प्रत्याहारः, न टाशब्दस्येति दर्शयति । आदिरन्त्येनेत्यत्रान्त्यत्वप्रयुक्ता यस्येत्संज्ञा तेन प्रत्याहारः । लकारे त्वकारस्येत्संज्ञाविधानसामर्थ्यात् प्रत्याहार इति भावः । नपुंसकादन्यत्रेति । अनेन पूर्युदासतां दर्शयति । प्रज्यप्रतिषेधे हि कुण्डानि तिष्ठन्तीति जसः शौ, पूर्वेण या प्राप्तिस्तस्या अपि प्रतिषेधशङ्कायाम् "अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा" इति परिहर्तव्यं स्याद्, असमर्थसमासश्चाश्रयणीयः स्यात् । नपुंसके न विधिरिति । स्त्रीपुंससम्बन्धिनः सुट उपादानाद् । न प्रतिषेध इति । विधिप्रधानत्वात् पर्युदासस्य । तेनेत्यादि । यत एवं नपुंसकेनास्य व्यापारः तेन जसो यः शिस्तस्य पूर्वेण संज्ञा भवतीति । सामनी इति । नपुंसकाच्चेति शीभावः । "विभाषा ङिश्योः" इत्यिल्लोपाभावे दीर्घो न भवति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
सुट् प्रत्याहारः । स्वादिपञ्चवचनानि सर्वनामस्थानसंज्ञानि स्युरक्लीबस्य ॥
सुडनपुंसकस्य - तत्र किं सर्वनामस्थानमित्यत आह — सुडनपुंसकस्य ।शि सर्वनामस्थान॑मित्यतःसर्वानामस्थान॑मित्यनुवर्तते । अक्लीबं=नपुंसकभिन्नप्रातिपदिकं, तस्य सुट् सर्वनामस्थानसंज्ञं स्यादित्यर्थः । तत्र सुट्शब्दमप्रसिद्धार्थत्वाद्व्याचष्टे — सुडिति प्रत्याहार इति ।सु॑इत्यत्र औटष्टकारेणे॑ति शेषः । नतु टाटकारेण, प्रथमातिक्रमणे कारणाऽभावात् ।
सुडनपुंसकस्य - सुडनपुंसकस्य ।सुट् स्त्रीपुंसयो॑रिति वक्तव्येऽनपुंसकस्येति वचनं ज्ञापकंप्रसज्यप्रतिषेधेऽपि नञ्समासोऽस्ती॑ति कैयटः । तेनअसूर्यंपश्यानि मुखानी॑त्यादि सिद्धम् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
स्वादिपञ्चवचनानि सर्वनामस्थानसंज्ञानि स्युरक्लीबस्य॥
महाभाष्यम्
सुडनपुंसकस्य ।। शि सर्वनामस्थानं सुडनपुंसकस्येति चेज्जसि शिप्रतिषेधः ।। शि सर्वनामस्थानं सुडनपुंसकस्येति चेज्जसि शिप्रतिषेधः प्राप्नोति। कुण्डानि तिष्ठन्ति। वनानि तिष्ठन्ति। असमर्थसमासश्चायं द्रष्टव्योऽनपुंसकस्येति। न हि नञ्ञो नपुंसकेन सार्मथ्यम्। केन तर्हि ? भवतिना। न भवति नपुंसकस्येति। यत्तावदुच्यते ‐ शि सर्वामस्थानं सुडनपुंसकस्येति चेज्जसि शिप्रतिषेध इति। ।। नाप्रतिषेधात् ।। । नायं प्रसज्यप्रतिषेधः ‐ - नपुंसकस्य नेति। किं तर्हि ? पर्युदासोऽयम् ‐ यदन्यन्नपुंसकादिति। नपुंसके न व्यापारः। केनचित् यदि प्राप्नोति, तेन भविष्यति। पूर्वेण च प्राप्नोति। ।। अप्राप्तेर्वा ।। । अथवा ‐ - अनन्तरा प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते। कुत एतत् ? अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति पूर्वा प्राप्तिरप्रतिषिद्धा, तया भविष्यति। ननु चेयं प्राप्तिः पूर्वां प्राप्तिं बाधेत। नोत्सहते प्रतिषिद्धा सती पूर्वां बाधितुम्। यदप्युच्यते ‐ - असमर्थसमासश्चायं द्रष्टव्य इति। यद्यपि वक्तव्यः। अथवैतर्हि बहूनि प्रयोजनानि। कानि? असूर्यंपश्यानि मुखानि। अपुनर्गेयाः श्लोकाः। अश्राद्धभोजी ब्राह्मण इति।