॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥

3|3|1 उणादयो बहुलम्

अथ पञ्चपादी उणादिपाठः

Examples: 1.100, लक्ष्मीः, पातेर्डुम्सुन्, झच्
1.1
कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उण्
उण्
करोतीति कारुः , शिल्पी कारकश्च । 7|3|33 आतो युक्… वातीति वायुः । पायुर्गुदम् । जयत्यभिभवति रोगान् जायुरौषधम् । मिनोति प्रक्षिपति देहे ऊष्माणमिति मायुः पित्तम् । स्वादुः । साध्नोति परकार्यं साधुः । अश्नुते आशु शीघ्रम् । आशुर्व्रीहिः पाटलः स्यात् ।
1.2
छन्दसीणः
उण्
मा न आयौ ।
1.3
दॄसनिजनिचरिचटिभ्यो ञुण्
ञुण्
दीर्यत इति दारु । स्नुः प्रस्थः सानुरस्त्रियाम् । जानु । जानुनी । इह 7|3|35 जनिवध्योश्च इति न निषेधः । अनुबन्धद्वयसामर्थ्यात् । चारु रम्यम् । चाटु प्रियं वाक्यम् । मृगय्वादित्वात्कुप्रत्यये चटु इत्यपि ।
1.4
किञ्जरयोः श्रिणः
ञुण्
किं शृणोतीति किंशारुः सस्यशूकं बाणश्च । जरामेति जरायुर्गर्भाशयः । गर्भाशयो जरायुः स्यात् ।
1.5
त्रो रश्च लः
ञुण्
तरन्त्यनेन वर्णा इति तालुः ।
1.6
कृके वचः कश्च
ञुण्
कृकेन गलेन वक्तीति कृकवाकुः । ’कृकवाकुर्मयूरे च सरटे चरणायुधे’ इति विश्वः ।
1.7
भृमृशीतॄचरित्सरितनिधनिमिमस्जिभ्य उः
भरति बिभर्ति वा भरुः, स्वामी हरश्च । म्रियन्तेऽस्मिन्भूतानि मरुर्निर्जलदेशः । शेते शयुरजगरः । तरुर्वृक्षः । चरन्ति भक्षयन्ति देवता इममिति चरुः । त्सरुः खड्गादिमुष्टिः । तनु स्वल्पम् । तन्यते कर्मपाशोऽनया इति तनुः, शरीरं च । स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः । धनुः शस्त्रविशेषः । धनुषा च धनुं विदुः । धनुरिवाजनि वक्र इति श्रीहर्षः । मयुः किंनरः । मद्गुः पानीयकाकिकेति रभसः । न्यङ्क्वादित्वात्कुत्वम् जश्त्वेन सस्य दः ।
1.8
अणश्च
लवलेशकणाणवः । चात्कटिवटिभ्याम् । कटति रसनां कटुः । वटतीति वटुः ।
1.9
धान्ये नित्
धान्ये वाच्येऽण उप्रत्ययः स्यात् स च नित् । नित्त्वादाद्युदात्तः । प्रियङ्गवश्च मेऽणवश्च मे । व्रीहिभेदस्त्वणुः पुमान् । निद्ग्रहणं फलिपाटीत्यादिसूत्रमभिव्याप्य संबध्यते ।
1.10
शॄस्वृस्निहित्रप्यसिवसिहनिक्लिदिबन्धिमनिभ्यश्च
शृणातीति शरुः । शरुरायुधकोपयोः । स्वर्यन्ते प्राणा अनेन स्वरुर्वज्रम् । स्नेहुर्व्याधिः । चन्द्र इत्यन्ये । त्रपु सीसम् । पुंसि भूम्न्यसवः प्राणाः । वसुर्ह्रदेऽग्नौ योक्त्रेंऽशौ वसु तोये धने मणौ । हनुर्वक्त्रैकदेशः । क्लेदुश्चन्द्रः । बन्धुः । मनुः । चात् बिदि अवयवे । बिन्दुः ।
1.11
स्यन्देः संप्रसारणं धश्च
देशे नदविशेषेऽब्धौ सिन्धुर्ना सरिति स्त्रियामित्यमरः ।
1.12
उन्देरिच्चादेः
उनत्ति इन्दुः ।
1.13
ईषेः किच्च
ईषेरुः स्यात्स च कित् आदेरिकारादेशश्च । ईषते हिनस्ति इषुः शरः । इषुर्द्वयोः ।
1.14
स्कन्देः सलोपश्च
कन्दुः ।
1.15
सृजेरसुम् च
चात्सलोप उप्रत्ययश्च । रज्जुः ।
1.16
कृतेराद्यन्तविपर्ययश्च
ककारतकारयोर्विनिमयः । तर्कुः सूत्रवेष्टनम् ।
1.17
नावञ्चेः
न्यङ्क्वादित्वात्कुत्वम् । नियतमञ्चति न्यङ्कुर्मृगः ।
1.18
फलिपाटिनमिमनिजनां गुक्पटिनाकिधतश्च
फलेर्गुक् । फल्गु । पाटेः पटिः । पाटयतीति पटुः । नम्यतेऽनेन नाकुर्वल्मीकम् । मन्यते इति मधु । जायते इति जतु ।
1.19
वलेर्गुक्च
वल संवरणे ।
1.20
शः कित्सन्वच्च
श्यतेरुः स्यात्स च कित्सन्वच्च । शिशुर्बालः ।
1.21
यो द्वे च
ययुरश्वोऽश्वमेधीयः । सन्वदिति प्रकृते द्वेग्रहणमित्वनिवृत्त्यर्थम् ।
1.22
कुर्भ्रश्च
कु
बभ्रुर्मुन्यन्तरे विष्णौ बभ्रू नकुलपिङ्गलौ । चादन्यतोऽपि । चक्रुः कर्ता । जघ्नुर्हन्ता । पपुः पालकः ।
1.23
पॄभिदिव्यधिगृधिधृषिभ्यः
कु
कुः स्यात् । पुरुः । भिनत्ति भिदुर्वज्रम् । 6|1|16 ग्रहिज्या... इति संप्रसारणम् । विरहिणं विध्यति विधुः । विधुः शशाङ्के कर्पूरे हृषीकेशे च राक्षसे । गृधुः कामः । धृषुर्दक्षः ।
1.24
कृग्रोरुच्च
कु
करोतीति कुरुः । गृणाति गुरुः ।
1.25
अपदुःसुषु स्थः
कु
8|3|98 सुषामादिषु च इति षत्वम् । अपष्ठु प्रतिकूलम् । दुष्ठु । सुष्ठु ।
1.26
रपेरिच्चोपधायाः
कु
अनिष्टं रपतीति रिपुः ।
1.27
अर्जिदृशिकम्यमिपशियाधामृजिपसितुक्धुक्दीर्घहकाराश्च
कु
अर्जयति गुणान् ऋजुः । सर्वानविशेषेण पश्यतीति पशुः । कन्तुः । अन्धुः कूपः । पांशुर्ना न द्वयो रजः । तालव्या अपि दन्त्याश्च सम्बसूकरपांसवः । बाधते इति बाहुः । बाहुः स्त्रीपुंसयोर्भुजः ।
1.28
प्रथिम्रदिभ्रस्जां संप्रसारणं सलोपश्च
कु
त्रयाणां कुः संप्रसारणं भ्रस्जेः सलोपश्च । पृथुः । मृदुः । न्यङ्क्वादित्वात्कुत्वम् । भृज्जति तपसा भृगुः ।
1.29
लङ्घिबंह्योर्नलोपश्च
कु
लघुः । वालमूललघ्वलमङ्गुलीनां वा लो रत्वमापद्यते (वार्त्तिकम्) । रघुर्नृपभेदः । बहुः ।
1.30
ऊर्णोतेर्नुलोपश्च
कु
ऊरुः सक्थि ।
1.31
महति ह्रस्वश्च
कु
उरु महत् ।
1.32
श्लिषेः कश्च
कु
श्लिष्यतीति श्लिकुर्भृत्यः । उद्यतो ज्योतिश्च ।
1.33
आङ्परयोः खनिशॄभ्यां डिच्च
कु
आखनतीत्याखुः । परं शृणातीति परशुः । पृषोदरादित्वादकारलोपात्पर्शुरपि ।
1.34
हरिमितयोर्द्रुवः
कु
द्रु गतौ अस्मात् हरिमितयोरुपपदयोः कुः स च डित् । हरिभिर्द्रूयते हरिद्रुर्वृक्षः । मितं द्रवति मितद्रुः समुद्रः ।
1.35
शते च
कु
शतधा द्रवति शतद्रुः । बाहुलकात्केवलादपि । द्रवत्यूर्ध्वमिति द्रुर्वृक्षः शाखा च तद्वान् द्रुमः ।
1.36
खरु शङ्कु पीयु नीलङ्गु लिगु
कु
पञ्चैते कुप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । खनते रेफश्चान्तादेशः । खरुः कामः क्रूरो मूर्खः अश्वश्च । शङ्कुर्ना कीलशल्ययोः । पिबतेरित्वं युगागमश्च । पीयुर्वायसः कालः सुवर्णं च । निपूर्वाल्लगि गतावस्मात्कुत्वं नेर्दीर्घश्च । नीलङ्गुः क्रिमिविशेषः शृगालश्च । नीलाङ्गुरिति पाठान्तरम् । तत्र धातोरपि दीर्घः । लगे सङ्गे अस्य अत इत्वं च । लगतीति लिगु चित्तम् । लिगुर्मूर्खः ।
1.37
मृगय्वादयश्च
कु
एते कुप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । मृगं यातीति मृगयुर्व्याधः । देवयुर्धार्मिकः । मित्रयुर्लोकयात्राभिज्ञः । आकृतिगणोऽयम् ।
1.38
मन्दिवाशिमथिचतिचङ्क्यङ्किभ्य उरच्
उरच्
मन्दुरा वाजिशाला । वाशुरा रात्रिः । मथुरा । चतुरः । चङ्कुरो रथः । अङ्कुरः । खर्जूरादित्वादङ्कूरोऽपि ।
1.39
व्यथेः संप्रसारणं किच्च
उरच्
विथुरश्चोररक्षसोः ।
1.40
मुकुरदर्दुरौ
उरच्
मुकुरो दर्पणः । बाहुलकान्मकुरोऽपि । दॄ विदारणे । धातोर्द्विर्वचनमभ्यासस्य रुक् टिलोपश्च । दर्दुरस्तोयदे भेके वाद्यभाण्डाद्रिभेदयोः । दर्दुरा चण्डिकायां स्याद्ग्रामजाले च दर्दुरमिति विश्वः ।
1.41
मद्गुरादयश्च
उरच्
उरजन्ता निपात्यन्ते । माद्यतेर्गुक् । मद्गुरो मत्स्यभेदः । कबृ वर्णे । रुगागमः । कर्बुरः श्वेतरक्षसोः । बध्नातेः खर्जूरादित्वादूरोऽपि । बन्धूरबन्धुरौ स्यातां नम्रसुन्दरयोस्त्रिषु इति रन्तिदेवः । कोकतेर्वा कुक् च (गणसूत्रम् 195) । कुक्कुरः । कुकुरः ।
1.42
असेरुरन्
उरन्
असुरः । प्रज्ञाद्यण् । आसुरः ।
1.43
मसेश्च
उरन्
पञ्चमे पादे मसेरूरन्निति वक्ष्यते । मसूरा मसुरा व्रीहिप्रभेदे पण्ययोषिति । मसूरा मसुरा वा ना वेश्याव्रीहिप्रभेदयोः । मसूरी पादरोगे स्यादुपधाने पुनः पुमान् । मसूरमसुरौ च द्वाविति विश्वः ।
1.44
शावशेराप्तौ
उरन्
शु इति आश्वर्थे । श्वशुरः । पतिपत्न्योः प्रसूः श्वश्रूः श्वशुरस्तु पिता तयोरित्यमरः ।
1.45
अविमह्योष्टिषच्
टिषच्
अविषः । महिषः ।
1.46
अमेर्दीर्घश्च
टिषच्
आमिषं त्वस्त्रियां मांसे तथा स्याद्भोग्यवस्तुनि ।
1.47
रुहेर्वृद्धिश्च
टिषच्
रङ्कुशम्बररौहिषाः । रौहिषो मृगभेदे स्याद्रौहिषं च तृणं मतमिति संसारावर्तः ।
1.48
तवेर्णिद्वा
टिषच्
तवेति सौत्रो धातुः । तविपताविषावब्धौ स्वर्गे च । स्त्रियां तविषी ताविषी नदी देवकन्या भूमिश्च । तविषी बलमिति वेदभाष्यम् ।
1.49
नञि व्यथेः
टिषच्
अव्यथिषोऽब्धिसूर्ययोः । अव्यथिषी धरारात्र्योः ।
1.50
किलेर्बुक् च
टिषच्
किल्बिषम् ।
1.51
इषिमदिमुदिखिदिच्छिदिभिदिमन्दिचन्दितिमिमिहिमुहिमुचिरुचिरुधिबन्धिशुषिभ्यः किरच्
किरच्
इषिरोऽग्निः । मदिरा सुरा । मुदिरः कामुकाभ्रयोरिति विश्वमेदिन्यौ । खिदिरश्चन्द्रः । छिदिरोऽसिकुठारयोः । भिदिरं वज्रम् । मन्दिरं गृहम् । स्त्रियामपि । मन्दिरं मदिरापि स्यादिति विश्वः । चन्दिरौ चन्द्रहस्तिनौ । तिमिरं तमोऽक्षिरोगश्च । मिहिरः सूर्यः मुहिरः काम्यसभ्ययोः । मुचिरो दाता । रुचिरम् । रुधिरम् । बधिरः । शुष शोषणे । शुषिरं छिद्रम् । शुष्कमित्यन्ये ।
1.52
अशेर्णित्
किरच्
आशिरो वह्निरक्षसोः ।
1.53
अजिरशिशिरशिथिलस्थिरस्फिरस्थविरखदिराः
किरच्
अजेर्वीभावाभावः । अजिरमङ्गणम् शशेरुपधाया इत्वम् । शिशिरं स्यादृतोर्भेदे तुषारे शीतलेऽन्यवत् । श्रथ मोचने उपधाया इत्वं रेफलोपः । प्रत्ययरेफश्च लत्वम् । शिथिलम् । स्थास्फाय्योष्टिलोपः । स्थिरं निश्चलम् । स्फिरं प्रभूतम् । तिष्ठतेर्वुक् ह्रस्वत्वं च । स्थविरः । खदिरः । बाहुलकात् शीङो बुक् ह्रस्वत्वं च । शिबिरम् ।
1.54
सलिकल्यनिमहिभडिभण्डिशण्डिपिण्डितुण्डिकुकिभूभ्य इलच्
इलच्
सलति गच्छति निम्नमिति सलिलम् । कलिलः । अनिलः । महिला । पृषोदरादित्वान्महेलापि । भड इति सौत्रो धातुः । भडिलौ शूरसेवकौ । भण्डिलो दूतः कल्याणं च । शण्डिलो मुनिः । पिण्डिलो गणकः । तुण्डिलो मुखरः । कोकिलः । भविलो भव्यः । बाहुलकात्कुटिलः ।
1.55
कमेः पश्च
इलच्
कपिलः ।
1.56
गुपादिभ्यः कित्
इलच्
गुपिलो राजा । तिजिलो निशाकरः । गुहिलं वनम् ।
1.57
मिथिलादयश्च
इलच्
मथ्यन्तेऽत्र रिपवो मिथिला नगरी । पथिलः । पथिकः ।
1.58
पतिकठिकुठिगडिगुडिदंशिभ्य एरक्
एरक्
पतेरः पक्षी गन्ता च । छठेरः कृच्छ्रजीवी । कुठेरः पर्णाशः । बाहुलकान्नुम्न । गडेरो मेघः । गुडेरो गुडकः । दंशेरो हिंस्रः ।
1.59
कुम्बेर्नलोपश्च
एरक्
कुबेरः ।
1.60
शदेस्त च
एरक्
शतेरः शत्रुः ।
1.61
मूलेरादयः
एरक्
एरगन्ता निपात्यन्ते । मूलेरो जटा । गुधेरो गोप्ता । गुहेरो लोहघातकः । मुहेरो मूर्खः ।
1.62
कबेरोतच् पश्च
ओतच्
कपोतः पक्षी ।
1.63
भातेर्डवतुः
डवतु
भातीति भवान् ।
1.64
कठिचकिभ्यामोरन्
ओरन्
कठोरः । चकोरः ।
1.65
किशोरादयश्च
ओरन्
किंपूर्वस्य शृणातेष्टिलोपः किमोऽन्त्यलोपः किशोरोऽश्वशावः । सहोरः साधुः ।
1.66
कपिगडिगण्डिकटिपटिभ्य ओलच्
ओलच्
कपीति निर्देशान्नलोपः । कपोलः । गडोलगण्डोलौ गुडकपर्यायौ । कटोलः कटुः । पटोलः ।
1.67
मीनातेरूरन्
ऊरन्
मयूरः ।
1.68
स्यन्देः संप्रसारणं च
ऊरन्
सिन्दूरम् ।
1.69
सितनिगमिमसिसच्यविधाञ्क्रुशिभ्यस्तुन्
तुन्
सिनोतीति सेतुः । 7|2|9 तितुत्र... इति नेट् । तन्तुः । गन्तुः । मस्तु दधिमण्डम् । सच्यत इति सक्तुः । अर्धर्चादिः । 6|4|20 ज्वरत्वर... इत्यूठ् । तत्र क्ङितीत्यनुवर्तते इति मते तु बाहुलकात् । ओतुर्बिडालः । धातुः क्रोष्टा ।
1.70
पः किच्च
तुन्
पिबतीति पितुर्वह्नौ दिवाकरे ।
1.71
अर्तेश्च तुः
तु
अर्तेस्तुः स्यात्स च कित् । ऋतुः स्त्रीपुष्पकालयोः ।
1.72
कमिमनिजनिगाभायाहिभ्यश्च
तु
एभ्यस्तुः स्यात् । कन्तुः कन्दर्पचित्तयोः । मन्तुरपराधः । जन्तुः प्राणी । गातुः पुंस्कोकिले भृङ्गे गन्धर्वे गायनेऽपि च । भानुरादित्यः । यातुरध्वगकालयोः । रक्षसि क्लीबे । हेतुः कारणम् ।
1.73
चायः किः
तु
केतुर्ग्रहपताकयोः ।
1.74
आप्नोतेर्ह्रस्वश्च
तु
अप्तुः शरीरम् ।
1.75
वसेस्तुन्
तुन्
वस्तु ।
1.76
अगारे णिच्च
तुन्
वेश्मभूर्वास्तुरस्त्रियाम् ।
1.77
कृञः कतुः
कतु
क्रतुर्यज्ञः ।
1.78
एधिवह्योश्चतुः
चतु
एधतुः पुरुषः । वहतुरनड्वान् ।
1.79
जीवेरातुः
आतु
जीवातुरस्त्रियां भक्ते जीविते जीवनौषधे ।
1.80
आतृकन् वृद्धिश्च
आतृकन्
जीवेरित्येव । जैवातृकस्त्विन्दुभिषगायुष्मत्सु कृषीवले ।
1.81
कृषिचमितनिधनिसर्जिखर्जिभ्य ऊः
कर्षूः पुंसि करीषाग्नौ कर्षूर्नद्यां स्त्रियां मता । चमूः । तनूः । धनूः शस्त्रम् । सर्ज सर्जने । सर्जूर्वणिक् । खर्ज व्यथने । खर्जूः पामा ।
1.82
मृजेर्गुणश्च
मर्जूः शुद्धिकृत् ।
1.83
वहो धश्च
वधूर्जायास्नुषास्त्रीषु ।
1.84
कषेश्छश्च
कच्छूः पामा ।
1.85
णित्कसिपद्यर्तेः
कासूः शक्तिः । पादूश्चरणधारिणी । आरूः पिङ्गलः ।
1.86
अणो डश्च
आडूर्जलप्लवद्रव्यम् ।
1.87
नञि लम्बेर्नलोपश्च
तुम्ब्यलाबूरुभे समे इत्यमरः ।
1.88
के श्र एरङ् चास्य
कशब्दे उपपदे शृणातेरूः स्यादेरङ् आदेशः । कशेरूस्तृणकन्दे स्त्री । बाहुलकादुप्रत्यये कशेरुः क्लीबे पुंसि च ।
1.89
त्रो दुट् च
तरतेरूः स्यात्तस्य दुट् । तर्दूः स्याद्दारुहस्तकः ।
1.90
दरिद्रातेर्यालोपश्च
इश्च आश्च यौ तयोर्लोपः । दर्द्रूः कुष्ठप्रभेदः ।
1.91
नृतिशृध्योः कूः
कू
नृतूर्नर्तकः । शृधूरपानम् ।
1.92
ऋतेरम् च
कू
ऋतिः सौत्रो धातुः । ततः कूरमागमश्च । रन्तूर्देवनदी सत्यवाक् च ।
1.93
अन्दूदृम्भूजम्बूकफेलूकर्कन्धूदिधिषूः
कू
एते कूप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । अन्दूर्बन्धनम् । दृभी ग्रन्थे । निपातनान्नुम् । दृम्भूः । अनुस्वाराभावोऽपि निपातनादित्येके । दृन्भूः । जनेर्बुक् जम्बूः । जमु अदने अस्येत्येके बाहुलकाद्ध्रस्वोऽपि । जम्बुः । कफं लाति कफेलूः श्लेष्मातकः । निपातनादेत्वम् । कर्कं दधाति कर्कन्धूर्बदरी । निपातनान्नुम् । दिधिं धैर्यं स्यति त्यजतीति दिधिषूः पुनर्भूः । केचित्तु अन्दूदृम्फूजम्बूकम्बू इति पठन्ति । दृम्फ उत्क्लेशे । दृम्फूः सर्पजातिः । कमेर्बुक् कम्बूः परद्रव्यापहारी ।
1.94
मृग्रोरुतिः
उति
मरुत् । गरुत्पक्षः ।
1.95
ग्रो मुट् च
उति
गिरतेरुतिस्तस्य च मुट् । गर्मुत्सुवर्णं तृणविशेषश्च ।
1.96
हृषेरुलच्
उलच्
हर्षुलो मृगकामिनोः । बाहुलकाच्चटतेः । चटुलं शोभनम् ।
1.97
हृसृरुहियुषिभ्य इतिः
इति
हरित्ककुभि वर्णे च तृणवाचिविशेषयोः । सरिन्नदी । रोहित् मृगविशेषस्य स्त्री । युष इति सौत्रो धातुः । ऋश्यस्य रोहित् । पुरुषस्य योषित् इति भाष्यम् ।
1.98
ताडेर्णिलुक् च
इति
ताडयतीति तडित् ।
1.99
शमेर्डः
बाहुलकादिसंज्ञा एयादेश इट् च न । शण्ढः स्यात्पुंसि गोपतौ । शण्ढः क्लीबः ।
1.100
कमेरठः
अठ
कमठः । कमठः कच्छपे पुंसि भाण्डभेदे नपुंसकमिति मेदिनी । बाहुलकाज्जरठः ।
1.101
रमेर्वृद्धिश्च
अठ
रामठं हिङ्गु ।
1.102
शमेः खः
शङ्खः ।
1.103
कणेष्ठः
कण्ठः ।
1.104
कलस्तृपश्च
कल
तृपतेः कलप्रत्ययः चात्तृफतेः । तृपला लता । त्रिफला तु फलत्रिके ।
1.105
शपेर्बश्च
कल
शबलः ।
1.106
वृषादिभ्यश्चित्
कल
वृषलः । पललम् । बाहुलकाद्गुणः । सरलः । तरलः । कमेर्बुक् च (गणसूत्रम् 196) । कम्बलः । मुस खण्डने । मुसलम् । लङ्गेर्वृद्धिश्च (गणसूत्रम् 197) । लाङ्गलम् । कुटिकशिकौतिभ्यः प्रत्ययस्य मुट् (गणसूत्रम् 198) । कुट्मलः । कुडेरपि । कुड्मलः । कश्मलम् । बाहुलकाद्गुणः । कोमलम् ।
1.107
मृजेष्टिलोपश्च
कल
मलम् ।
1.108
चुपेरच्चोपधायाः
कल
चपलम् ।
1.109
शकिशम्योर्नित्
कल
शकलम् । शमलम् ।
1.110
छो गुक् ह्रस्वश्च
कल
छगलः । प्रज्ञादित्वाच्छागलः ।
1.111
ञमन्ताड्डः
दण्डः । रण्डा । खण्डः । भण्डः । वण्डश्छिन्नहस्तः । अण्डः । बाहुलकात्सभावः । षण्डः सङ्घातः । तालव्यादिरित्यपरे । शण्डः। गण्डः । चण्डः । पण्डः क्लीबः । पण्डा बुद्धिः ।
1.112
क्वादिभ्यः कित्
कवर्गादिभ्यो डः कित्स्यात् । कुण्डम् । काण्डम् । गुङ् । गुडः । घुण भ्रमणे । घुण्डो भ्रमरः ।
1.113
स्थाचतिमृजेरालज्वालजालीयचः
आलच्, वालच्, आलीयच्
तिष्ठतेरालच् । स्थालम् स्थाली । चतेर्वालच् । चत्वालः । मृजेरालीयच् । मार्जालीयो बिडालः ।
1.114
पतिचण्डिभ्यामालञ्
आलञ्
पातालम् । चण्डालः । प्रज्ञादित्वादणि चाण्डालोऽपीत्येके ।
1.115
तमिविशिबिडिमृणिकुलिकपिपलिपञ्चिभ्यः कालन्
कालन्
तमालः । विशालः । बिडालः । मृणालम् । कुलालः । कपालम् । पलालम् । पञ्चालाः ।
1.116
पतेरङ्गच् पक्षिणि
अङ्गच्
पतङ्गः ।
1.117
तरत्यादिभ्यश्च
अङ्गच्
तरङ्गः । लवङ्गम् ।
1.118
विडादिभ्यः कित्
अङ्गच्
विडङ्गः । मृदङ्गः । कुरङ्गः । बाहुलकादुत्वं च ।
1.119
सृवृञोर्वृद्धिश्च
अङ्गच्
सारङ्गः । वारङ्गः खड्गादिमुष्टिः ।
1.120
गन् गम्यद्योः
गन्
गङ्गा । अद्गः पुरोडाशः ।
1.121
छापूखडिभ्यः कित्
गन्
छागः । पूगः । खड्गः । बाहुलकात् षिट अनादरे गन्सत्वाभावश्च । षिड्गः तरलः । षिड्गैरगद्यत ससंभ्रममेवमेकेति माघः ।
1.122
भृञः किन्नुट् च
गन्
भृञः गन् कित्स्यात्तस्य नुत् च । भृङ्गाः षिड्गालिधूम्याटाः ।
1.123
शृणातेर्ह्रस्वश्च
गन्
शृङ्गम् ।
1.124
गण् शकुनौ
गण्
नुट् चेत्यनुवर्तते । शार्ङ्गः ।
1.125
मुदिग्रोर्गग्गौ
गक्, ग
मुद्गः । गर्गः ।
1.126
अण्डन्कृसृभृवृञः
अण्डन्
करण्डः । सरण्डः पक्षी । भरण्डः स्वामी । वरण्डो मुखरोगः ।
1.127
शॄदॄभसोऽदिः
अदि
शरत् । दरद्धृदयकूलयोः । भसज्जघनम् ।
1.128
दृणातेर्दृग् ह्रस्वश्च
अदि
दृषत् ।
1.129
त्यजितनियजिभ्यो डित्
अदि
त्यद् । तद् । यद् । सर्वादयः ।
1.130
एतेस्तुट् च
अदि
एतद् ।
1.131
सर्तेरटिः
अटि
सरट् स्याद्वातमेघयोः । वेदभाष्ये तु याभिः कृशानुमिति मन्त्रे सरट्भ्यो मधुमक्षिकाभ्य इति व्याख्यातम् ।
1.132
लङ्घेर्नलोपश्च
अटि
लघट् वायुः ।
1.133
पारयतेरजिः
अजि
पारक् सुवर्णम् ।
1.134
प्रथः कित्संप्रसारणं च
अजि
पृथक् । स्वरादिपाठादव्ययत्वम् ।
1.135
भियः षुक् ह्रस्वश्च
अजि
भिषक् ।
1.136
युष्यसिभ्यां मदिक्
मदिक्
युष् सौत्रो धातुः । युष्मद् । अस्मद् । त्वम् । अहम् ।
1.137
अर्तिस्तुसुहुसृधृभिक्षुभायावापदियक्षिनीभ्यो मन्
मन्
एभ्यश्चतुर्दशभ्यो मन् । अर्मश्चक्षूरोगः । स्तोमः सङ्घातः । सोमः । होमः । सर्मो गमनम् । धर्मः क्षेमं कुशलम् । क्षोमम् । प्रज्ञाद्यणि क्षौमं च । भाम आदित्यः । यामः । वामः शोभनदुष्टयोः । पद्मम् । यक्ष पूजायाम् । यक्ष्मो रोगराजः । नेमः ।
1.138
जहातेः सन्वदालोपश्च
मन्
जिह्मः कुटिलमन्दयोः ।
1.139
अवतेष्टिलोपश्च
मन्
मन्प्रत्ययस्यायं टिलोपो न प्रकृतेः । अन्यथा डिदित्येव ब्रूयात् । 6|4|20 ज्वरत्वर... इति ऊठौ । तयोर्दीर्घे कृते गुणः । चादिपाठादव्ययत्वमित्युज्ज्वलदत्तस्तन्न । तेषामसत्त्वार्थत्वात् । वस्तुतस्तु स्वरादिपाठादव्ययत्वम् । अवतीति ओम् ।
1.140
ग्रसेरा च
मन्
ग्रामः ।
1.141
अविसिविसिशुषिभ्यः कित्
मन्
ऊमं नगरम् । स्यूमो रश्मिः । सिमः सर्वः । शुष्ममग्निसमीपयोः ।
1.142
इषियुधीन्धिदसिश्याधूसूभ्यो मक्
मक्
इष्मः कामवसन्तयोः । ईषीति पाठे दीर्घादिः । युध्मः शरो योद्धा च । इध्मः समित् । दस्मो यजमानः । श्यामः धूमः । सूमोऽन्तरिक्षम् । बाहुलकादीर्मं व्रणः ।
1.143
युजिरुचितिजां कुश्च
मक्
युग्मम् । रुक्मम् । तिग्मम् ।
1.144
हन्तेर्हि च
मक्
हिमम् ।
1.145
भियः षुग्वा
मक्
भीमः । भीष्मः ।
1.146
घर्मः
मक्
घृधातोर्मग्गुणश्च निपात्यते ।
1.147
ग्रीष्मः
मक्
ग्रसतेर्निपातोऽयम् ।
1.148
प्रथेः षिवन् संप्रसारणं च
षिवन्
पृथिवी । पवन्नित्येके । पृथवी पृथिवी पृथ्वी इति शब्दार्णवः ।
1.149
अशूप्रुषिलटिकणिखटिविशिभ्यः क्वन्
क्वन्
अश्वः । प्रुष स्नेहनादौ । प्रुष्वः स्यादृतुसूर्ययोः । प्रुष्वा जलकणिका । लट्वा पक्षिभेदः फलं च । कण्वं पापम् । बाहुलकादित्वे किण्वमपि । खट्वा । विश्वम् ।
1.150
इण्शीभ्यां वण्
वण्
एवो गन्ता । ये च एवा मरुतः । असत्वे निपातोऽयम् । शेवं मित्राय वरुणाय ।
1.151
सर्वनीघृष्वरिष्वलष्वशिवपट्वप्रह्वेष्वा अस्वतन्त्रे
वण्
अकर्तर्येते निपात्यन्ते । सृतमनेन विश्वमिति सर्वम् । निपूर्वाद्घृषेर्गुणाभावोऽपि । निघृष्यतेऽनेन निघृष्वः खुरः । रिष्वो हिंस्रः । लष्वो नर्तकः । लिष्व इत्यन्ये । तत्रोपधाया इत्वमपि । शेतेऽस्मिन् सर्वमिति शिवः शम्भुः । शीङो ह्रस्वत्वम् । पट्वो रथो भूलोकश्च । प्रहूयते इति प्रह्वः । ह्वेञ आकारवकारलोपः । जहातेरालोपो वा । ईषेर्वन् । ईष्व आचार्यः । इष्व इत्यन्ये । अस्वतन्त्रे किम् । सर्ता सारकः । बाहुलकाद् ह्रसतेः ह्रस्वः ।
1.152
शेवयह्वजिह्वाग्रीवाप्वामीवाः
वण्
शेव इत्यन्तोदात्तार्थम् । यान्त्यनेन वह्वः । ह्रस्वो हुगागमश्च । लिहन्त्यनया जिह्वा । लकारस्य जः गुणाभावश्च । गिरन्त्यनया ग्रीवा । ईडागमश्च । अप्नोतीत्याप्वा वायुः । मीवा उदरकृमिः । वायुरित्यन्ये ।
1.153
कॄगॄशॄदॄभ्यो वः
कर्वः काम आखुश्च । गर्वः । शर्वः । दर्वो राक्षसः ।
1.154
कनिन् युवृषितक्षिराजिधन्विद्युप्रतिदिवः
कनिन्
यौतीति युवा । वृषा इन्द्रः । तक्षा । राजा । धन्वा मरुः । धन्व शरासनम् । द्युवा सूर्यः । प्रतिदीव्यन्त्यस्मिन् प्रतिदिवा दिवसः ।
1.155
सप्यशूभ्यां तुट् च
कनिन्
सप्त । अष्ट ।
1.156
नञि जहातेः
कनिन्
अहः ।
1.157
श्वन्नुक्षन्पूषन्प्लीहन्क्लेदन्स्नेहन्मूर्धन्मज्जन्नर्यमन्विश्वप्सन्परिज्जन्मातरिश्वन्मघवन्निति
कनिन्
एते त्रयोदश कनिप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । श्वयतीति श्वा । उक्षा पूषा । प्लिह गतौ । इकारस्य दीर्घत्वम् । प्लेहतीति प्लीहा कुक्षिव्याधिः । क्लिदू आर्द्रीभावे । क्लिद्यति क्लेदा चन्द्रः । स्निह्यतेर्गुणः । स्निह्यतीति स्नेहा सुहृच्चन्द्रश्च । मुह्यन्त्यस्मिन्नाहते । मूर्धा । मुहेरुपधाया दीर्घो धोऽन्तादेशो रमागमश्च । मज्जत्यस्थिषु मज्जा अस्थिसारः । अर्यपूर्वो माङ् अर्यमा । विश्वं प्साति विश्वप्साग्निः । परिजायते परिज्मा चन्द्रोऽग्निश्च । जनेरुपधालोपो मश्चान्तादेशः । मातरि अन्तरिक्षे श्वयतीति मातरिश्वा । धातोरिकारलोपः । मह पूजायाम् । हस्य घो वुगागमश्च मघवा इन्द्रः
2.1
कृहृभ्यामेणुः
एणु
करेणुः । हरेणुर्गन्धद्रव्यम् ।
2.2
हनिकुषिनरिकाशिभ्यः कथन्
कथन्
हथो विषण्णः । कुष्ठः । नीथो नेता । रथः काष्ठम् ।
2.3
अवे भृञः
कथन्
अवभृथः ।
2.4
उषिकुषिगार्तिभ्यः स्थन्
स्थन्
ओष्ठः कोष्ठम् । गाथा अर्थः । बाहुलकात् शोथः ।
2.5
सर्तेर्णित्
स्थन्
सार्थः समूहः ।
2.6
जॄवृञ्भ्यामूथन्
ऊथन्
जरूथं मांसम् । वरूथो रथगुप्तौ ना ।
2.7
पातॄतुदिवचिरिचिसिचिभ्यस्थक्
थक्
पीथो रविर्घृतं पीथम् । तीर्थं शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायोपाध्यायमन्त्रिषु । अवतारर्षिजुष्टाम्भःस्त्रीरजःसु च विश्रुतमिति विश्वः । तुत्थोऽग्निः । उक्थं सामभेदः । रिक्थम् । बाहुलकादृचेरपि । रिक्थमृक्थं धनं वसु । सिक्थम् ।
2.8
अर्तेर्निरि
थक्
निर्ऋथं साम ।
2.9
निशीथगोपीथावगथाः
थक्
निशीथोऽर्धरात्रः रात्रिमात्रं च । गोपीथं तीर्थम् । अवगथः प्रातःस्नातः ।
2.10
गश्चोदि
थक्
उद्गीथः साम्नो भागविशेषः ।
2.11
समीणः
थक्
समिथो वह्निः संग्रामश्च ।
2.12
तिथपृष्ठगूथयूथप्रोथाः
थक्
तिजेर्जलोपः । तिथोऽनलः कामश्च । पृष्ठम् । गूथं विष्ठा । यूथं समूहः । प्रोथमस्त्री तुरङ्गास्ये प्रोथः प्रस्थित उच्यते ।
2.13
स्फायितञ्चिवञ्चिशकिक्षिपिक्षुदिसृपितृपिदृपिवन्द्युन्दिश्वितिवृत्यजिनीपदिमदिमुदिखिदिछिदिभिदिमन्दिचन्दिदहिदसिदम्भिवसिवाशिशीङ्हसिसिधिशुभिभ्यो रक्
रक्
द्वात्रिंशद्भ्यो रक् स्यात् । वलि यलोपः । स्फारम् । न्यङ्क्वादित्वात्कुत्वम् । तक्रम् । वक्रम् । शक्रः । क्षिप्रम् । क्षुद्रः । सृप्रश्चन्द्रः । तृप्रः पुरोडाशः । दृप्रो बलवान् । वन्द्रः पूजकः । उन्दी, उन्द्रो जलचरः । श्वित्रं कुष्ठम् । वृत्रो रिपौ ध्वनौ ध्वान्ते शैले चक्रे च दानवे । अजेर्वी, वीरः । नीरम् । पद्रो ग्रामः । मन्द्रो हर्षो देशभेदश्च । मुद्रा प्रत्ययकारिणी । खिद्रो रोगो दरिद्रश्च । छिद्रम् । भिद्रं वज्रम् । मन्द्रः । चन्द्रः । पचाद्यचि चन्दोऽपि । हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्रः शशी चन्दो हिमद्युतिः । दहोऽग्निः । दस्रः स्वर्वैद्यः । दम्भ्रः समुद्रः स्वल्पं च । वसेः संप्रसारणे ।
2.14
चकिरम्योरुच्चोपधायाः
रक्
चुक्रमम्लद्रव्यम् । रुम्रोऽरुणः ।
2.15
वौ कसेः
रक्
विकुस्रश्चन्द्रः ।
2.16
अमितम्योर्दीर्घश्च
रक्
आम्रम् । ताम्रम् ।
2.17
निन्देर्नलोपश्च
रक्
निद्रा ।
2.18
अर्देर्दीर्घश्च
रक्
आर्द्रम् ।
2.19
शुचेर्दश्च
रक्
शूद्रः ।
2.20
दुरीणो लोपश्च
रक्
दुःखेनेयते प्राप्यत इति दूरम् ।
2.21
कृतेश्छः क्रू च
रक्
कृच्छ्र्म् । क्रूरः ।
2.22
रोदेर्णिलुक् च
रक्
रोदयतीति रुद्रः ।
2.23
बहुलमन्यत्रापि संज्ञाछन्दसोः
रक्
णिलुगित्येव । वान्ति पर्णशुषो वातास्ततः पर्णमुचोऽपरे ।
2.24
जोरी च
रक्
जीरोऽणुः । ज्यश्चेत्येके ।
2.25
सुसूधागृधिभ्यः क्रन्
क्रन्
सुरः । सूरः । धीरः । गृध्रः ।
2.26
शुसिचिमीनां दीर्घश्च
क्रन्
शुः सौत्रः । शूरः । सीरम् । चीरम् । भीरः समुद्रः ।
2.27
वा विन्धेः
क्रन्
वीध्रं विमलम् ।
2.28
वृधिवपिभ्यां रन्
रन्
वर्ध्रं चर्म । वप्रः प्राकारः ।
2.29
ऋज्रेन्द्राग्रवज्रविप्रकुव्रचुव्रक्षुरखुरभद्रोग्रभेरभेलशुक्रशुक्लगौरवम्रेरामालाः
रन्
रन्नन्ता ऊनविंशतिः । निपातनाद्गुणाभावः । ऋज्रो नायकः । इदि इन्द्रः । अङ्गेर्नलोपः । अग्रम् । वज्रोऽस्त्री हीरके पवौ । डुवप् उपधाया इत्वम् विप्रः । कुम्बिचुम्ब्योर्नलोपः । कुब्रमरण्यम् । चुब्रं मुखम् । क्षुर विलेखने रेफलोपः । अगुणः । क्षुरः । खुर छेदने रलोपो गुणाभावश्च । खुरः । भन्देर्नलोपः भद्रम् । उच समवाये । चस्य गः । उग्रः । ञिभी । भेरी । पक्षे लः । भेलो जलतरणद्रव्यम् । शुचेश्चस्य कः । शुक्रः । पक्षे लः । शुक्लः । गुङ् वृद्धिः । गौरोऽरुणे सिते पीते । वन संभक्तौ । वम्रो विभागी इणो गुणाभावः । इरा मद्ये च वारिणि । मा माने माला ।
2.30
समि कस उकन्
उकन्
कस गतौ । सम्यक्कसन्ति पलायन्ते जना अस्मादिति सङ्कसुको दुर्जनः अस्थिरश्च ।
2.31
पचिनशोर्णुकन्कनुमौ च
णुकन्, कनुम्
पचेः कः । पाकुकः सूपकारः । नशेर्नुम् । नंशुकः ।
2.32
भियः क्रुकन्
क्रुकन्
भीरुकः ।
2.33
क्वुन् शिल्पिसंज्ञयोरपूर्वस्यापि
क्वुन्
रजकः । इक्षुकुट्टकः । चरकः । चष भक्षणे । चषकः । शुनकः । भषकः ।
2.34
रमे रश्च लो वा
क्वुन्
रमको विलासी । लमकः ।
2.35
जहातेर्द्वे च
क्वुन्
जहकस्त्यागी कालश्च ।
2.36
ध्मो धम च
क्वुन्
धमकः कर्मकारः ।
2.37
हनो वध च
क्वुन्
वधकः ।
2.38
बहुलमन्यत्रापि
क्वुन्
कुह विस्मापने । कुहकः । कृतकम् ।
2.39
कृषेर्वृद्धिश्चोदीचाम्
क्वुन्
कार्षकः । कृषकः ।
2.40
उदकं च
क्वुन्
प्रपञ्चार्थम् ।
2.41
वृश्चिकृष्योः किकन्
किकन्
वृश्चिकः । कृषिकः ।
2.42
प्राङिपणिकषः
किकन्
प्रापणिकः पण्यविक्रयी । प्राकषिकः परदारोपजीवी ।
2.43
मुषेर्दीर्घश्च
किकन्
मूषिक आखुः ।
2.44
स्यमेः संप्रसारणं च
किकन्
चाद्दीर्घः । सीमिको वृक्षभेदः ।
2.45
क्रिय इकन्
इकन्
क्रयिकः क्रेता ।
2.46
आङि पणिपनिपतिखनिभ्यः
इकन्
आपणिकः । आपनिकः इन्द्रनीलः किरातश्च । आपतिकः श्येनो दैवायत्तश्च । आखनिको मूषिको वराहश्च ।
2.47
श्यास्त्याहृञविभ्य इनच्
इनच्
श्येनः । स्त्येनः । हरिणः । अविनोऽध्वर्युः ।
2.48
वृजेः किच्च
इनच्
वृजिनम् ।
2.49
अजेरज च
इनच्
वीभावबाधनार्थम् । अजिनम् ।
2.50
बहुलमन्यत्रापि
इनच्
कठिनम् । नलिनम् । मलिनम् । कुण्डिनम् । द्यतेः यत्परुषि दिनम् । दिवसोऽपि दिनम् ।
2.51
द्रुदक्षिभ्यामिनन्
इनन्
द्रविणम् । दक्षिणः । दक्षिणा ।
2.52
अर्तेः किदिच्च
इनन्
इरिणं शून्यम् ।
2.53
वेपितुह्योर्ह्रस्वश्च
इनन्
विपिनम् । तुहिनम् ।
2.54
तलिपुलिभ्यां च
इनन्
तलिनं विरले स्तोके स्वच्छेऽपि तलिनं त्रिषु । पुलिनम् ।
2.55
गर्वेरत उच्च
इनन्
गौरादित्वात् ङीष् । गुर्विणी । गर्भिणी ।
2.56
रुहेश्च
इनन्
रोहिणः ।
2.57
महेरिनण् च
इनण्
चादिनन् । माहिनन् । महिनं राज्यम् ।
2.58
क्विब्वचिप्रच्छिश्रिस्रुद्रुप्रुज्वां दीर्घोऽसंप्रसारणं च
क्विप्
वाक् । प्राट् । श्रीः । स्रवत्यतो घृतादिकमिति स्रूर्यज्ञोपकरणम् । द्रूर्हिरण्यम् । कटप्रूः कामरूपी कीटश्च । जूराकाशे सरस्वत्यां पिशाच्यां जवने स्त्रियाम् ।
2.59
आप्नोतेर्ह्रस्वश्च
क्विप्
आपः । अपः । अद्भिः । अद्भ्यः ।
2.60
परौ व्रजेः षश्च पदान्ते
क्विप्
व्रजेः क्विब्दीर्घौ स्तः पदान्ते तु षश्च । परिव्राट् । परिव्राजौ ।
2.61
हुवः श्लुवच्च
क्विप्
जुहूः ।
2.62
स्रुवः कः
स्रुवः ।
2.63
चिक् च
चिक्
इकार उच्चारणार्थः । क इत् कुत्वम् । स्रुवं च स्रुचश्च संमृड्ढि ।
2.64
तनोतेरनश्च वः
चिक्
तनोतेश्चिक् प्रत्ययः । अनो वशब्दादेशश्च । त्वक् ।
2.65
ग्लानुदिभ्यां डौः
डौ
ग्लौः । नौः ।
2.66
च्विरव्ययम्
डौ
डौरित्येव । ग्लौकरोति । 1|1|39 कृन्मेजन्तः इति सिद्धे नियमार्थमिदम् । उणादिप्रत्ययान्तश्च्व्यन्त एवेति ।
2.67
रातेर्डैः
डै
राः । रायौ । रायः ।
2.68
गमेर्डोः
डो
गौर्नादित्ये बलीवर्दे किरणक्रतुभेदयोः । स्त्री तु स्याद्दिशि भारत्यां भूमौ च सुरभावपि । नृस्त्रियोः स्वर्गवज्राम्बुरश्मिदृग्बाणलोमसु । बाहुलकाद् द्युतेरपि डोः । द्यौः स्त्री स्वर्गान्तरिक्षयोः ।
2.69
भ्रमेश्च डूः
डू
भ्रूः । चाद्गमेः । अग्रेगूः ।
2.70
दमेर्डोसिः
डोसि
दोः । दोषौ ।
2.71
पणेरिज्यादेश्च वः
इजि
वणिक् । स्वार्थेऽण् । नैगमो वाणिजो वणिक् ।
2.72
वशेः कित्
इजि
उशिगग्नौ घृतेपि च ।
2.73
भृञ ऊच्च
इजि
भूरिक् भूमिः ।
2.74
जसिसहोरुरिन्
उरिन्
जसुरिर्व्रज्रम् । सहुरिरादित्यः पृथिवी च ।
2.75
सुयुरुवृञो युच्
युच्
सवश्चन्द्रमाः । यवनः । रवणः । कोकिलः । वरणः ।
2.76
अशेरश च
युच्
अश्नोतेर्युच् स्यात् रशादेशश्च । रशना काञ्ची । जिह्वावाची तु दन्त्यसकारवान् ।
2.77
उन्देर्नलोपश्च
युच्
ओदनः ।
2.78
गमेर्गश्च
युच्
गमेर्युच् स्याद्गश्चादेशः । गगनम् ।
2.79
बहुलमन्यत्रापि
युच्
युच् स्यात् । स्यन्दनः । रोचना ।
2.80
रञ्जेः क्युन्
क्युन्
रजनम् ।
2.81
भूसूधूभ्रस्जिभ्यश्छन्दसि
क्युन्
भुवनम् । सुवन आदित्यः । धवनो वह्निः । निधुवनं सुरतम् । भृज्जनमम्बरीषम् ।
2.82
कॄपॄवृजिमन्दिनिधाञः क्युः
क्यु
किरणः । पुरणः समुद्रः । वृजनमन्तरिक्षम् । मन्दनं स्तोत्रम् । निधनम् ।
2.83
धृषेर्धिष् च संज्ञायाम्
क्यु
धिषणो गुरुः । धिषणा धीः ।
2.84
वर्तमाने पृषद्बृहन्महज्जगच्छतृवच्च
अति
अतिप्रत्ययान्ताः । पृषु सेचने गुणाभावः पृषन्ति । बृहत् महान् । गमेर्जगादेशः । जगत् ।
2.85
संश्चत्तृपद्वेहत्
अति
एते निपात्यन्ते । पृथक्करणं शतृवद्भावनिवृत्त्यर्थम् । संचिनोतेः सुट् इकारलोपः । संश्चत् कुहकः । तृषत् छत्रम् । विपूर्वाद्धन्तेष्टिलोपः । इत ए च । वेहद्गर्भोपघातिनी ।
2.86
छन्दस्यसानच् शुजॄभ्याम्
असानच्
शवसानः पन्थाः । जरसानः पुरुषः ।
2.87
ऋञ्जिवृद्धिमन्दिसहिभ्यः कित्
असानच्
ऋञ्जसानो मेघः । वृधसानः पुरुषः । मन्दसानोऽग्निर्जीवश्च । सहसानो यज्ञो मयूरश्च ।
2.88
अर्तेर्गुणः शुट् च
असानच्
अर्शसानोऽग्निः ।
2.89
सम्यानच्स्तुवः
आनच्
संस्तवानो वाग्मी ।
2.90
युधिबुधिदृशिभ्यः किच्च
आनच्
युधानः । बुधानः । दृशानो लोकपालकः ।
2.91
हुर्छेः सनो लुक् छलोपश्च
आनच्
जुहुराणश्चन्द्रमाः ।
2.92
श्वितेर्दश्च
आनच्
शिश्विदानः पुण्यकर्मा ।
2.93
तृन्तृचौ शंसिक्षदादिभ्यः संज्ञायां चानिटौ
तृन्, तृच्
शंसेः क्षदादिभ्यश्च क्रमात्तृन्तृचौ स्तः तौ चानिटौ । शंस्ता स्तोता । शंस्तरौ । शंस्तरः । क्षदिः सौत्रो धातुः शकलीकरणे भक्षणे च । अनुदात्तेत् । वृक्ये चक्षदानमिति मन्त्रात् । उक्षाणं वा वेहतं वा क्षदन्ते इति ब्राह्मणाच्च । क्षत्ता स्यात्सारथौ द्वाःस्थे क्षत्रियायां च शूद्रजे ।
2.94
बहुलमन्यत्रापि
तृन्, तृच्
मन् । मन्ता । हन् । हन्ता । इत्यादि ।
2.95
नप्तृनेष्टृत्वष्टृहॊतृपोतृभ्रातृजामातृमातृपितृदुहितृ
तृन्, तृच्
न पतन्त्यनेन नप्ता पौत्रो दौहित्रश्च । नयतेः पुग्गुणश्च । नेष्टा । त्विषेरितोऽत्वम् । त्वष्टा । होता । पोता ऋत्विग्भेदः । भ्राजतेर्जलोपः । भ्राता । जायां माति जामाता । मान पूजायां नलोपः । माता । पातेराकारस्य इत्वम् । पिता । दुहेस्तृच इट् गुणाभावश्च । दुहिता ।
2.96
सुञ्यसेर्ऋन्
ऋन्
स्वसा ।
2.97
यतेर्वृद्धिश्च
ऋन्
याता । भार्यास्तु भ्रातृवर्गस्य यातरः स्युः परस्परम् ।
2.98
नञि च नन्देः
ऋन्
न नन्दति ननान्दा । इह वृद्धिर्नानुवर्तत इत्येके ननान्दा तु स्वसा पत्युर्ननन्दा नन्दिनी च सेति शब्दार्णवः ।
2.99
दिवेर्ऋः
देवा देवरः । स्वामिनो देवृ देवरौ ।
2.100
नयतेर्डिच्च
ना । नरौ नरः ।
2.101
सव्ये स्थश्छन्दसि
8|3|97 अम्बाम्ब... इत्यत्र ‘स्थास्थिन्स्थूणामुपसंख्यानम्’ । सव्येष्टा सारथिः । सव्येष्टरौ । सव्येष्टरः ।
2.102
अर्तिसृधृधम्यश्यवितॄभ्योऽनिः
अनि
सरणिः । धरणिः । धमनिः । अमनिर्गतिः । अशनिः । अवनिः । तरणिः । बाहुलकात् रजनिः ।
2.103
आङि शुषेः सनश्छन्दसि
अनि
आशुशुक्षणिरग्निर्वातश्च ।
2.104
कृषेरादेश्च चः
अनि
चर्षणिर्जनः ।
2.105
अदेर्मुट् च
अनि
अद्मनिरग्निः ।
2.106
वृतेश्च
अनि
वर्तनिः । गोवर्धनस्तु चकारान्मुट् वर्त्मनिरित्याह ।
2.107
क्षिपेः किच्च
अनि
क्षिपणिरायुधम् ।
2.108
अर्चिशुचिहुसृपिछादिछर्दिभ्य इसिः
इसि
अर्चिर्ज्वाला । इदन्तोऽप्ययम् । अग्नेर्भ्राजन्ते अर्चयः । शोचिर्दीप्तिः । हविः सर्पिः । 6|4|97 इस्मन्... इति ह्रस्वः । छदिः पटलम् । छर्दिर्वमनव्याधिः । इदन्तोऽपि । छर्द्यतीसारशूलवान् ।
2.109
बृंहेर्नलोपश्च
इसि
बर्हिर्ना कुशशुष्मणोः ।
2.110
द्युतेरिसिन्नादेश्च जः
इसिन्
ज्योतिः ।
2.111
वसौ रुचेः संज्ञायाम्
इसिन्
वसुरोचिर्यज्ञः ।
2.112
भुवः कित्
इसिन्
भुविः समुद्रः ।
2.113
सहो धश्च
इसिन्
सिधिरनड्वान् ।
2.114
पिबतेस्थुक्
इसिन्
पाथिश्चक्षुःसमुद्रयोः ।
2.115
जनेरुसिः
उसि
जनुर्जननम् ।
2.116
मनेर्धश्छन्दसि
उसि
मधुः ।
2.117
अर्तिपॄवपियजितनिधनितपिभ्यो नित्
उसि
अरुः । परुर्ग्रन्थिः । वपुः । यजुः । तनुः । तनुषी । तनूंषि । धनुरस्त्रियाम् । धनुर्वंशविशुद्धोऽपि निर्गुणः किं करिष्यति । सान्तस्य उदन्तस्य वा रूपम् । तपुः सूर्याग्निशत्रुषु ।
2.118
एतेर्णिच्च
उसि
आयुः । आयुषी ।
2.119
चक्षेः शिच्च
उसि
चक्षुः ।
2.120
मुहेः किच्च
उसि
मुहुरव्ययम् ।
2.121
बहुलमन्यत्रापि
उसि
आचक्षुः । परिचक्षुः ।
2.122
कॄगॄशॄवृञ्चतिभ्यः ष्वरच्
ष्वरच्
कर्वरो व्याघ्ररक्षसोः । गर्वरोऽहंकारी । शर्वरी रात्रिः । वर्वरः प्राकृतो जनः । चत्वरम् ।
2.123
नौ सदेः
ष्वरच्
निपद्वरस्तु जम्बालः । निपद्वरी रात्रिः
3.1
छित्वरछत्वरधीवरपीवरमीवरचीवरतीवरनीवरगह्वरकट्वरसंयद्वराः
ष्वरच्
एकादश प्वरच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । छिदिर् छद् अनयोस्तकारोऽन्तादेशः छिदेर्गुणाभावश्च । छित्वरो धूर्तः । छत्वरो गृहकुञ्जयोः । धीवरः कैवर्तः । पीवरः स्थूलः । मीवरो हिंसकाः । चिनोतेर्दीर्घश्च । चीवरं भिक्षुकप्रावरणं । तीवरो जातिविशेषः । नीवरः परिव्राट् । गाहतेर्ह्रस्वत्वम् । गह्वरम् । कटे वर्षादौ । कट्वरं व्यजनम् । यमेर्दकारः । संयद्वरो नृपः । पदेः संपद्वरः इत्येके ।
3.2
इण्सिञ्जिदीङुष्यविभ्यो नक्
नक्
इनः सूर्ये नृपे पत्यौ । सिनः काणः । जिनोऽर्हन् । दीनः । उष्णः । ऊनः ।
3.3
फेनमीनौ
नक्
एतौ निपात्येते । स्फायतेः फेनः । मीनः ।
3.4
कृषेर्वर्णे
नक्
कृष्णः ।
3.5
बन्धेर्ब्रधिबुधी च
नक्
ब्रध्नः । बुध्नः ।
3.6
धापॄवस्यज्यतिभ्यो नः
धाना भ्रष्टयवे स्त्रियः । पर्णं पत्रम् । पर्णः किंशुकः । वस्नो मूल्ये वेतने च । अजेर्वी । वेनः । अत्न आदित्यः । बाहुलकात् । शृणोतेः श्रोणः पङ्गुः ।
3.7
लक्षेरट् च
लक्षेश्चुरादिण्यन्तान्नः स्यात्तस्याडागमश्च । चान्मुडित्येके । लक्षणं लक्ष्मणं नाम्नि चिन्हे च । लक्षणो लक्ष्मणश्च रामभ्राता । लक्षणा हंसयोषायां सारसस्य च लक्ष्मणा ।
3.8
वनेरिच्चोपधायाः
वेन्ना नदी ।
3.9
सिवेष्ठेर्यू च
दीर्घोच्चारणसामर्थ्यान्न गुणः । स्यून आदित्यः । बाहुलकात् केवलो नः । ऊठ् । अन्तरङ्गत्वाद्यण् । गुणः । स्योनः ।
3.10
कॄवॄजॄसिद्रुपन्यनिस्वपिभ्यो नित्
कर्णः । वर्णः । जर्णश्चन्द्रे च वृक्षे च । सेना । द्रोणः । पन्नो नीचैर्गतिः । अन्नमोदनः । स्वप्नो निद्रा ।
3.11
धेट इच्च
धेनः सिन्धुर्नदी धेना ।
3.12
तृषिशुषिरसिभ्यः कित्
तृष्णा । शुष्णः सूर्यो वह्निश्च । रस्नं द्रव्यम् ।
3.13
सुञो दीर्घश्च
सूना वधस्थानम् ।
3.14
रमेस्त च
रमयतीति रत्नम् ।
3.15
रास्नासास्नास्थूणावीणाः
रास्ना गन्धद्रव्यम् । सास्ना गोगलकम्बलः । स्थूणा गृहस्तम्भः । वीणा वल्लकी ।
3.16
गादाभ्यामिष्णुच्
इष्णुच्
गेष्णुर्गायनः । देष्णुर्दाता ।
3.17
कृत्यशूभ्यां क्स्नः
क्स्न
कृत्स्नम् । अक्ष्णमखण्डम् ।
3.18
तिजेर्दीर्घश्च
क्स्न
तीक्ष्णम् ।
3.19
श्लिषेरच्चोपधायाः
क्स्न
श्लक्ष्णम् ।
3.20
यजिमनिशुन्धिदसिजनिभ्यो युच्
युच्
यज्युरध्वर्युः। मन्युर्दैन्ये क्रतौ क्रुधि । शुन्ध्युरग्निः । दस्युस्तस्करः । जन्युः शरीरी ।
3.21
भुजिमृङ्भ्याम् युक्त्युकौ
युक्, त्युक्
भुज्युर्भाजनम् । मृत्युः ।
3.22
सर्तेरयुः
अयु
सरयुर्नदी । अयूरिति पाठान्तरम् । सरयूः ।
3.23
पानीविषिभ्यः पः
पाति रक्षत्यस्मादात्मानमिति पापम् । तद्योगात्पापः । नेपः पुरोहितः । बाहुलकाद्गुणाभावे नीपो वृक्षविशेषः । वेष्पः पानीयम् ।
3.24
च्युवः किच्च
च्युपो वक्त्रम् ।
3.25
स्तुवो दीर्घश्च
स्तूपः समुच्छ्रायः ।
3.26
सुशॄभ्यां निच्च
चात्कित् । सूपः । बाहुलकादूत्वम् । शूर्पम् ।
3.27
कुयुभ्यां च
कुवन्ति मन्ण्डूका अस्मिन् कूपः । युवन्ति बध्नन्त्यस्मिन्पशुमिति यूपो यज्ञस्थम्भः ।
3.28
खष्पशिल्पशष्पबाष्परूपपर्पतल्पाः
सप्तैते पप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । खनतेर्नकारस्य पत्वम् । खष्पौ क्रोधबलात्कारौ शीलतेर्ह्रस्वः । शिल्पं कौशलम् । शसु हिंसायाम् निपातनात्पत्वम् । शष्पं बालतृणं प्रतिभाक्षयश्च । बधतेः पः । बाष्पो नेत्रजलोष्मणोः । बाष्पं च । रौतेर्दीर्घ । रूपं स्वभावे सौन्दैर्ये । पॄ । पर्पं गृहं बालतृणं पङ्गुपीठं च । तल प्रतिष्ठाकरणे चुरादिणिचो लुक् । तल्पं शय्याट्टदारेषु ।
3.29
स्तनिह्रुषिपुपिगदिमदिभ्यो णेरित्नुच्
इत्नुच्
’अयामन्त-२३११’ इति णेरयादेशः । स्तनयित्नुः । हर्षयित्नुः । पोपयित्नुः गदयित्नुर्वावदूकः । मदयित्नुर्मदिरा ।
3.30
कृहनिभ्यां क्त्नुः
क्त्नु
कृत्नुः शिल्पीः । हत्नुर्व्याधिः शस्त्रं च ।
3.31
गमेः सन्वच्च
क्त्नु
जिगत्नुः ।
3.32
दाभाभ्यां नुः
नु
दानुर्द्ता । भानुः ।
3.33
वचेर्गश्च
नु
वग्नुः ।
3.34
धेट इच्च
नु
धयति सुतानिति धेनुः ।
3.35
सुवः कित्
नु
सूनुः पुत्रेऽनुजे रवौ ।
3.36
जहातेर्द्वेऽन्तलोपश्च
नु
जह्नुः ।
3.37
स्थो णुः
णु
स्थाणुः कीले स्थिरे हरे ।
3.38
अजिवृरीभ्यो निच्च
णु
अजेर्वी । वेणुः । वर्णुर्नददेशभेदयोः । रेणुर्द्वयोः स्त्रियां धूलिः ।
3.39
विषेः किच्च
णु
विष्णुः ।
3.40
कृदाधारार्चिकलिभ्यः कः
बाहुलकान्न कस्येत्संज्ञा । कर्को धवलघोटकः । दाको दाता । धाकोऽनड्वानाधारश्च । राका पौर्णमासी अर्कः । कल्कः पापाशये पापे दम्भे विट्किट्टयोरपि ।
3.41
सृवृभूशुषिमुषिभ्यः कक्
कक्
सृक उत्पलवातयोः । वृकः श्वापदकाकयोः । भूकं छिद्रम् । शुष्कः । मुष्कोऽण्डम् ।
3.42
शुकवल्कोल्काः
कक्
शुभेरन्त्यलीपः । शुकः । वल्कं वल्कलमस्त्रियाम् । उष दाहे । षस्य लः । उल्का ।
3.43
इण्भीकापाशल्यतिमर्चिभ्यः कन्
कन्
एके मुख्यान्यकेवलाः । भेको मण्डूकमेषयोरिति विश्वभेदिन्यौ । काकः । पाकः शिशुः । शल्कं शकलम् । अत्कः पथिकः शरीरावयवश्च । मर्कः शरीरवायुः ।
3.44
नौ हः
कन्
जहातेः कन् स्यान्नो । निहाका गोधिका ।
3.45
नौ सदेर्डिच्च
कन्
निष्कोऽस्त्री हेम्नि तत्पले ।
3.46
स्यमेरीट् च
कन्
स्यमीको वल्मिकः वृक्षभेदश्च । इट्ह्रस्व इति केचित् । स्यमिकः ।
3.47
अजियुधुनीभ्यो दीर्घश्च
कन्
वीकः स्याद्वातपक्षिणोः । यूका । धूको वायुः । नीको वृक्षविशेषः ।
3.48
ह्रियो रश्च लो वा
कन्
ह्रीका ह्लीका त्रपा मता ।
3.49
शकेरुनोन्तोन्त्युनयः
उन, उन्त, उन्ति, उनि
उन उन्त उन्ति उनि एते चत्वारः स्युः । शकुनः । शकुन्तः । शकुन्तिः । शकुनिः ।
3.50
भुवो झिच्
झिच्
भवन्तिर्वर्तमानकालः । बहुलकादवेश्च । अवन्तिः । वदेर्वदन्तिः । किंवदन्ती जनश्रुतिः ।
3.51
कन्युच्क्षिपेश्च
कन्युच्
चाद्भुवः । क्षिपण्युर्वसन्त इत्युज्ज्वलदत्तः । भवन्युः स्वामिसूर्ययोः ।
3.52
अनुङ्नदेश्च
अनुङ्
चात्क्षिपेः । नदनुर्मेघः । क्षिपणुर्वातः ।
3.53
कॄवृदारिभ्य उनन्
उनन्
करुणो वृक्षभेदः स्यात्करुणा च कृपा मता । वरुणः । दारुणम् ।
3.54
त्रो रश्च लो वा
उनन्
तरुणस्तलुनो युवा ।
3.55
क्षुधिपिशिमिथिभ्यः कित्
उनन्
क्षुधुनो म्लेच्छजातिः । पिशुनः । मिथुनम् ।
3.56
फलेर्गुक् च
उनन्
फल्गुनः पार्थः । प्रज्ञाद्यण् । फाल्गुनः ।
3.57
अशेर्लशश्च
उनन्
लशुनम् ।
3.58
अर्जेर्णिलुक् च
उनन्
अर्जुनः ।
3.59
तृणाख्यायां चित्
उनन्
चित्त्वादन्तोदात्तः । अर्जुनं तृणम् ।
3.60
अर्तेश्च
उनन्
अरुणः ।
3.61
अजियमिशीङ्भ्यश्च
उनन्
वयुनं देवमन्दिरम् । यमुना । शयुनोऽजगरः ।
3.62
वॄतॄवदिहनिकमिकशिभ्यः सः
वर्सः । तर्सः प्लवसमुद्रयोः । वत्सः । वत्सम् । वक्षः । हंसः । कंसोऽस्त्री पानभाजनम् । कक्षं नक्षत्रम् ।
3.63
प्लुषेरच्चोपधायाः
प्लक्षः ।
3.64
मनेर्दीर्घश्च
मांसम् ।
3.65
अशेर्देवने
अक्षः ।
3.66
स्नुव्रश्चिकृत्यृषिभ्यः कित्
स्नुषा । वृक्षः । कुत्समुदकम् । ऋक्षं नक्षत्रम् ।
3.67
ऋषेर्जातौ
ऋक्षोऽद्रिभेदे भल्लूके इति च ।
3.68
उन्दिगुथिकुषिभ्यश्च
उत्सः प्रस्रवणम् । गुत्सः स्तबकः । उक्षो जठरम् ।
3.69
गृधिपण्योर्दकौ च
गुत्सः कामदेवः । पक्षः ।
3.70
अशेः सरः
सर
अक्षरम् ।
3.71
वसेश्च
सर
वत्सरः ।
3.72
सपूर्वाच्चित्
सर
संवत्सरः ।
3.73
कृधूमधिभ्यः कित्
सर
बाहुलकान्न षत्वम् । कृसरः स्यात्तिलौदनम् । धूसरः । मत्सरः । मत्सरा मक्षिका ज्ञेया भम्भराली च सा मता ।
3.74
पते रश्च लः
सर
पत्सलः पन्थाः ।
3.75
तन्यृषिभ्यां क्सरन्
क्सरन्
तसरः सूत्रवेष्टने । ऋक्षरः ऋत्विक् ।
3.76
पीयुक्कणिभ्यां कालन् ह्रस्वः संप्रसारणं च
कालन्
पीयुः सौत्रः । पियालो वृक्षभेदः । कुणालो देशभेदः ।
3.77
कटिकुषिभ्यां काकुः
काकु
कटाकुः पक्षी । कुषाकुरग्निः सूर्यश्च ।
3.78
सर्तेर्दुक् च
काकु
सृदाकुर्वातसरितोः ।
3.79
वृतेर्वृद्धिश्च
काकु
वार्ताकुः । बाहुलकादुकारस्य अत्वम् । वार्ताकम् ।
3.80
पर्देर्नित्संप्रसारणमल्लोपश्च
काकु
पृदाकुर्वृश्चिके व्याघ्रे चित्रके च सरीसृपे ।
3.81
सृयुवचिभ्योऽन्युजागूजक्नुचः
अन्युच्, आगूच्, अक्नुच्
अन्युच् आगूच् अक्नुच् एते क्रमात्स्युः सरण्युर्मेघवातयोः । यवागूः । वचक्नुर्विप्रवाग्मिनोः ।
3.82
आनकः शीङ्भियः
आनक
शयानकोऽजगरः । भयानकः ।
3.83
आणको लुधुशिघिधाञ्भ्यः
आणक
लवाणकं दात्रम् । धवानको वातः । शिङ्घाणकः श्लेष्मा । पृषोदरादित्वात्पक्षे कलोपः । शिङ्घाणं नासिकामले । धाणको दीनारभागः ।
3.84
उल्मुकदर्विहोमिनः
मुक्, अवि, मिन्
उष दाहे । षस्य लः मुकप्रत्ययश्च । उल्मुकं ज्वलदङ्गारम् । दृणातेर्विः । दर्विः । जुहोतेर्मिनिः । होमी ।
3.85
ह्रियः कुक् रश्च लो वा
कुक्
ह्राकुः । ह्रीकुर्लज्जावान् ।
3.86
हसिमृग्रिणवाऽमिदमिलूपूधुर्विभ्यस्तन्
तन्
दशभ्यस्तन् स्यात् । 7|2|9 तितुत्र ... इति नेट् । हस्तः । मर्तः । गर्तः । एतः कुर्बरः । वातः । दन्तः । अन्तः । लोतः स्यादश्रुचिह्नयोः । पोतो बालवहित्रयोः । धूर्तः । बाहुलकात्तु सेर्दीर्घश्च । तूस्तं पापं । धूलिर्जटा च ।
3.87
नञ्याप इट् च
तन्
नापितः ।
3.88
तनिमृङ्भ्यां किच्च
तन्
ततम् । मृतम् ।
3.89
अञ्जिघृसिभ्यः क्तः
क्त
अक्तम् । घृतम् । सितम् ।
3.90
दुतनिभ्यां दीर्घश्च
क्त
दूतः । तातः ।
3.91
जेर्मुट् चोदात्तः
क्त
जीमूतः ।
3.92
लोष्टपलितौ
क्त
लुनातेः क्तः तस्य सुट् धातोर्गुणः । लोष्टम् । पलितम् ।
3.93
हृश्याभ्यामितन्
इतन्
हरितश्येतौ वर्णभेदौ ।
3.94
रुहे रश्च लो वा
इतन्
रोहितो मृगमत्स्ययोः । लोहितं रक्तम् ।
3.95
पिशेः किच्च
इतन्
पिशितं मांसम् ।
3.96
श्रुदक्षिस्पृहिगृहिभ्य आय्यः
आय्य
श्रवाय्यो यज्ञपशुः । दक्षाय्यो गरुडो गृध्रश्च । स्पृहयाय्यः । गृहयाय्यो गृहस्वामी ।
3.97
दिधिषाय्यः
आय्य
दधातेर्द्वित्वमित्वं षुक् च । मित्र इव यो दिधिषाय्यः ।
3.98
वृञ एण्यः
एण्य
वरेण्यः ।
3.99
स्तुवः क्सेय्यश्छन्दसि
क्सेय्य
स्तुषेय्यं पुरुवर्पसम् ।
3.100
राजेरन्यः
अन्य
राजन्यो वह्निः ।
3.101
शॄरम्योश्च
अन्य
शरण्यम् । रमण्यम् ।
3.102
अर्तेर्निच्च
अन्य
अरण्यम् ।
3.103
पर्जन्यः
अन्य
पृषु सेचने । षस्य जः । पर्जन्यः शक्रमेघयोः ।
3.104
वदेरान्यः
आन्य
वदान्यस्त्यागिवाग्मिनोः ।
3.105
अमिनक्षियजिवधिपतिभ्योऽत्रन्
अत्रन्
अमत्रं भाजनम् । नक्षत्रम् । यजत्रः । वधत्रमायुधम् । पतत्रं च तनूरुहम् ।
3.106
गडेरादेश्च कः
अत्रन्
कडत्रम् । डलयोरेकत्वस्मरणात् कलत्रम् ।
3.107
वृञश्चित्
अत्रन्
वरत्रा चर्ममयी रज्जुः ।
3.108
सुविदेः कत्रः
कत्र
सुविदत्रं कुटुम्बकम् ।
3.109
कृतेर्नुम् च
कत्र
कृन्तत्रं लाङ्लम् ।
3.110
भृमृदृशियजिपर्विपच्यमितमिनमिहर्येभ्योऽतच्
अतच्
दशभ्योऽतच्स्यात् । भरतः । मनतो मृत्युः । दर्शत सोमसूर्ययोः । यजतः ऋत्विक् । पर्वतः । पचतोऽग्निः । अमतो रोगः । तमतस्तृष्णापरः । नमतः प्रह्णः । हर्यतोऽश्वः ।
3.111
पृषिरञ्जिभ्यां कित्
अतच्
पृषतो मृगो बिन्दुश्च । रजतम् ।
3.112
खलतिः
अतच्
खलतेः सलोपः अतच्प्रत्ययान्तस्य इत्वं च । खलतिर्निष्केशशिराः ।
3.113
शीङ्शपिरुगमिवञ्चिजीविप्राणिभ्योऽथः
अथ
सप्तभ्योऽथः स्यात् । शयथोऽजगरः । शपथः । रवथः कोकिलः । गमथः पथिकः पन्थाश्च । वञ्चथो धूर्तः । वन्दीति पाठे वन्द्यते वा वन्दथः स्तोता स्तुत्यश्च । जीवथ आयुष्मान् । प्राणथो बलवान् । बाहुलकाच्छमिदमिभ्याम् । शमथस्तु शमः शान्तिर्दान्तिस्तु दमथो दमः ।
3.114
भृञश्चित्
अथ
भरथो लोकपालः ।
3.115
रुदिविदिभ्यां ङित्
अथ
रोदितीति रुदथः शिशुः । वेत्तीति विदथः ।
3.116
उपसर्गे वसेः
अथ
आवसथो गृहम् । संवसथो ग्रामः ।
3.117
अत्यविचमितमिरभिलभिनभितपिपतिपनिपणिमहिभ्योऽसच्
असच्
त्रयोदशभ्योऽसच् स्यात् । अततीत्यतसो वायुरात्मा च । अवतीत्यवसो राजा भानुश्च । चमत्यस्मिन् चमसः सोमपानपात्रम् । ताम्यत्यस्मिन् तमसोऽन्धकारः । नमसः अनुकूलः । रभसो वेगहर्षयोः । लभसो धनं याचकश्च । नभति नभ्यति वा नभस आकाशः । तपसः पक्षी चन्द्रश्च । पतसः पक्षी । पनसः कन्टकिफलः । पणसः पण्यद्रव्यम् । महसं ज्ञानम् ।
3.118
वेञस्तुट् च
असच्
बाहुलकादात्वाभावः । वेतसः ।
3.119
वहियुभ्यां णित्
असच्
वाहसोऽजगरः । यावसस्तृणसङ्घातः ।
3.120
वयश्च
असच्
वय गतौ । वायसः काकः ।
3.121
दिवः कित्
असच्
दिवसम् । दिवसः ।
3.122
कॄशॄशलिकलिगर्दिभ्योऽभच्
अभच्
करभः । शरभः । शलभः । कलभः । गर्दभः ।
3.123
ऋषिवृषिभ्यां कित्
अभच्
ऋषभः । वृषभः ।
3.124
रुषेर्निलुष् च
अभच्
रुष हिंसायाम् । अस्मादभच् नित्कित्स्यात लुषादेशश्च । लुषभो मत्तदन्तिनि ।
3.125
रासिवल्लिभ्यां च
अभच्
रासभः । वल्लभः ।
3.126
जॄविशिभ्यां झच्
झच्
जरन्तो महिषः । वेशन्तः पल्वलम् ।
3.127
रुहिनन्दिजीविप्राणिभ्यः षिदाशिषि
झच्
रोहन्तो वृक्षभेदः । नन्दन्तः पुत्रः । जीवन्त औषधम् । प्राणन्तो वायुः । षित्वान्ङीष् । रोहन्ती ।
3.128
तॄभूवहिवसिभासिसाधिगडिमण्डिजिनन्दिभ्यश्च
झच्
दशभ्यो झच् स्यात्स च षित् । तरन्तः समुद्रः । तरन्ती नौक । भवन्तः कालः । वहन्तो वायुः । वसन्तः ऋतुः । भासन्तः सूर्यः । साधन्तो भिक्षुः । गडेर्घटादित्वान्मित्त्वं ह्रस्वः । 6|4|55 अयामन्ता... इति णेरयः । गण्डयन्तो जलदः । मण्डयन्तो भूषणम् । जयन्तः शक्रपुत्रः । नन्दयन्तो नन्दकः ।
3.129
हन्तेर्मुट् हि च
झच्
हेमन्तः ।
3.130
भन्देर्नलोपश्च
झच्
भदन्तः प्रव्रजितः ।
3.131
ऋच्छेररः
अर
ऋच्छरा वेश्या । बाहुलकाज्जर्जरझर्झरादयः ।
3.132
अर्तिकमिभ्रमिचमिदेविवासिभ्यश्चित्
अर
षड्भ्योऽरश्चित् स्यात् । अररं कपाटम् । कमरः कामुकः । भ्रमरः । चमरः । देवरः । वासरः ।
3.133
कुवः क्ररन्
क्ररन्
कुररः पक्षिभेदः ।
3.134
अङ्गिमदिमन्दिभ्य आरन्
आरन्
अङ्गारः । मदारो वराहः । मन्दारः ।
3.135
गडेः कड च
आरन्
कडारः ।
3.136
शृङ्गारभृङ्गारौ
आरन्
शॄभृञ्भ्यामारन्नुम् गुक् ह्रस्वश्च । शृङ्गारो रसः । भृङ्गारः कनकालुका ।
3.137
कञ्जिमृजिभ्यां चित्
आरन्
कञ्जिः सौत्रो धातुः । कञ्जारो मयूरः । मार्जारः ।
3.138
कमेः किदुच्चोपधायाः
आरन्
चिदित्यनुवृत्तेरन्तोदात्तः । कुमारः ।
3.139
तुषारादयश्च
आरन्
तुषारः । कासारः । सहार आम्रभेदः ।
3.140
दीङो नुट् च
आरन्
दीनारः सुवर्णाभरणम् ।
3.141
सर्तेरपः षुक् च
अप
सर्षपः ।
3.142
उषिकुटिदलिकचिखजिभ्यः कपन्
कपन्
उषपो वह्निसूर्ययोः । कुटपो मानभाण्डम् । दलपः प्रहरणम् । कचपं शाकपत्रम् । खजपं घृतम् ।
3.143
क्वणेः संप्रसारणं च
कपन्
कुणपम् ।
3.144
कपश्चाक्रवर्मणस्य
कप
स्वरे भेदः ।
3.145
विटपपिष्टपविशिपोलपाः
कप
चत्वारोऽमी कपन् प्रत्ययान्ताः । विट शब्दे । विटपः । विशतेरादेः पः । प्रत्ययस्य तुट् । षत्वम् । पिष्टपं भुवनम् । विशतेः प्रत्ययादेरित्वम् । विशिपं मन्दिरम् । वलतेः संप्रसारणम् । उलपं कोमलं तृणम् ।
3.146
वृतेस्तिकन्
तिकन्
वर्तिका ।
3.147
कृतिभिदिलतिभ्यः कित्
तिकन्
कृत्तिका भित्तिका भित्तिः । लत्तिका गोधा ।
3.148
इष्यशिभ्यां तकन्
तकन्
इष्टका । अष्टका ।
3.149
इणस्तशन्तशसुनौ
तशन्, तशसुन्
एतशो ब्राह्मणः । स एव एतशाः ।
3.150
वीपतिभ्यां तनन्
तनन्
वी गत्यादौ । वेतनम् । पत्तनम् ।
3.151
दॄदलिभ्यां भः
दर्भः । ’दल्भः स्यादृषिचक्रयोः’ ।
3.152
अर्तिगॄभ्यां भन्
भन्
अर्भः । गर्भः ।
3.153
इणः कित्
भन्
इभः ।
3.154
असिसञ्जिभ्यां क्थिन्
क्थिन्
अस्थि । सक्थि ।
3.155
प्लुषिकुषिशुषिभ्यः क्सिः
क्सि
प्लुक्षिर्वह्निः । कुक्षिः । शुक्षिर्वातः ।
3.156
अशेर्नित्
क्सि
अक्षि ।
3.157
इषेः क्सुः
क्सु
इक्षुः ।
3.158
अवितॄस्तॄतन्त्रिभ्यः ईः
अवीर्नारी रजस्वला । तरीर्नौः । स्तरीर्धूमः । तन्त्रीर्वीणादेर्गुणः ।
3.159
यापोः किद्द्वे च
ययीरश्वः । पपीः स्यात्सोमसूर्ययोः ।
3.160
लक्षेर्मुट् च
लक्ष्मीः
4.1
वातप्रमीः
वातशब्दे उपपदे माधातोरीप्रत्ययः स च कित् । वातप्रमीः
4.2
ऋतन्यञ्जिवन्यञ्ज्यर्पिमद्यत्यङ्गिकुयुकृशिभ्यः कत्निच्यतुजलिजिष्ठुजिष्ठजिसन्स्यनिथिनुल्यसासानुकः
कत्निच्, यतुच्, अलिच्, इष्ठुच्, इष्ठच्, इसन्, स्यन्, इथिन्, उलि, अस् , आस्, आनुक्
द्वादशभ्यः क्रमात्स्युः । अर्तेः कत्निच् यण् । बद्धमुष्टिः करो रत्निः सोऽरत्निः प्रसृताङ्गुलिः । तनोतेर्यतुच् । तन्यतुर्वायू रात्रिश्च । अञ्जेरलिच् । अञ्जलिः । वनेरिष्ठुच् । वनिष्ठुः स्थविरान्त्रम् । अञ्जेरिष्ठच् । अञ्जिष्ठो भानुः । अर्पयतेरिसन् । अर्पिसोऽग्रमांसम् । मदेः स्यन् । मत्स्यः । अतेरिथिन् । अतिथिः । अङ्गेरुलिः । अङ्गुलिः । कौतेरसः । कवसः । अच इत्येके । कवचम् । यौतेरासः । यवासो दुरालभा । कृशेरानुक् । कृशानुः ।
4.3
श्रः करन्
करन्
उत्तरसूत्रे किद्ग्रहणादिह ककारस्य नेत्वम् । शर्करा ।
4.4
पुषः कित्
करन्
पुष्करम् ।
4.5
कलश्च
कल
पुष्कलम् ।
4.6
गमेरिनिः
इनि
गमिष्यतीति गमी ।
4.7
आङि णित्
इनि
आगामी ।
4.8
भुवश्च
इनि
भावी ।
4.9
प्रे स्थः
इनि
प्रस्थायी ।
4.10
परमे कित्
इनि
परमेष्ठी ।
4.11
मन्थः
इनि
मन्थतेरिनिः कित्स्यात् । कित्त्वान्नकारलोपः । मन्थाः मन्थानौ मन्थानः ।
4.12
पतः स्थ च
इनि
पन्थाः । पन्थानौ ।
4.13
खजेराकः
आक
खजाकः पक्षी ।
4.14
बलाकादयश्च
आक
बलाका । शलाका । पताका ।
4.15
पिनाकादयश्च
आक
पातेरित्वम् नुम् च । क्लीबपुंसोः पिनाकः स्याच्छूलशङ्करधन्वनोः । तड आघाते । तडाकः ।
4.16
कषिदूषिभ्यामीकन्
ईकन्
कषिका पक्षिजातिः । दूषिका नेत्रयोर्मलम् ।
4.17
अनिहृषिभ्याम् किच्च
ईकन्
अनीकम् । हृषीकम् ।
4.18
चङ्कणः कङ्कणश्च
ईकन्
कण शब्दे । अस्माद्यङ्लुगन्तादीकन् धातोः कङ्कणादेशश्च । घन्टिकायां कङ्कणीका सैव प्रतिसरापि च ।
4.19
शॄपॄवृञां द्वेरुक् चाभ्यासश्च
ईकन्
शर्करीको हिंस्रः । पर्परीको दिवाकरः । वर्वरीकः कुटिलकेशः ।
4.20
पर्फरीकादयश्च
ईकन्
स्फुर स्फुरणे अस्मादीकन् धातोः पर्फरादेशः । पर्फरीकं किसलयम् । दर्दरीकं वादित्रम् । झर्झरीकं शरीरम् । तित्तिडीको वृषभेदः । चरेर्नुम् च (गणसूत्रम् 199) । चञ्चरीको भ्रमरः । मर्मरीको हीनजनः । कर्करीका गलन्तिका । पुणतेः । पुन्डरीकं वादित्रम् । पुन्डरीको व्याघ्रोऽग्निर्दिग्गजश्च ।
4.21
ईषः किद्ध्रस्वश्च
ईकन्
इषीका शलाका ।
4.22
ऋजेश्च
ईकन्
ऋजिकः उपहतः ।
4.23
सर्तेर्नुम् च
ईकन्
सृणिका लाला ।
4.24
मृडः कीकच्कङ्कणौ
कीकच्, कङ्कण
मृडीको मृगः । मृडङ्कणः शिशुः ।
4.25
अलीकादयश्च
कीकच्
कीकजन्ता निपात्यन्ते । अल भूषणादौ । अलीकं मिथ्या । विपूर्वाद्व्यलीकं विप्रियं खेदश्च । वलीकं पटलप्रान्ते इत्यादि ।
4.26
कॄतॄभ्यामीषन्
ईषन्
करीषोऽस्त्री शुष्कगोमये । करीषः तरीता ।
4.27
शॄपॄभ्यां किच्च
ईषन्
शिरीषः । पुरीषम् ।
4.28
अर्जेर्ऋज च
ईषन्
ऋजीषं पिष्टपचनम् ।
4.29
अम्बरीषः
ईषन्
अयं निपात्यते । अबि शब्दे । अम्बरीषः पुमान् भाष्ट्रम् ।
4.30
कॄशॄपॄकटिपटिशौटिभ्य ईरन्
ईरन्
करीरो वंशाङ्कुरः । शरीरम् । परीरम् । फलम् । कटीरः कन्दरो जघनप्रदेशश्च । पटीरश्चन्दनः कन्टकः कामश्च । शौटीरस्त्यागिवीरयोः ब्राह्म्णादित्वात् ष्यञ् । शौटीर्यम् ।
4.31
वशेः कित्
ईरन्
वशीरम् ।
4.32
कशेर्मुट् च
ईरन्
काश्मीरो देशः ।
4.33
कृञ उच्च
ईरन्
कुरीरं मैथुनम् ।
4.34
घसेः किश्च
ईरन्
क्षीरम् ।
4.35
गभीरगम्भीरौ
ईरन्
गभेर्भः पक्षे नुम् च ।
4.36
विषा विहा
स्यतेर्जहातेश्च विपूर्वाभ्यामाप्रत्ययः । विषा बुद्धिः । विहा स्वर्गः । अव्यये इमे ।
4.37
पच एलिमच्
एलिमच्
पचेलिमो वह्निरव्योः ।
4.38
शीङो धुक्लक्वलञ्वालनः
धुक्, लक्, वलञ्, वालन्
चत्वारः प्रत्ययाः स्युः । शीधु मद्यम् । शीलं स्वभावः । शैवलः शेवालम् । बाहुलकाद्वस्य पोऽपि । शेवालं शैवलो न स्त्री शेपालो जलनीलिका ।
4.39
मॄकणिभ्यामूकोकणौ
ऊक, ऊकण्
मरूंको मृगः । काणूकः काकः ।
4.40
वलेरूकः
ऊक
वलूकः पक्षी उत्पलमूलं च ।
4.41
उलूकादयश्च
ऊक
वलेः संप्रसारणमूकश्च । उलूकाविन्द्रपेचकौ । वावदूको वक्ता । भल्लूकः । शमेर्बुक् च (गणसूत्र 200) । शम्बूको जलशुक्तिः ।
4.42
शलिमन्डिभ्यामूकण्
ऊकण्
शालूकं कन्दविशेषः । मण्डूकः ।
4.43
नियो मिः
मि
नेमिः ।
4.44
अर्तेरूच्च
मि
ऊर्मिः ।
4.45
भुवः कित्
मि
भूमिः ।
4.46
अश्नोते रश् च
मि
रश्मिः किरणो रज्जुश्च ।
4.47
दल्मिः
मि
दल विशरणे । दल्मिरिन्द्रायुधम् ।
4.48
वीज्याज्यरिभ्यो निः
नि
बाहुलकाण्णत्वम् । वेणिः स्यात्केशविन्यासः प्रवेणी च स्त्रियामुभे । ज्यानिः । जूर्णिः ।
4.49
सृवृषिभ्यां कित्
नि
सृणिरङ्कुशः । वृष्णिः क्षत्रियमेषयोः ।
4.50
अङ्गेर्नलोपश्च
नि
अग्निः ।
4.51
वहिश्रिश्रुयुद्रुग्लाहात्वरिभ्यो नित्
नि
वह्निः । श्रेणिः । श्रोणिः । योनिः । द्रोणिः । ग्लानिः । हानिः । तूर्णिः । बाहुलकान्म्लानिः ।
4.52
घृणिपृश्निपार्ष्णिचूर्णिभूर्णि
नि
एते पञ्च निपात्यन्ते । घृणिः किरणः । स्पृशतेः सलोपः पृश्निरल्पशरीरः । पृषेर्वृद्धिश्च । पार्ष्णिः पादतलम् । चरेरुपधाया उत्वम् । चूर्णिः कपर्दकशतम् । बिभर्तेरुत्वम् । भूर्णिर्धरणी ।
4.53
वृदृभ्यां विन्
विन्
वर्विर्घस्मरः । दर्विः ।
4.54
जॄशॄस्तॄजागृभ्यः क्विन्
क्विन्
जीर्विः पर्शुः । शीर्विर्हिंस्रः । स्तीर्विरध्वर्युः । जागृविर्नृपः ।
4.55
दिवो द्वे दीर्घश्चाभ्यासस्य
क्विन्
दीदिविः स्वर्गमोक्षयोः ।
4.56
कृविघृष्विछविस्थविकिकीदिवि
क्विन्
कृविस्तन्तुवायद्रव्यम् । घृष्विर्वराहः । छास्थोर्ह्रस्वत्वं च । छविर्दीप्तिः । स्थविस्तन्तुवायः । दीव्यतेः किकीपूर्वात् किकीदिविश्चाषः । बाहुलकाद्ध्रस्वदीर्घयोर्विनिमयः । चाषेण किकीदीविना ।
4.57
पातेर्डतिः
डति
पतिः ।
4.58
शकेर्ऋतिन्
ऋतिन्
शकृत् ।
4.59
अमेरतिः
अति
अमतिः कालः ।
4.60
वहिवस्यर्तिभ्यश्चित्
अति
वहतिः पवनः । वसतिर्गृहयामिन्योः । अरतिः क्रोधः ।
4.61
अञ्चेः को वा
अति
अङ्कतिः । अञ्चतिर्वातः ।
4.62
हन्तेरंह च
अति
हन्तेरतिः स्यादंहादेशश्च धातोः । हन्ति दुरितमनया अंहतिर्दानम् प्रादेशनं निर्वपणमपवर्जनमंहतिः ।
4.63
रमेर्नित्
अति
रमतिः कालकामयोः ।
4.64
सूङः क्रिः
क्रि
सूरिः ।
4.65
अदिशदिभूशुभिभ्यः क्रिन्
क्रिन्
अद्रिः । शद्रिः । शर्करा । भूरि प्रचुरम् । शुभ्रिर्ब्रह्मा ।
4.66
वङ्क्र्यादयश्च
क्रिन्
क्रिन्नन्ता निपात्यन्ते । वङ्क्रिर्वाद्यभेदो गृहदारु पार्श्वास्थि च । वप्रिः क्षेत्रम् । अंह्रिरङ्घ्रिश्च चरणः । तदिः सौत्रो धातुः । तन्द्रिर्मोहः बाहुलकाद्गुणः । भेरिः ।
4.67
राशदिभ्यां त्रिप्
त्रिप्
रात्रिः शन्त्रिः । कुञ्जरः ।
4.68
अदेस्त्रिनिश्च
त्रिन्
चात्त्रिप् । अन्त्री । अन्त्रिणौ । अन्त्रिणः । अन्त्रिः । अन्त्री । अन्त्रयः ।
4.69
पतेरत्रिन्
अत्रिन्
पतत्रिः पक्षी ।
4.70
मृकणिभ्यामीचिः
ईचि
मरीचिः कणीचिः पल्लवो निनादश्च ।
4.71
श्वयतेश्चित्
ईचि
श्वयीचिर्व्याधिः ।
4.72
वेञो डिच्च
ईचि
वीचिस्तरङ्गः । नञ्समासे अवीचिर्नरकभेदः ।
4.73
ऋहनिभ्यामूषन्
ऊषन्
अरूषः सूर्यः । हनूषो राक्षसः ।
4.74
पुरः कुषन्
कुषन्
पुर अग्रगमने । पुरुषः । 6|3|137 अन्येषामपि – इति दीर्घः । पूरुषः ।
4.75
पॄनहिकलिभ्य उषच्
उषच्
परुषम् । नहुषः । कलुषम् ।
4.76
पीयेरूषन्
ऊषन्
पीय इति सौत्रो धातुः । पीयूषम् । बाहुलकाद्गुणे पेयूषोऽभिनवं पयः ।
4.77
मस्जेर्नुम् च
ऊषन्
मञ्जूषा ।
4.78
गडेश्च
ऊषन्
गण्डूषः । गण्डूषा ।
4.79
अर्तेररुः
अरु
अररुः शत्रुः । अररू । अररवः ।
4.80
कुटः किच्च
अरु
कुटरुर्वस्त्रगृहम् । कित्वप्रयोजनं चिन्त्यम् ।
4.81
शकादिभ्योऽटन्
अटन्
शकटोऽस्त्रियाम् । शकिर्गत्यर्थः । कङ्कटः सन्नाहः । देवटः शिल्पी । करट इत्यादि ।
4.82
कृकदिकडिकटिभ्योऽम्बच्
अबच्
करम्बं व्यामिश्रम् । कदिकडी सौत्रौ । कदम्बो वृक्षभेदः । कडम्बोऽग्रभागः । कटम्बो वादित्रम् ।
4.83
कदेर्णित्पक्षिणि
अबच्
कादम्बः कलहंसः ।
4.84
कलिकर्द्योरमः
अम
कलमः । कर्दमः ।
4.85
कुणिपुल्योः किन्दच्
किन्दच्
कुण शब्दोपकरणयोः । कुणिन्दः शब्दः । पुलिन्दो जातिविशेषः ।
4.86
कुपेर्वा वश्च
किन्दच्
कुपिन्दकुविन्दौ तन्तुवाये ।
4.87
नौ षञ्जेर्घथिन्
घथिन्
निषङ्गथिरालिङ्गकः ।
4.88
उद्यर्तेश्चित्
घथिन्
उदरथिः समुद्रः ।
4.89
सर्तेर्णिच्च
घथिन्
सारथिः ।
4.90
खर्जिपिञ्जादिभ्य ऊरोलचौ
ऊर्, उलच्
खर्जूरः । कर्पूरः । वल्लूरं शुष्कमांसम् । पिञ्जूलं कुशवर्तिः । लङ्गेर्वृद्धिश्च (गणसूत्रम् 201) । लाङ्गूलम् । कुसूलः । तमेर्बुग्वृद्धिश्च (गणसूत्रम् 202) । ताम्बूलम् । शृणातेर्दुग्वृद्धिश्च (गणसूत्रम् 203) । शार्दूलः । दुक्वोः कुक्च (गणसूत्रम् 204) । दुकूलम् । कुकूलम् ।
4.91
कुवश्चट् दीर्घश्च
चट्
कूची चित्रलेखनिका ।
4.92
समीणः
चट्
समीचः समुद्रः । समीची हरिणी ।
4.93
सिवेष्टेरू च
चट्
सूचो दर्भाङ्कुरः । सूची ।
4.94
शमेर्बन्
बन्
शम्बो मुसलम् ।
4.95
उल्बादयश्च
बन्
बन्नन्ता निपात्यन्ते । उच समवाये । चस्य लत्वं गुणाभावश्च । उल्बो गर्भाशयः । शुल्बं ताम्रम् । बिम्बम् ।
4.96
स्थः स्तोऽम्बजबकौ
अम्बज्, अबक
तिष्ठतेरम्बच् अबक एतौ स्तस्तादेशश्च । स्तम्बो गुच्छस्तृणादिनः । स्तबकः पुष्पगुच्छः ।
4.97
शाशपिभ्यां ददनौ
द, दन्
शादो जम्बालशष्पयोः ।
4.98
अब्दादयश्च
द, दन्
शब्दः । अवतीत्यशब्दः । कौतेर्नुम् च (गणसूत्रम् 205) । कुन्दः ।
4.99
वलिमलितनिभ्यः कयन्
कयन्
वलयम् । मलयः । तनयः ।
4.100
वृह्रोः षुग्दुकौ च
कयन्
वृषयः आश्रयः । हृदयम् ।
4.101
मिपीभ्यां रुः
रु
मेरुः । पेरुः सूर्यः । बाहुलकात् पिबतेरपि । संवत्सरवपुः पारुः पेरुर्वासीर्दिनप्रणीः ।
4.102
जत्र्वादयश्च
रु
जत्रु जत्रुणी । अश्रु । अश्रुणी ।
4.103
रुशातिभ्यां क्रुन्
क्रुन्
रुरुर्मृगभेदः । शातयतीति शत्रुः । प्रज्ञादौ पाठाद्ध्रस्वत्वम् ।
4.104
जनिदाच्युसृवृमदिषमिनमिभृञ्भ्य इत्वन्त्वन्त्नण्क्निन्शक्स्यढडटाटचः
इत्वन्, त्वन्, त्नण्, क्निन्, शक्, स्य, ढ, डट्, आटच्
जनित्वौ मातापितरौ । दात्वो दाता । च्यौत्नो गन्ता अण्डजः क्षीणपुण्यश्च । सृणिरङ्कुरशश्चन्द्रः सूर्यो वायुश्च । वृशः आर्द्रकं मूलकं च । मत्स्यः । षण्ढः । डित्वाट्टिलोपः । नमतीति नटः शैलूषः । बिभर्ति भरटः कुलालो भृतकश्च ।
4.105
अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते
इत्वन्, त्वन्, त्नण्, क्निन्, शक्, स्य, ढ, डट्, आटच्
पेत्वममृतम् भृशम् ।
4.106
कुसेरुम्भोमेदेताः
उम्भ, उम, ईद, इत
कुसुम्भम् । कुसुमम् । कुसीदम् । कुसितो जनपदः ।
4.107
सानसिवर्णसिपणसितण्डुलाङ्कुशचषालेल्वलपल्वलधिष्ण्यशल्याः
असि
सनोतेरसिप्रत्यय उपधावृद्धिः । सानसिर्हिरण्यम् । वृञो नुक् च । वर्णसिर्जलम् । पॄ पर्णसिर्जलग्रहणम् । तड आघाते तण्डुलाः । अकि लक्षणे उशच् । अङ्कुशः । चषेरालच् । चषालो यूपकटकः । इल्वलो दैत्यभेदः । पल्वलम् । ञिधृषा । ऋकारश्च इकारः । धिष्ण्यम् । शलेर्यः शल्यम् । वा पुंसि शल्यं शङ्कुर्ना ।
4.108
मूशक्यबिभ्यः क्लः
क्ल
मूलम् । शक्लः प्रियंवदे । अम्ब्लो रसः । बाहुलकादमेः । अम्लः ।
4.109
माछाससिभ्यो यः
माया । छाया । सस्यम् । बाहुलकात्सुनोतेः । सव्यं दक्षिणवामयोः ।
4.110
जनेर्यक्
यक्
6|4|43 ये विभाषा । जन्यं युद्धम् । जाया भार्या ।
4.111
अघ्न्यादयश्च
यक्
यगन्ता निपात्यन्ते । हन्तेर्युक् अडागम उपधालोपश्च । अघ्न्या माहेयी । अघ्न्यः प्रजापतिः । कनी दीप्तौ । कन्या । बवयोरैक्यम् । वन्ध्याः ।
4.112
स्नामदिपद्यर्तिपॄशकिभ्यो वनिप्
वनिप्
स्नावा रसिकः । मद्वा शिवः । पद्वा पन्थाः । अर्वा तुरङ्गगर्ह्ययोः । पर्वा ग्रन्थिः प्रस्तावश्च । शक्का हस्ती । ङीब्रौ । शक्करी अङ्गुलिः ।
4.113
शीङ्क्रुशिरुहिजिक्षिसृधृभ्यः क्वनिप्
क्वनिप्
शीवा अजगरः । क्रुश्वा सृगालः । रुह्वा वृक्षः । जित्वा जेता । क्षित्वा वायुः । सृत्वा प्रजापतिः । धृत्वा विष्णुः ।
4.114
ध्याप्योः संप्रसारणं च
क्वनिप्
धीवा कर्मकरः । पीवा स्थूलः ।
4.115
अदेर्ध च
क्वनिप्
अध्वा ।
4.116
प्र ईरशदोस्तुट् च
क्वनिप्
प्रेर्त्वा प्रशत्वा च सागरः । प्रेत्वरी प्रशत्वरी च नदी ।
4.117
सर्वधातुभ्य इन्
इन्
पचिरग्निः । तुडिः । तुण्डिः । वलिः । वटिः । यजिः । देवयजिः । काशत इति काशिः । यतिः । मल्लिः । केलिः । मसी परिणामे । मसिः । बाहुलकाद्गुणः । कोटिः । हेलिः । बोधिः । नन्दिः । कलिः ।
4.118
हृपिषिरुहिवृतिविदिछिदिकीर्तिभ्यश्च
इन्
हरिर्विष्णावहाविन्द्रे भेके सिंहे हये रवौ । चन्द्रे कीले प्लवङ्गे च यमे वाते च कीर्तितः । पेषिर्वज्रम् । रोहिर्व्रती । वर्तिः । वेदिः । छदिश्छेत्ता । कीर्तिः ।
4.119
इगुपधात्कित्
इन्
कृषिः । ऋषिः । शुचिः । लिपिः । बाहुलकाद्बत्वे लिबिः । तूल निष्कर्षे । तूलिः । तूली कूर्चिका ।
4.120
भ्रमेः संप्रसारणं च
इन्
भृमिर्वातः । बाहुलकाद्भ्रमिः ।
4.121
क्रमितमिशतिस्तम्भामत इच्च
इन्
क्रिमिः । संप्रसारणानुवृत्तेः कृमिरपि । तिमिर्मत्स्यभेदः । शितिर्मेचकशुक्लयोः । स्तिम्भिः समुद्रः ।
4.122
मनेरुच्च
इन्
मुनिः ।
4.123
वर्णेर्बलिश्चाहिरण्ये
इन्
वर्णिः सौत्रः । अस्य बलिरादेशः । करोपहारयोः पुंसि बलिः प्राण्यङ्गजे स्त्रियाम् । हिरण्ये तु वर्णिः सुवर्णम् ।
4.124
वसिवपियजिराजिव्रजिसदिहनिनाशिवाशिवारिभ्य इञ्
इञ्
वासिश्छेदनवस्तुनि । वापिः । वापी । याजिर्यष्टा । राजिः । राजी । व्राजिर्वातालिः । सादिः सारथिः । निघातिर्लोहघातिनी । वाशिरग्निः । वादिर्विद्वान् । वारिर्गजबन्धनी । जले तु क्लीबम् । बाहुलकाद्वारिः पथिकसंहतौ ।
4.125
नहो भश्च
इञ्
नाभिः स्यात्क्षत्रिये पुंसि । प्राण्यङ्गे तु स्त्रियाम् । पुंस्यपीति केचित् ।
4.126
कृषेर्वृद्धिश्छन्दसि
इञ्
कार्षिः ।
4.127
श्रः शकुनौ
इञ्
शारिः । शारिका ।
4.128
कृञ उदीचां कारुषु
इञ्
कारिः शिल्पी ।
4.129
जनिघसिभ्यामिण्
इण्
जनिर्जननम् । घासिर्भक्ष्यमग्निश्च ।
4.130
अज्यतिभ्यां च
इण्
आजिः संग्रामः । आतिः पक्षी ।
4.131
पादे च
इण्
पदाजिः । पदातिः ।
4.132
अशिपणाय्यो रुडायलुकौ च
इण्
अशे रुट् । राशिः पुञ्जः । पणायतेरायलुक् । पाणिः करः ।
4.133
वातेर्डिच्च
इण्
विः पक्षी । स्त्रियां वीत्यपि ।
4.134
प्रे हरतेः कूपे
इण्
प्रहिः कूपः ।
4.135
नौ व्यो यलोपः पूर्वस्य च दीर्घः
इण्
व्येञ इण् स्याद् यलोपश्च नेर्दीर्घः । नीविः । नीवी वस्त्रग्रन्थौ मूलधने च ।
4.136
समाने ख्यः स चोदात्तः
इण्
समानशब्दे उपपदे ख्या इत्यस्मादिण् स्यात्स च डिच्च यलोपश्च समानस्य तूदात्तः स इत्यादेशश्च । समानं ख्यायते जनैरिति सखा ।
4.137
आङि श्रिहनिभ्यां ह्रस्वश्च
इण्
इण् स्यात्स च डित् आङो ह्रस्वश्च । स्त्रियः पाल्यश्रिकोटयः । सर्पे वृत्रासुरेऽप्यहिः ।
4.138
अच इः
रविः । पविः । तरिः । कविः । अरिः । अलिः ।
4.139
खनिकष्यज्यसिवसिवनिसनिध्वनिग्रन्थिचरिभ्यश्च
खनिः । कषिर्हिंस्रः । अजिः । असिः । वसिर्वस्त्रम् । वनिरग्निः । सनिर्भक्तिर्दानं च । ध्वनिः । ग्रन्थिः । चरिः पशुः ।
4.140
वृतेश्छन्दसि
वर्तिः ।
4.141
भुजेः किच्च
भुजिः ।
4.142
कॄगॄशॄपॄकुटिभिदिछिदिभ्यश्च
इः कित्स्यात् । किरिर्वराहः । गिरिर्गोत्राक्षिरोगयोः । गिरिणा काणः गिरिकाणः । शिरिः शलभो हन्ता च । पुरिर्नगरं राजा नदी च । कुटिः शाला शरीरं च । भिदिर्वज्रम् । छिदिः परशुः ।
4.143
कुडिकम्प्योर्नलोपश्च
कुडि दाहे । कुडिर्देहः । कपिः ।
4.144
सर्वधातुभ्यो मनिन्
मनिन्
क्रियत इति कर्म । चर्म । भस्म । जन्म । शर्म । स्थाम बलम् । 6|4|97 इस्मन्... इति ह्रस्वः । छद्म । सुत्रामा ।
4.145
बृंहेर्नोच्च
मनिन्
नकारस्याकारः । ब्रह्म तत्वं तपो वेदो ब्रह्मा विप्रः प्रजापतिः ।
4.146
अशिशकिभ्यां छन्दसि
मनिन्
अश्मा । शक्मा ।
4.147
हृभृधृसृस्तृशॄभ्य इमनिच्
इमनिच्
हरिमा कालः । भरिमा कुटुम्बम् । धरिमा रूपम् । सरिमा वायुः । स्तरिमा तल्पम् । शरिमा प्रसवः ।
4.148
जनिमृङ्भ्यामिमनिन्
इमनिन्
जनिमा जन्म । मरिमा मृत्युः ।
4.149
वेञः सर्वत्र
इमनिन्
छन्दसि भाषायां चेत्यर्थः । वेमा तन्तुवायदण्डः । अर्धर्चादिः । सामनी वेमनी इति वृत्तिः ।
4.150
नामन् सीमन् व्योमन् रोमन् लोमन् पाप्मन् ध्यामन्
मनिन्
सप्त अमी निपात्यन्ते । म्नायतेऽनेनेति नाम । सिनोतेर्दीर्घः । सीमा सीमानौ । सीमानः । पक्षे डाप् । सीमे सीमाः । व्येञोऽन्त्यस्योत्वं गुणः । व्योम । रौतेः । रोम । लोम । पाप्मा पापम् । ध्याम परिमाणं तेजश्च ।
4.151
मिथुने मनिः
मनि
उपसर्गक्रियासंबन्धो मिथुनम् । स्वरार्थमिदम् । सुशर्मा ।
4.152
सातिभ्यां मनिन्मनिणौ
मनिन्, मनिण्
स्यति । साम । सामनी । आत्मा ।
4.153
हनिमशिभ्यां सिकन्
सिकन्
हंसिका हंसयोषिति । मक्षिका ।
4.154
कोररन्
अरन्
कवरः ।
4.155
गिर उडच्
उडच्
गरुडः ।
4.156
इन्देः कमिन्नलोपश्च
कमिन्
इदम् ।
4.157
कायतेर्डिमिः
डिमि
किम् ।
4.158
सर्वधातुभ्यः ष्ट्रन्
ष्ट्रन्
वस्त्रम् । अस्त्रम् । शस्त्रम् । 6|4|97 इस्मन्... इति ह्रस्वत्वम् । छादनाच्छत्रम् ।
4.159
भ्रस्जिगमिनमिहनिविश्यशां वृद्धिश्च
ष्ट्रन्
भ्राष्ट्रः । गात्रं शकटम् । नान्त्रं स्तोत्रम् । हान्त्रं मरणम् । वैष्ट्रं विष्टपम् । आष्ट्रमाकाशम् ।
4.160
दिवेर्द् युच्च
ष्ट्रन्
द्यौत्रम् ।
4.161
उषिखनिभ्यां कित्
ष्ट्रन्
उष्ट्रः । खात्रं खनित्रं जलाधारश्च ।
4.162
सिविमुच्योष्टेरू च
ष्ट्रन्
सूत्रम् । मूत्रम् ।
4.163
अमिचिमिदिशसिभ्यः क्त्रः
क्त्र
आन्त्रम् । दित्रम् । मित्रम् । शस्त्रम् ।
4.164
पुवो ह्रस्वश्च
क्त्र
पुत्रः ।
4.165
स्त्यायतेर्डट्
डट्
स्त्री ।
4.166
गुधृवीपचिवचियमिसदिक्षदिभ्यस्त्रः
त्र
गोत्रं स्यान्नामवंशयोः । गोत्रा प्रुथिवी । धर्त्रं गृहम् । वेत्रम् । पक्त्रम् । वक्त्रम् । यन्त्रम् । सन्त्रम् । क्षन्त्रम् ।
4.167
हुयामाश्रुभसिभ्यस्त्रन्
त्रन्
होत्रम् । यात्रा । मात्रा । श्रोत्रम् । भस्त्रा ।
4.168
गमेरा च
त्रन्
गात्रम् ।
4.169
दादिभ्यच्छन्दसि
त्रन्
दात्रम् । पात्रम् ।
4.170
भूवादिगॄभ्यो णित्रन्
णित्रन्
भावित्रम् । वादित्रम् । गादित्रमोदनम् ।
4.171
चरेर्वृत्ते
णित्रन्
चारित्रम् ।
4.172
अशित्रादिभ्य इत्रोत्रौ
इत्र, उत्र
अशित्रम् । वहित्रम् । धरित्री मही । त्रैङ् एवमादिभ्य उत्रः । तोत्रं प्रहरणम् । वृञ् वरुत्रं प्रावरणम् ।
4.173
अमेर्द्विषति चित्
इत्र
अमित्रः शत्रुः ।
4.174
आः समिण्निकशिभ्याम्
संपूर्वादिणो निपूर्वात्कषेश्च आ स्यात् । स्वरादित्वादव्ययत्वम् । समया । निकषा ।
4.175
चित्तेः कणः कश्च
कण
बाहुलकादगुणः । चिक्कणं मसृणं स्निग्धम् ।
4.176
सूचेः स्मन्
स्मन्
सूक्ष्मम् ।
4.177
पातेर्डुम्सुन्
डुम्सुन्
पुमान् ।
4.178
रुचिभुजिभ्यां किष्यन्
किष्यन्
रुचिष्यमिष्टम् । भुजिष्यो दासः ।
4.179
वसेस्तिः
ति
वस्तिर्नाभेरधो द्वयोः । वस्तयः स्युर्दशासूत्रे । बाहुलकात् शासः शास्तिः राजदण्डः । विन्ध्याख्यमगमस्यतीत्यगस्तिः । शकन्ध्वादिः ।
4.180
सावसेः
ति
स्वस्ति । स्वरादिपाठादव्ययत्वम् ।
4.181
वौ तसेः
ति
वितस्तिः ।
4.182
पदिप्रथिभ्यां नित्
ति
पत्तिः । प्रथितिः ।
4.183
तितुत्रेष्वग्रहादीनामितीट् दृणातेर्ह्रस्वश्च
ति
दृतिः ।
4.184
कॄतॄकृपिभ्यः कीटन्
कीटन्
किरीटं शिरोवेष्टनम् । तिरीटं सुवर्णम् । कृपीटं कुक्षिवारिणोः ।
4.185
रुचिवचिकुचिकुटिभ्यः कितच्
कितच्
रुचितमिष्टम् । उचितम् । कुचितं परिमितम् । कुटितं कुटिलम् ।
4.186
कुटिकुषिभ्यां क्मलन्
क्मलन्
कुड्मलम् । कुष्मलम् ।
4.187
कुषेर्लश्च
क्मलन्
कुल्मलं पापम् ।
4.188
सर्वधातुभ्योऽसुन्
असुन्
चेतः । सरः । पयः । सदः ।
4.189
रपेरत एच्च
असुन्
रेपोऽवद्यम् ।
4.190
अशेर्देवने युट् च
असुन्
देवने स्तुतौ । यशः ।
4.191
उब्जेर्बले बलोपश्च
असुन्
ओजः ।
4.192
श्वेः सम्प्रसारणं च
असुन्
शवः । शवसी । बालपर्यायोऽयम् ।
4.193
श्रयतेः स्वाङ्गे शिरः किच्च
असुन्
श्रयतेः शिरआदेशोऽसुन् किच्च । शिरः । शिरसी ।
4.194
अर्तेरुच्च
असुन्
उरः ।
4.195
व्याधौ शुट्
असुन्
अर्शो गुदव्याधिः ।
4.196
उदके नुट् च
असुन्
अर्तेरसुन् स्यात्तस्य च नुट् । अर्णः । अर्णसी ।
4.197
इण आगसि
असुन्
एनः ।
4.198
रिचेर्धने घिच्च
असुन्
चात्प्रत्ययस्य नुट् । घित्त्वात्कुत्वम् । रेक्णः सुवर्णम् ।
4.199
चायतेरन्ने ह्रस्वश्च
असुन्
चनो भक्तम् ।
4.200
वृङ्शीङ्भ्यां रूपस्वाङ्गयोः पुट् च
असुन्
वर्पो रूपम् । शेपो गुह्यम् ।
4.201
स्रुरीभ्यां तुट् च
असुन्
स्रोतः । रेतः ।
4.202
पातेर्बले जुट् च
असुन्
पाजः । पाजसी ।
4.203
उदके थुट् च
असुन्
पाथः ।
4.204
अन्ने च
असुन्
पाथो भक्तम् ।
4.205
अदेर्नुम् धौ च
असुन्
अदेर्भक्ते वाच्येऽसुन् नुमागमो धादेशश्च । अन्धोऽन्नम् ।
4.206
स्कन्देश्च स्वाङ्गे
असुन्
स्कन्दः । स्कन्दसी ।
4.207
आपः कर्माख्यायाम्
असुन्
कर्माख्यायां ह्रस्वो नुट् च वा । अप्नः । अपः । बाहुलकात् । आपः । आपसी ।
4.208
रूपे जुट् च
असुन्
अब्जो रूपम् ।
4.209
उदके नुम्भौ च
असुन्
अम्भः ।
4.210
नहेर्दिवि भश्च
असुन्
नभः ।
4.211
इण आग अपराधे च
असुन्
आगः पापापराधयोः ।
4.212
अमेर्हुक्च
असुन्
अंहः ।
4.213
रमेश्च
असुन्
रंहः ।
4.214
देशे ह च
असुन्
रमन्तेऽस्मिन् रहः ।
4.215
अञ्च्यञ्जियुजिभृजिभ्यः कुञ्च
असुन्
एभ्योऽसुन् कवर्गश्चान्तादेशः । अङ्कश्चिह्नशरीरयोः । अङ्गः पक्षी । योगः समाधिः । भर्गस्तेजः ।
4.216
भूरञ्जिभ्यां कित्
असुन्
भुवः । रजः ।
4.217
वसेर्णित्
असुन्
वासो वस्त्रम् ।
4.218
चन्देरादेश्च छः
असुन्
छन्दः ।
4.219
पचिवचिभ्यां सुट् च
असुन्
पक्षसी तु स्मृतौ पक्षौ । वक्षो हृदयम् ।
4.220
वहिहाधाञ्भ्यश्छन्दसि
असुन्
वक्षाः अनड्वान् । हासाश्चन्द्रः । धासाः पर्वत इति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु णिदित्यनुवर्तते न तु सुट् । तेन वहेरुपधावृद्धिः । इतरयोः ’आतो युक् – ७-३-३३’ इति युक् । शोणा धृष्णू नृवाहसा । श्रोता हवं गृणतः स्तोमवाहाः । विश्वो विहायाः । वाजम्भरो विहायाः । देवो न यः पृथिवीं विश्वधायाः । अधारयत् पृथिवीं विश्वधायसम् । धर्णसिं भूरिधायसमित्यादिः ।
4.221
इण आसिः
आसि
अयाः वह्निः । स्वरादिपाठादव्ययत्वम् ।
4.222
मिथुनेऽसिः पूर्ववच्च सर्वम्
असि
उपसर्गविशिष्टो धातुर्मिथुनं तन्नासुनोऽपवादोऽसिः । स्वरार्थः ।
4.223
नञि हन एह च
असि
अनेहाः । अनेहसौ ।
4.224
विधाञो वेध च
असि
विदधातीति वेधाः ।
4.225
नुवो धुट् च
असि
नोधाः ।
4.226
गतिकारकोपपदयोः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च
असि
असिः स्यात् । सुतपाः । जातवेदाः । 6|2|139 गतिकारकोपदात् कृत् इत्युत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वे सति शेषस्यानुदात्तत्वे प्राप्ते तदपवादार्थमिदम् ।
4.227
चन्द्रे मो डित्
असि
चन्द्रोपपदान्माङोऽसिः स्यात्स च डित् । चन्द्रमाः ।
4.228
वयसि धाञः
असि
वयोधास्तरुणः ।
4.229
पयसि च
असि
पयोधाः समुद्रो मेघश्च ।
4.230
पुरसि च
असि
पुरोधाः ।
4.231
पुरूरवाः
असि
पुरुशब्दस्य दीर्घो रौतेरसिश्च निपात्यते ।
4.232
चक्षेर्बहुलं शिच्च
असि
नृचक्षाः ।
4.233
उषः कित्
असि
उषः ।
4.234
दमेरुनसिः
उनसि
सप्तार्चिर्दमुनाः ।
4.235
अङ्गतेरसिरिरुडागमश्च
असि
अङ्गिराः ।
4.236
सर्तेरप्पूर्वादसिः
असि
अप्सराः । प्रायेणायं भूम्नि । अप्सरसः ।
4.237
विदिभुजिभ्यां विश्वे
असि
विश्ववेदाः । विश्वभोजाः ।
4.238
वशेः कनसिः
कनसि
सम्प्रसारणम् । उशनाः
5.1
अदि भुवो डुतच्
डुतच्
अद्भुतम् ।
5.2
गुधेरूमः
ऊम
गोधूमः ।
5.3
मसेरूरन्
ऊरन्
मसूरः। प्रथमे पादे असेरुरन्मसेश्चेत्यत्र व्याख्यातः ।
5.4
स्थः किच्च
ऊरन्
स्थूरो मनुष्यः ।
5.5
पातेरतिः
अति
पातिः स्वामी । संपातिः पक्षिराजः ।
5.6
वातेर्नित्
अति
वातिरादित्यसोमयोः ।
5.7
अर्तेश्च
अति
अरतिरुद्वेगः ।
5.8
तृहेः क्नो हलोपश्च
क्न
तृणम् ।
5.9
वुञ्लुठितनिताडिभ्य उलच् तण्डश्च
उलच्
व्रियन्ते लुट्यन्ते तन्यन्ते ताड्यन्त इति वा तण्डुलाः ।
5.10
दंसेष्टटनौ न आ च
ट, टन्
दासः सेवकशूद्रयोः ।
5.11
दंशेश्च
ट, टन्
दाशो धीवरः ।
5.12
उदि चेर्डैसिः
डैसि
स्वरादिपाठादव्ययत्वम् । उच्चैः ।
5.13
नौ दीर्घश्च
डैसि
नीचैः ।
5.14
सौ रमेः क्तो दमे पूर्वपदस्य च दीर्घः
क्त
रमेः सुपूर्वाद्दमे वाच्ये क्तः स्यात् । कित्वादनुनासिकलोपः । सूरत उपशान्तो दयालुश्च ।
5.15
पूञो यण् णुक् ह्रस्वश्च
यत्
यत्प्रत्ययः । पुण्यम् ।
5.16
स्रंसेः शिः कुट् किश्च
यत्
स्रंसतेः शिरादेशः यत्प्रत्ययः कित्तस्य कुडागमश्च । शिक्यम् ।
5.17
अर्तेः क्युरुच्च
क्यु
उरणो मेषः ।
5.18
हिंसेरीरन्नीरचौ
ईरन् , ईरच्
हिंसीरो व्याघ्रदुष्टयोः ।
5.19
उदि दृणातेरजलौ पूर्वपदान्त्यलोपश्च
अल्, अच्
उदरम् ।
5.20
डित् खनेर्मुट् स चोदात्तः
अल्, अच्
अच् अल् च डित्स्याद्धातोर्मुट् स चोदात्तः । मुखम् ।
5.21
अमेः सन्
सन्
अंसः ।
5.22
मुहेः खो मूर्च
मूर्खः ।
5.23
नहेर्हलोपश्च
नखः ।
5.24
शीङो ह्रस्वश्च
शिखा ।
5.25
माङ ऊखो मय् च
ऊख
मयूखः ।
5.26
कलिगलिभ्यां फगस्योच्च
फक्
कुल्फः शरीरावयवो रोगश्च । गुल्फः पादग्रन्थिः ।
5.27
स्पृशेः श्वण्शुनौ पृ च
श्वण् , शुन्
श्वण्शुनौ प्रत्ययौ पृ इत्यादेशः । पार्श्वोऽस्त्री कक्षयोरधः । पर्शुरायुधम् ।
5.28
श्मनि श्रयतेर्डुन्
डुन्
श्मन्शब्दो मुखवाची । मुखमाश्रयत इति श्मश्रुः ।
5.29
अश्र्वादयश्च
डुन्
अश्रु नयनजलम् ।
5.30
जनेष्टन् लोपश्च
टन्
जटा ।
5.31
अच् तस्य जङ्घ च
अच्
तस्य जनेः जङ्घादेशः स्यादच्च । जङ्घा ।
5.32
हन्तेः शरीरावयवे द्वे च
अच्
जघनम् । पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीबे तु जघनं पुरः ।
5.33
क्लिशेरन् लो लोपश्च
अन्
लकारस्य लोपः । केशः ।
5.34
फलेरितजादेश्च पः
इतच्
पलितम् ।
5.35
कृञादिभ्यः संज्ञायाम् वुन्
वुन्
करकः । करका । कटकः । नरकम् । नरकः । नरको नारकोऽपि चेति द्विरूपकोशः । सरकं गगनम् । कोरकः कोरकं च ।
5.36
चीकयतेराद्यन्तविपर्ययश्च
वुन्
कीचको वंशभेदः ।
5.37
पचिमच्योरिच्चोपधायाः
वुन्
पेचकः । मेचकः ।
5.38
जनेररष्ठ च
अर
जठरम् ।
5.39
वचिमनिभ्यां चिच्च
अर
वठरो मूर्खः । मठरो मुनिशौण्डयोः । बिदादित्वान्माठरः। गर्गादित्वान्माठर्यः ।
5.40
ऊर्जि दृणातेरलचौ पूर्वपदान्तलोपश्च
अल्, अच्
ऊर्दरः शूररक्षसोः ।
5.41
कृदरादयश्च
अल्
कृदरः । कुसूलः । मृदरं विलसत् । सृदरः सर्पः ।
5.42
हन्तेर्युन्नाद्यन्तयोर्घत्वतत्वे
युन्
घातनो मारकः ।
5.43
क्रमिगमिक्षमिभ्यस्तुन् वृद्धिश्च
तुन्
क्रान्तुः पक्षी । गान्तुः पथिकः । क्षान्तुर्मशकः ।
5.44
हर्यतेः कन्यन् हिर च
कन्यन्
कन्यन् प्रत्ययः । हिरण्यम् ।
5.45
कृञः पासः
पास
कर्पासः । बिल्वादित्वात्कार्पासं वस्त्रम् ।
5.46
जनेस्तु रश्च
तु
जर्तुर्हस्ती योनिश्च ।
5.47
ऊर्णोतेर्डः
ऊर्णा ।
5.48
दधातेर्यत् नुट् च
यत्
धान्यम् ।
5.49
जीर्यतेः क्रिन् रश्च वः
क्रिन्
जिव्रिः स्यात्कलपक्षिणोः । बहुलकात् 8|2|77 हलि च इति दीर्घो न ।
5.50
मव्यतेर्यलोपो मश्चापतुट् चालः
आल
मव्यतेरालप्रत्ययः स्यात्तस्यापतुडागमो धातोर्यलोपो मकारश्चान्त्यस्य । ममापतालो विषये ।
5.51
ऋजेः कीकन्
कीकन्
ऋजीक इन्द्रो धूमश्च ।
5.52
तनोतेर्डउः सन्वच्च
डउ
तितउः । पुंसि क्लीबे ।
5.53
अर्भकपृथुकपाका वयसि
वुन्, कुकन्, कन्
ऋधु वृद्धो । अतो वुन् । भकारश्चान्तादेशः । प्रथेः कुकन्संप्रसारणं च । पिबतेः कन् ।
5.54
अवद्यावमाधमार्वरेफाः
यत्, अम, वन्
कुत्सिते वदेर्नञि यत् । अवद्यम् । अवतेरमः । वस्य पक्षे धः । अवमः । अधमः । अर्तेर्वन् । अर्वा । रिफतेस्तौदादिकादेः । रेफः ।
5.55
लीरीङोर्ह्रस्वः पुट् च तरौ श्लेषणकुत्सनयोः
त, र
तरौ प्रत्ययौ क्रमात् स्तो धातोर्ह्रस्वः प्रत्ययस्य पुट् । लिप्तं श्लिष्टम् । रिप्रं कुत्सितम् ।
5.56
क्लिशेरीच्चोपधायाः कन् लोपश्च लो नाम् च
कन्
क्लिशेः कन् स्यात् उपाधाया ईत्वं लस्य लोपो नामागमश्च । कीनाशो यमः । कित्वफलं चिन्त्यम् ।
5.57
अश्नोतेराशुकर्मणि वरट् च
वरट्
चकारादुपधाया ईत्वम् । ईश्वरः ।
5.58
चतेरुरन्
उरन्
चत्वारः ।
5.59
प्राततेररन्
अरन्
प्रातः ।
5.60
अमेस्तुट् च
अरन्
अन्तर्मध्यम् ।
5.61
दहेर्गो लोपो दश्च नः
गप्रत्ययो धातोरन्तस्य लोपो दकारस्य नकारः । नगः ।
5.62
सिचेः संज्ञायां हनुमौ कश्च
सिञ्चतेः कप्रत्ययो हकारादेशो नुम् च स्यात् । सिंहः ।
5.63
व्याङि घ्रातेश्च जातौ
कप्रत्ययः स्यात् । व्याघ्रः ।
5.64
हन्तेरच् घुर च
अच्
घोरम् ।
5.65
क्षमेरुपधालोपश्च
अच्
चादच् । क्ष्मा ।
5.66
तरतेर्ड्रिः
ड्रि
त्रयः । त्रीन् ।
5.67
ग्रहेरनिः
अनि
ग्रहणिः ङीष् । ग्रहणी व्याधिभेदः ।
5.68
प्रथेरमच्
अमच्
प्रथमः ।
5.69
चरेश्च
अमच्
चरमः ।
5.70
मङ्गेरलच्
अलच्
मङ्गलम् ।