Page loading... Please wait.
6|3|36 - क्यङ्मानिनोश्च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
6|3|36
SK 837
क्यङ्मानिनोश्च   🔊
सूत्रच्छेदः
क्यङ्-मानिनोः (सप्तमीद्विवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
उत्तरपदे  6|3|1
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
क्यङि परतो मानिनि च स्तिर्या भाषितपुंस्कादनूङ् पुंवत् भवति। एनी एतायते। श्येनीश्येतायते। मानिनि दर्शनीयमानी अयमस्याः। दर्शनीयमानिनी इयमस्याः। मानिनो ग्रहणम् अस्त्र्यर्थम् असमानाधिकरणार्थं च। इह तु दर्शनीयामात्मानं मन्यते दर्शनीयमानिनी इति पूर्वेण एव सिद्धम्।
`एतायते, श्येतायते` इति। एतश्येतशब्दाभ्यां `वर्णादनुदात्तात्? तोपधात्? तो नः` 4|1|39 [`एतओतशब्दाभ्याम्`--मुद्रितः पाठः] इत्यनेन ङीप्, तकारस्य नकारः। एनीवाचरति, श्येनीवाचरति--`कर्त्तुः क्यङ्? सलोपश्च` 3|1|11 इति क्यङ्, `अकृत्सार्वधातुकयोः 7|4|25 इति दीर्घत्वम्। `अयमस्यां दर्शनीयमानी` [`दर्शनीयमानी अयमस्याः`--काशिका] इति। दर्शनीयामिमां मन्यतेऽयमिति। `मनः` 3|2|82 इति णिनिः। `दर्शनीयमाननीयमस्याः` इति। दर्शनीयामिमां मन्यत इति पूर्ववण्णिनिः `ऋन्नेभ्यो ङीप्। 4|1|5 इति ङीप्। किं पुनः कारणं स्त्रियां समानाधिकरण इत्यनुवत्र्तमानेऽस्त्रियामसमानाधिकरणे च मानिन्युत्तरपदे पुंवद्भाव उदाह्यियत इत्याह--`मानिनो ग्रहणम्` इत्यादि। कथमेतज्ज्ञायते? इत्याह--`इह तु` इत्यादि। यद्युत्तरपदं स्त्रियां वर्तते समानाधिकरणं च भवति--दर्शनीयामात्मानं मन्यते दर्शनीयमानिनीत्येवमादौ। तत्र यस्मात्? `स्त्रियां पुंवत्` 6|3|33 इत्यनेनैव सिद्धम्, अतो मानिनो गरहणमस्त्र्यर्थम्। असमानाधिकरणाच्चेत्येतदवसीयते; अन्यथा हि तदनर्थकं स्यात्॥
अयमस्याः, इयमस्या इति वैयधिकरण्यप्रदर्शनार्थमिदमुक्तम् । पूर्वणेव सिद्धमिति । एकस्या एव कर्मत्वात्कर्तृत्वाच्च सामानाधिकरण्यस्याभावात् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
एतयोः परतः पुंवत् । एनीवाचरति एतायते । श्येनीवाचरति श्येतायते । स्वभिन्नां कांचिद्दर्शनीयां मन्यते दर्शनीयमानिनी । दर्शनीयां स्त्रियं मन्यते दर्शनीयमानी चैत्रः ॥
क्यङ्मानिनोश्च - क्यङ्मानिनोश्च । एतयोरिति । क्यङि मानिनि च उत्तरपदे परत इत्यर्थः । एनोवेति । एता-चित्रवर्णा ।चित्रं किर्मीरकल्माषशबलैताश्च कर्बु॒रे॑ इत्यमरः । एतशब्दः ओतपर्याय इति याज्ञिकाः ।वर्णादनुदात्ते॑ति ङीब्नकारश्च । "उपमानादाचारे" इत्यनुवर्तमानेकर्तुः क्यङ् सलोपश्चे॑ति एनीशब्दात्क्यङि पुंवत्त्वे ङीब्नत्वयोर्निवृत्तौ,अकृत्सार्वधातुकयो॑रिति दीर्घे "एतायते" इति रूपमिति भावः । श्येनीवेति । श्येतशब्दः ओतपर्यायः ।शुक्लशुभ्रसुचिओतविशदश्येतपाण्डुराः॑ इत्यमरः । क्यङादि पूर्ववत् । ननुस्त्रियाः पुंव॑दित्येव मानिनीत्यनुत्तरपदे परतः पुंवत्त्वसिद्धेर्मानिन्ग्रहणं किमर्थमित्याशङ्क्य मानिन्ग्रहणमसमानाधिकरणार्थमस्त्रीलिङ्गार्थ चेत्यभिप्रेत्य असमानाधिकरणे परे तावदुदाहरति — स्वभिन्नामिति । दर्शनीयमानिनीति ।दर्शनीया॑मिति द्वितीयान्ते उपपदेसुप्यजातौ णिनि॑रित्यनुवृत्तौ "मन" इति ण्निप्रत्ययः । उपपदसमासः, सुब्लुक् । असमानाधिकरणेऽपि मानिन्शब्दे उत्तरपदे परे अनेन पुंवत्त्वे टापो निवृत्तौ "ऋन्नेभ्यः" इति ङीपि दर्शनीयमानिनीति रूपम् । या त्वात्मानमेव दर्शनीयां मन्यते तस्या दर्शनीयायाःस्त्रियाः पुंव॑दित्येव पुंवत्त्वं सिद्धमिति ध्वनयितुं — ॒स्वभिन्ना॑मित्युक्तम् । एकस्या एवं दर्शनीयाया मनधात्वर्थं प्रति कर्मत्वकर्तृत्वसंभवेऽपबि वास्तवाऽभेदेन मानिनीशब्दसमानाधिकरण्यसत्त्वादिति भावः । अथाऽस्त्रीलिङ्गे उत्तरपदे उदाहरति — दर्शनीयामिति । स्त्रियामित्यनन्तरमात्मानमिति शेषः आत्मानं यो दर्शनीयां स्त्रियं मन्यते स दर्शनीयमानी चैत्र इत्यन्वयः । अत्र उत्तरपदवाच्यस्य मानिनो वस्तुतो दर्शनीयस्त्रीभेदेऽपि आरोपिततदभेदमादाय सामानाधिकरण्यं यद्यप्यस्ति, तथापि मानिन्शब्दस्य उत्तरपदस्य पुंलिङ्गत्वात्तस्मिन् परे पुंवत्त्वं न प्राप्तमित्यनेन तद्विधिरिति भावः ।
क्यङ्मानिनोश्च - क्यङ्भा । एतयते इत्यादि ।कर्तुः क्यङ् सलोपश्च॑ ।क्यङि पुंवद्भावे कृते एतश्येतयोःअकृत्सार्वे॑ति दीर्घः । मानिन्ग्रहणमसमानाधिकरणार्थमस्त्र्यर्थं चेत्याशयेन यथाक्रममुदाहरति — स्वाभिन्नामित्यादिना । दर्शनीयमानिनीति ।मनः॑इति णिनिः । नान्तत्वान्ङीप् । या त्वात्मानमेव दर्शनीयां मन्यते तत्रस्त्रियाः पुंव॑दित्येव सिद्धम् । एकस्या अपि ईप्सिततमत्वव्यापाराश्रयत्वविवक्षाभेदेन कर्मकर्तृत्वयोः सत्त्वेऽपि वास्तवाऽभेदेन सामानाधिकरण्याऽविधातादिति भावः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
क्यङ्मानिनोश्च (2895) (पदकृत्यभाष्यम्) मानिन्ग्रहणं किमर्थम् ? (6441 पदप्रयोजनवार्तिकम् ।। 1 ।।) - मानिन्ग्रहणमस्त्र्यर्थमसमानाधिकरणार्थं च - मानिन्ग्रहणं क्रियतेऽस्त्र्यर्थमसमानाधिकरणार्थं च । अस्त्र्यर्थं तवात् ‐ - दर्शनीयां मन्यते देवदत्तो यज्ञदत्तां ‐ - दर्शनीयमानी अयमस्याः । असमानाधिकरणार्थम् ‐ - दर्शनीयां मन्यते देवदत्तां यज्ञदत्ता ‐ - दर्शनीयमानिनी इयमस्याः ।।