Page loading... Please wait.
2|1|13 - आङ् मर्यादाभिविध्योः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
2|1|13
SK 667
आङ् मर्यादाभिविध्योः   🔊
सूत्रच्छेदः
आङ् (अव्ययम्) , मर्यादा-अभिविध्योः (सप्तमीद्विवचनम्)
अनुवृत्तिः
पञ्चम्या  2|1|12 (तृतीयैकवचनम्)
अधिकारः
आकडारात् एका संज्ञा  1|4|1 प्राक्कडारात्समासः  2|1|3 सुप्सुपा  2|1|4 विभाषा  2|1|11 अव्ययीभावः  2|1|5
सम्पूर्णसूत्रम्
मर्यादा-अभिविध्योः आङ् पञ्चम्याः विभाषा अव्ययीभावः समासः
सूत्रार्थः
"मर्यादा" तथा "अभिविधिः" एतयोः अर्थयोः प्रयुक्तः "आङ्" शब्दः पञ्चम्यन्तेन सुबन्तेन सह विकल्पेन समस्यते, अव्ययीभावसमासः च भवति ।
Additional description will be added soon.
One-line meaning in English
The word "आङ्" used in the meaning of मर्यादा (exclusive limit) and अभिविधि (inclusive limit) optionally undergoes a समास with a related word in पञ्चमी, and the समास is called अव्ययीभावसमास.
काशिकावृत्तिः
आङित्येतन् मर्यादायाम् अभिविधौ च वर्तमानम् पज्चम्यन्तेन सह विभाषा संस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति। आपाटलिपुत्रं वृष्टो देवः, आ पाटलिपुत्रात्। अभिविधौ आकुमारं यशः पाणिनेः, आ कुमारेभ्यः।
अथ मर्यादाभिविधिग्रहणं किमर्थम्? यावता पञ्चमीत्यनुवत्र्तते, आङा च कर्मप्रवचनीयेनैव योगे पञ्चमी विधीयते-- एतयोरेवार्थयोः `आङ मर्यादावचने` 1|4|88 इत्याङः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा4, नान्यत्र; तत्रान्तरेणापि मर्यादाविधिग्रहणं तयोरेवार्थयो समासो भविष्यति, नान्यत्रेति? सत्यमेतत्; तथापि मन्दधियां सुखावबोधनार्थं मर्यादाभिविधिग्रहणम्॥
ठ्मर्यादाभिविध्योःऽ इति शक्यमकतुंम्, कथम्? पञ्चम्येति वर्तते, आङ च कर्मप्रवचनूयेनैव योगे पञ्चमी विहिता, एतयोश्यैवार्थयोराङ्ः कर्मप्रवचीयसंज्ञा-ठाङ् मर्यादावचनेऽ इति। तत्र हि वचनग्रहणं मर्यादोक्तिमात्रे यथा स्याद् इत्यभिविधावपि भवति। तत्रैव वाऽभिविधिग्रहणमेवास्तु॥
सिद्धान्तकौमुदी
एतयोराङ् पञ्चम्यन्तेन वा समस्यते सोऽव्ययीभावः । आमुक्ति संसारः आ मुक्तेः । आबालं हरिभक्तिः आ बालेभ्यः ॥
आङ् मर्यादाभिविध्योः - आङ्मर्यादाभिविध्योः । एतयोरिति । मर्यादाभिविध्योर्विद्यमानादित्यर्थः । मर्यादायामुदाहरति-आमुक्तीति । मुक्तेः प्रागित्यर्थः । अमिविधावुदाहरति-आबलमिति । बालानारभ्येत्यर्थः । "आङ्मर्यादावचने" इत्युभयत्रापि कर्मप्रवचनीयत्वात्पञ्चम्यपाङ्परिभि॑रिति पञ्चमी ।
आङ् मर्यादाभिविध्योः - आबालमिति ।आ परमणोरा च भूगोलक॑ मिति किरणावलीप्रयोगस्तु प्रामादिकः, समासमध्ये च शब्द प्रयोगाऽसंभवात् ।आ च भूगोलकात्इति पास्तूचितः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
आङ् मर्यादाभिविध्योः (361) (प्रत्याख्यानभाष्यम्) मर्यादाभिविधिग्रहणं शक्यमकर्तुम्। कथम्?। पञ्चम्येति वर्तते। आङा च कर्मप्रवचनीयेन युक्ते पञ्चमी विधीयते। तयोश्चैवार्थयोराङ् कर्मप्रवचनीयसंज्ञो भवति नान्यत्र।। आङ्मर्यादाभिविध्योः ।। 12 ।।