Page loading... Please wait.
8|2|68 - अहन्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
8|2|68
SK 443
अहन्   🔊
सूत्रच्छेदः
अहन् (लुप्तषष्ठ्यन्तनिर्देशः)
अनुवृत्तिः
रुँः  8|2|66 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
पदस्य  8|1|16 पूर्वत्रासिद्धम्  8|2|1
सम्पूर्णसूत्रम्
पदस्य अह्नः रुँः
सूत्रार्थः
अहन्-इत्यस्य पदान्ते रुँत्वं भवति ।
अहन् (= दिवसः) अस्य शब्दस्य पदसंज्ञायां प्राप्तायाम् नकारस्य रुँत्वम् भवति । यथा -

1) अहन् + भ्याम् [तृतीयैकवचनस्य प्रत्ययः]
→ अहरुँ + भ्याम् [स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1|4|17 इति अहन्-इत्यस्य पदसंज्ञा । अहन् 8|2|68 इत्यनेन नकारस्य रुत्वम् ।]
→ अहउ + भ्याम् [हशि च 6|1|114 इति उत्वम् ]
→ अहोभ्याम् [आद्गगुणः 6|1|87 इति गुणैकादेशः]

2) अहन् + सुँ [प्रथमैकवचनस्य प्रत्ययः]
→ अहन् [ स्वमोर्नपुँसकात् 7|1|23 इति सुँ-प्रत्ययस्य लुक् ।]
→ अहरुँ [ प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् 1|1|62 इति अहन्-इत्यस्य पदसंज्ञा । अहन् 8|2|68 इत्यनेन नकारस्य रुत्वम् ।]
→ अहः [खरवसानरयोर्विसर्जनीयः 8|3|15 इति विसर्गः ]

पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च अनया परिभाषया यस्य अन्ते "अहन्" शब्दः अस्ति तादृशस्य शब्दस्य विषये अपि अस्य सूत्रस्य प्रयोगः भवितुं अर्हति । यथा - "दीर्घम् अहः यस्य सः" इत्यस्मिन् अर्थे "दीर्घाहन्" इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति । अस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रक्रिया -

दीर्घाहन् + सुँ [प्रथमैकवचनस्य प्रत्ययः]
→ दीर्घाहन् [हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6|1|68 इति सुँ-इत्यस्य लोपः ।]
→ दीर्घाहान् [सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ6|4|8 इति नकारान्तस्य अङ्गस्य उपधादीर्घः।]
→ दीर्घाहारुँ [ प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् 1|1|62 इति अहन्-इत्यस्य पदसंज्ञा । अहन् 8|2|68 इत्यनेन नकारस्य रुत्वम् ।]
→ दीर्घाहाः [खरवसानरयोर्विसर्जनीयः 8|3|15 इति विसर्गः ]

अत्र वार्तिकद्वयं ज्ञातव्यम् -

1. रूपरात्रिरथन्तरेषु रुत्वं वाच्यम् । "रुप", "रात्रि", "रथ" - एतेषाम् पूर्वस्य अहन्-शब्दस्य रुँत्वं भवति । यथा -

अ) अहन् + रूप = अहोरूप ।

आ) अहन् + रात्रि = अहोरात्र । प्रक्रिया इयम् -
अहश्च रात्रिश्च एतयोः समाहारः
= अहन् + रात्रि + अच् [वर्तमानसूत्रेण अच् इति समासान्तप्रत्ययः।]
→ अहरुँ + रात्रि + अ [रोऽसुपि 8|2|69 इत्यत्र पाठितेन रूपरात्रिरथन्तरेषु रुत्वं वाच्यम् इत्यनेन वार्त्तिकेन अहन्-शब्दस्य नकारस्य रुँत्वं भवति ।]
→ अहर् + रात्रि + अ [उँकारस्य उपदेशेऽजनुनासिक इत 1|3|2 इति इत्संज्ञा । तस्य लोपः 1|3|9 इति लोपः]
→ अह उ + रात्रि + अ [रेफस्य हशि च 6|1|114 इति उकारः]
→ अहोरात्रि + अ [आद्गुणः 6|1|87 इति गुण-एकादेशः]
→ अहोरात्र् + अ [यस्येति च 6|4|148 इति इकारलोपः]
→ अहोरात्र [ रात्राह्नाहाः पुंसि 2|4|39 इत्यनेन पुंस्त्वम् ]

इ) अहन् + रथन्तर = अहोरथन्तर ।

2. अहरादीनां पत्यादिषु वा रेफः । अहरादिगणस्य शब्दानाम् पत्यादिगणस्य शब्देषु परेषु विकल्पेन रेफः भवति ।
यथा - अहन् + पतिः = अहर् + पतिः = अहर्पतिः ।
रेफाभावे -
अहन् + पतिः
→ अहरुँ + पतिः [अहन् 8|2|68 इत्यनेन रूत्वम्]
→ अहः + पतिः [खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8|3|15 इत्यनेन विसर्गः]
→ अहः पतिः, अहXपतिः । [कुप्वोः Xक Xपौ च 8|3|37 इति विकल्पेन उपध्मानीयः]

अस्मिन् वार्तिके "अहरादिगण" तथा "पत्यादिगण" एतेषाम् विषये उक्तम् अस्ति । एते गणाः एतादृशाः -
अहरादिगणः = {अहर् , गिर्, धुर् }(अहर्-इत्यनेन अहन्-शब्दः स्वीक्रियते) ।
पत्यादिगणः = { पति, गण, पुत्र }

अतः अनेन वार्तिकेन एतानि पदानि सिद्ध्यन्ति - अहर्पतिः, गीर्पतिः, धूर्पतिः , अहर्गणः, गीर्गणः, धूर्गणः, अहर्पुत्रः, गीर्पुत्रः, धूर्पुत्रः ।

ज्ञातव्यम् -
1. "अहन्" शब्दस्य नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8|4|7 इत्यनेन पदान्ते वस्तुतः नकारलोपः विधीयते । परन्तु अस्मिन् सूत्रे "अहन्" इति नकारसहितस्य पदस्य योजनम् कृतम् अस्ति । एतत् ज्ञापकम् अस्ति यत् "अहन्-शब्दस्य विषये पदान्ते नकारलोपः न भवति" इति । सिद्धान्तकौमुद्याम् अस्मिन् विषये दीक्षितः वदति - "अहन् अस्य सूत्रस्य द्विवारं उच्चारणम् कृत्वा, प्रथमः "अहन्" शब्दः नलोपनिषेधार्थः अस्ति, द्वितीयः च रुत्वनिर्देशं करोति" इति चिन्तनीयम् ।

2. अहन् 8|2|68 एतत् सूत्रम् वस्तुतः त्रिपाद्याम् अस्ति, परन्तु अस्मात् अनन्तरम् हशि च 6|1|114 अस्य सूत्रस्य प्रयोगः भवितुम् अर्हति, यतः हशि च 6|1|114 अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः केवलं त्रिपाद्याः अनन्तरम् एव भवितुम् शक्नोति । यदि अत्र असिद्धाधिकारस्य प्रयोगं कुर्मः तर्हि हशि च 6|1|114 अस्य सूत्रस्य अवकाशः एव विनश्यति । अतः अत्र हशि च 6|1|114 इतीदं सूत्रम् अहन् 8|2|68 अस्मात् अनन्तरम् अपि प्रयोक्तुं शक्यते ।
One-line meaning in English
The word अहन् gets रूँत्व at पदान्त.
काशिकावृत्तिः
अहनित्येतस्य पदस्य रुः भवति। अहोभ्याम्। अहोभिः। नलोपम् अकृत्वा निर्देशो ज्ञापकः नलोपाभावो यथा स्यातिति। दीर्घाहा निदाधः, हे दीर्घाहो ऽत्र इति। अहनित्यत्र तु लाक्षणिकत्वादहन्शब्दस्य रुः न भवति। अह्नो रुविधौ रूपरात्रिरथन्तरेषूपसङ्ख्यानं कर्तव्यम्। अहोरूपम्। अहोरात्रः। अहोरथन्तरम्। रो ऽसुपि 8|2|69 इत्यस्य अपवादो रुत्वम् उपसङ्ख्यायते। अपर आह सामान्येन रेफादौ रुत्वं भवति, अहोरम्यम्, अहोरत्नानि इति।
`नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य` 8|2|7 इति नलोपे प्राप्ते विधीयते। ` अहोभ्याम्, अहोभिः` इति। `हशि च` 6|1|110 इत्युत्वम्, `आद्गुणः` 6|1|84 । `दीर्घाहो निदाघः` [`दर्घाहा`--काशिका, प्राचीनमुद्रितन्यासपाठश्च] इति। बहुव्रीहिः, हल्ङ्यादिलोपः 6|1|66 , रुत्वस्यासिद्धत्वात्? `सर्वनामस्थाने च` 6|4|8 इत्यादिना दीर्घः, `भोभगोअधो` 8|3|7 इत्यादिना रेफस्य यकारः, तस्य `हलि सर्वेषाम्` 8|3|22 इति लोपः। `हे दीर्घाहोऽत्रि` इति। `अतो रोरप्लुतादप्लुते` 6|1|109 इत्युत्वम्; `आद्गुणः` 6|1|84 , `एङः पदान्तात्` 6|1|105 इति परपूर्वत्वम्। हन्तेर्लङि तिपा हल्ङ्यादिलोपे 6|1|66 कृते तिपश्च लुक्यडागमे चाहन्नित्येतद्रूपं सम्पद्यते, तस्मात्तस्य रुत्वेन भवितव्यम्? इति कसयचिद्भान्तिः स्यात्, अतस्तन्निरासायाह--`अहन्` इत्यादि।उपसंख्यानशब्दोऽत्र प्रतिपादने वत्र्तते। अह्नो रूविधौ कत्र्तव्ये रूपादिषु रुत्वस्य प्रतिपादनं कत्र्तव्यमित्यर्थः। तत्रेदं प्रतिपादनम्--पूर्वसूत्रादिह चकारोऽनुवत्र्तते, स चानुक्तसमुच्चयार्थः, तेनाह्रो रूपादिषु रुत्वं भविष्यतीति। `अहोरूपम्` इति। अह्नो रूपमिति षष्ठीसमासः। कथं पुना रात्रिशब्द उच्यमानं रुत्वं रात्रशब्दे भवति? स्थानिवद्भावात्, एकदेशविकृतस्यानन्यत्वाद्वा। रात्रशब्दास्य तु ग्रहणं न कृतम्, रात्रिशब्दस्यापि यथा स्यात्--गतमहो रात्रिरागतेति। `अहो रथन्तरम्` इति। षष्ठीसमासः। अथ वा--असमास एव। `रोऽसुपि` इत्यस्यापवादो रुत्वम्` इत्यादि। अहोरूपमित्यादि यदि समासः, यद्यसमासो वा, सर्वथा विभक्तेर्लुका भवितव्यम्। लुकि सत्यह्नो रविधौ लुमता लुप्ते 1|1|62 प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः। तेन सुप्परत्वस्याभावात्? `रोऽसुपि` 8|2|69 इत्येतत्? प्राप्नोतीति रुत्वं विधीयते। किमर्थम्? `हशि च` 6|1|110 इत्युत्वं यथा स्यात्। यदि रुरुदुत्पन्नस्य स्यात्, उत्वविधौ `रोः` इत्युकारानुबन्धविशिष्टस्य रेफस्यानुवृत्तेः॥
अहोभ्यामिति । ठ्हशि चऽ इत्युत्वम् । नलोपमकृत्वेत्यादि । नलोपविधावेतद्व्याख्यातम् । लाक्षमिकत्वादिति । अडागमेन अहन्निति रूपलाभात् । ह्रस्वविधाविति । समासे च लुमता लोपाद् रादेशे प्राप्ते रुत्वमुत्वार्थमुच्यते । अहोरूपमिति । षष्ठीसमासः । गतमहो रूपं पश्येत्यसमासः । अहोरात्र इति । ठहस्सर्वैकदेशऽ इत्यादिनाच् समासान्तः, इकारलोपे कृतेऽप्येकदेशविकृतस्यानन्यत्वादुत्वम् । रात्रग्रहणं तु न कृतम्; गतमहो रात्रिरागतेत्यसमासेऽपि रुत्वार्थम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
॥ अथ हलन्तनपुंसकलिङ्ग-प्रकरणम्‌ ॥

अहन्नित्यस्य रुः स्यात्पदान्ते । अहोभ्याम् । अहोभिः । इह अहः अहोभ्यामित्यादौ रत्वरुत्वयोरसिद्धत्वान्नलोपे प्राप्ते । अहन्नित्यावर्त्य नलोपाभावं निपात्य द्वितीयेन रुर्विधेयः । तदन्तस्यापि रुत्वरत्वे । दीर्घाण्यहानि यस्मिन् स दीर्घाहा निदाघः । इह हल्ङ्यादिलोपे प्रत्ययलक्षणेनाऽसुपीति निषेधाद्रत्वाभावे रुः । तस्यासिद्धत्वान्नान्तलक्षण उपधादीर्घः । संबुद्धौ तु हे दीर्घाहो निदाघः । दीर्घाहानौ । दीर्घाहानः । दीर्घाह्ना । दीर्घाहोभ्याम् । दण्डि । दण्डिनी । दण्डीनि । स्रग्वि । स्रग्विणी । स्रग्वीणि । वाग्मि । वाग्मिनी । वाग्मीनि । बहुवृत्रहाणि । बहुपूषाणि । बह्वर्यमाणि । असृजः पदान्ते कुत्वम् । सृजेः क्विनो विधानात् । विश्वसृडादौ तु न । सृजिदृशोः (कौमुदी-2405) इति सूत्रे रज्जुसृड्भ्यामिति भाष्यप्रयोगात् । यद्वा व्रश्च (कौमुदी-294)इति सूत्रे सृजियज्योः पदान्ते षत्वं कुत्वापवादः । स्रग्ऋत्विक्शब्दयोस्तु निपातनादेव कुत्वम् । असृक्शब्दस्तु अस्यतेरौणादिके ऋच्प्रत्यये बोध्यः । असृक् । असृग् । असृजी । असृञ्जि । पद्दन्न (कौमुदी-228) इति वा असन् । असानि । असृजा । अस्ना । असृग्भ्याम् । असभ्यामित्यादि । ऊकर्‌ । ऊगर्‌ । ऊर्जि । ऊर्न्जि । नरजानां संयोगः ॥ ।बहूर्जि नुम्प्रतिषेधः (वार्तिकम्) ॥ ।अन्त्यात्पूर्वो वा नुम् (वार्तिकम्) ॥ बहूर्जि । बहूर्ञ्जि वा कुलानि ॥ त्यत् । त्यद् । त्ये । त्यानि । तत् । तद् । ते । तानि । यत् । यद् । ये । यानि । एतत् । एतद् । एते । एतानि । अन्वादेशे तु एनत् । बोभिद्यतेः क्विप् । बेभित् । बेभिद् । बेभिदी । शावल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादझलन्तत्वान्न नुम् । अजन्तलक्षणस्तु नुम् न । स्वविधौ स्थानिवत्त्वाभावात् । बेभिदि ब्राह्मणकुलानि चेच्छिदि ॥ गवाक्छब्दस्य रूपाणि क्लीबेऽर्चागतिभेदतः । असन्ध्यवङपूर्वरूपैर्नवाधिकशतं मतम् ॥ 1 ॥ स्वम्सुप्सु नव षड् भादौ षट्के स्युस्त्रीणि जश्शसोः । चत्वारि शेषे दशके रूपाणीति विभावय ॥ 2 ॥ तथाहि । गामञ्चतीति विग्रहे ऋत्विक् (कौमुदी-373) आदिना क्विन् । गतौ नलोपः । अवङ् स्फोटायनस्य (कौमुदी-88) इत्यवङ् । गवाक् । गवाग् । सर्वत्र विभाषा (कौमुदी-87) इति प्रकृतिभावे गोअक् । गोअग् । पूर्वरूपे । गोऽक् । गोऽग् । पूजायां नस्य कुत्वेन ङः । गवाङ् । गोअङ् । गोऽङ् । अम्यपि एतान्येव नव । औङः शी । भत्वात् अचः (कौमुदी-416) इत्यल्लोपः । गोची । पूजायां तु गवाञ्ची । गोअञ्ची । गोऽञ्ची ॥ जश्शसोः शिः (कौमुदी-312) ॥ शेः सर्वनामस्थानत्वान्नुम् । गवाञ्चि । गोअञ्चि । गोऽञ्चि । गतिपूजनयोस्त्रीण्येव । गोचा । गवाञ्चा । गोअञ्चा । गोऽञ्चा । गवाग्भ्याम् । गोअग्भ्याम् । गोऽग्भ्याम् । गवाङ्भ्याम् । गोअङ्भ्याम् । इत्यादि ॥ सुपि तु ङान्तानां पक्षेङ्णोः कुग् (कौमुदी-130) इति कुक् । गवाङ्क्षु । गवाङ्षु । गवाक्षु । गोअक्षु । गोक्षु । न चेह । चयो द्वितीया इति पक्षे ककारस्य खकारेण षण्णामाधिक्यं शङ्क्यम् । चर्त्वस्यासिद्धत्वात् । कुक्पक्षे तु तस्यासिद्धत्वाज्जश्त्वाऽभावे पक्षे द्वितीयादेशात्रीणि रूपाणि वर्द्धन्त एव ॥ ऊह्यमेषां द्विर्वचनानुनासिकविकल्पनात् । रूपान्यश्वाक्षिभूतानि (कौमुदी-527) भवन्तीति मनीषिभिः ॥ 1 ॥ तिर्यक् । तिरश्ची । तिर्यञ्चि । पूजायां तु । तिर्यङ् । तिर्यञ्ची । तिर्यञ्चि । यकृत् । यकृती । यकृन्ति । पद्दन् (कौमुदी-228) इति वा यकन् । यकानि । यक्ना । यकृता । शकृत् । शकृती । शकृन्ति । शकानि । शक्ना । शकृता । ददत् । ददती ॥
हलि च - हलि च ।र्वोरुपधाया दीर्घ इकः॑ इत्यनुवर्तते । "सिपि धातोः" इत्यतो धातोरिति च । तच्च र्वोरित्यनेन विशेष्यते । तदन्तविधिः । तदाह-रेफवान्तस्येत्यादिना । रेफान्तस्य-जीर्यतीत्युदाहरणम् । अपदान्तत्वात् "र्वोरुपधायाः" इत्यप्राप्ते विधिः । प्रकृते च प्रतिदिव् न् अस् इति स्थिते नकारे हलि परे वान्तस्य दिव्धातोरूपधाया इकारस्य दीर्घ इति भावः । ननुअचः परस्मि॑न्नित्यल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादकारेण व्यवधानाद्धल्परत्वाऽभावात्कथमिह दीर्घ इत्याशङ्क्य परिहरति — नचेति । कुत इत्यत आह — दीर्घविधौ तन्निषेधादिति ।न पदान्ते॑ति सूत्रेण दीर्घवधौ स्थानिवत्त्वनिषेधादित्यर्थः । नन्वेवमपि भसंज्ञापेक्षस्याऽल्लोपस्य बहिर्भूतप्रत्ययापेक्षत्वेन बहिरङ्गतया तस्याऽन्तरङ्गे दीर्घे कर्तव्येऽसिद्धत्वादकारेण व्यवधानाद्धल्परत्वाऽभावात्कथमिह दीर्घ इत्यत आह-बहिरङ्गेति । यथोद्देशपक्षे षाष्ठीं परिबाषां प्रति श्चुत्वस्याऽसिद्धतयाऽन्तरङ्गाऽभावे परिभाषाया अप्रवृत्तेरिति राजन्शब्दोक्तन्यायेन दीर्घस्याऽसिद्धतया तद्विषयेअसिद्धं बहिरङ्ग॑मिति परिभाषा न प्रवर्तते इति भावः । प्रतिदीव्न इति ।न भकुर्छुरा॑मिति निषेधस्तु वान्तस्याऽभत्वान्नेति भावः । इत्यादीति । प्रतिदिव्ने । प्रतिदीव्नः २ । प्रतिदीव्नोः २ । भ्यामादौ हलि राजवदित्यर्थः । यज्वन्शब्दः सुटि राजवदित्याह — यज्वेति ।
हलि च - हलि च ।र्वोरुपधाया दीर्घ इकः॑इत्यनुवर्तते,सिपि धातोः॑इत्यतोधातो॑रिति च, तच्च धातुग्रहणं र्वो॑रित्यनेन विशेष्यते, विशेषणेन तदन्तविधिस्तदाह — — रेफवान्तस्य धातोरित्यादि । रेफान्तस्य तुगीर्यति॒॑पर्यति॒॑गीर्णं॒॑पूर्ण॑मित्याद्युदाहरणानि । धातोः किम् रेफान्तस्य पदस्य मा भूत् । अग्निः करोति । वायुः करोति । नन्वस्तु धातोरनुवर्तनं परंतुर्वो॑रित्यनेन धातुर्न विशेष्यते — ॒रेफवान्तस्य धातो॑रिति, किं तु इग्विशेष्यते, — ॒रेफवान्तस्येको दीर्घः स्यात्तौ च रेफवकारौ धातोश्चेत् । अन्तशब्दोऽत्र समीपवाची । तथाचउपधायां चे॑ति सूत्रं त्यक्तुं शक्यम्, अनेनैव मूर्छतिहूर्छतूत्यादिरूपसिद्धेरिति चेन्मैवम् ।कुर्कुरीयती॑त्यादवतिप्रसङ्गः स्यात् । तस्मात्र्वो॑रित्यनेन धातुरेव विशेष्यः । एतच्चाकरे स्पष्टम् । यत्तुउपधायां चे॑ति कैश्चिदुपन्यस्तम्, तन्न, दिवेर्वकारस्याऽनुपधात्वात् । उक्तन्यायेनेति । यथो#एद्देशपक्षे षाष्ठीं परिभाषां प्रति दीर्घस्याऽसिद्धतयेत्यर्थः । प्रतिदिव्न इथि । न भकुर्छुरा॑मित्यत्रर्वो॑रित्यनुवर्तनाद्रेफवान्तस्यैव भस्य निषेध इति न दीर्घनिषेधोऽत्र शङ्क्यो, नान्तस्येह भत्वात् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
अहन् ।। रुत्वविधावह्नो(1) रूपरात्रिरथन्तरेषूपसङ्ख्यानम्(2)।। रुत्वविधावह्नो(1) रूपरात्रिरथन्तरेषूपङ्ख्यानं कर्तव्यम्। अहोरूपम्। अहोरात्रः(7)। अहोरथन्तरं साम।।झ्र्अहन्ट।।