॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
Page loading... Please wait.
8|2|62
SK 377
8|2|62
क्विन्प्रत्ययस्य कुः
SK 377
सूत्रच्छेद:
क्विन्प्रत्ययस्य - षष्ठ्येकवचनम् , कुः - प्रथमैकवचनम्
अनुवृत्ति:
अन्ते  [8|2|39] - सप्तम्येकवचनम्
अधिकार:
पदस्य  [8|1|16] , पूर्वत्रासिद्धम्  [8|2|1]
सम्पूर्णसूत्रम्
पदस्य क्विन्प्रत्ययस्य कु:
सूत्रार्थ:
क्विन्प्रत्ययान्तशब्दस्य पदान्ते कवर्गादेशः भवति ।
ये शब्दाः क्विन्-प्रत्ययान्ताः सन्ति, तेषाम् अन्तिमवर्णस्य पदान्ते कवर्गादेशः भवति ।

यथा - "स्पृश्" अयं धातुः स्पृशोऽनुदके क्विन् 3|2|58 इत्यनेन क्विन्-प्रत्ययं प्राप्नोति । क्विन्-अयं सर्वापहारी प्रत्ययः, अतः स्पृश् + क्वि्न → स्पृश् इत्येव प्रातिपदिकं सिद्ध्यति । अत्र तृतीयाद्विवचनस्य भ्याम्-प्रत्यये परे "स्पृश् + भ्याम्" इत्यत्र अङ्गस्य पदसंज्ञायां प्राप्तायाम् व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः 8|2|36 इत्यनेन षत्वं भवति । अग्रे षकारस्य झलां जशोऽन्ते 8|2|39 इति जश्त्वे डकारे कृते तस्य वर्तमानसूत्रेण कवर्गादेशः गकारः विधीयते, अतः "स्पृग्भ्याम्" इति रूपं सिद्ध्यति ।
One-line meaning in English
The word ending in a क्विन्-प्रत्यय gets a कवर्गादेश at पदान्त |
काशिकावृत्तिः
पदस्य इति वर्तते। क्विन्प्रत्ययस्य सर्वत्र पदान्ते कुत्वम् इष्यते। क्विन् प्रत्ययो यस्माद् धातोः स क्विन्प्रत्ययः, तस्य पदस्यालो ऽन्त्यस्य कवर्गादेशो भवति। स्पृशो ऽनुदके क्विन् 3|2|58। घृतस्पृक्। हलस्पृक्। मन्त्रस्पृक्। क्विनः कुः इति वक्तव्ये प्रत्ययग्रहणं कृतं बहुव्रीहिविज्ञानार्थम्। क्विन् प्रत्ययो यस्माद् विहितस् तस्मादन्यस्मिन्नपि प्रत्यये कुत्वं यथा स्यात्। मा नो अस्राक्। मा नो अद्राक्। सृजिदृशिभ्यां हि क्विन् विहितः, तयोर् लुङि कुत्वम् एतत्। माङ्योगे ऽपि छन्दसत्वादडागमः। ईट् च न भवति, बहुलं छन्दसि (*7.3.97) इति। तथा दृग्भ्याम्, दृग्भिः इति क्विबन्तस्य अपि दृशेः कुत्वं भवति। एवं च सति रज्जुसृड्भ्याम् इत्यत्र अपि कुत्वं प्राप्नोति। अथ तु न इष्यते, प्रतिविधानं कर्तव्यम् इति।
`घृतस्पृक्` इति। अत्र शकारस्य विवृत्तकरणस्य आआसानुप्रदानस्याघोषस्य तादृश एव खकारः, तस्य जश्त्वम्--गकारः। गकारस्यापि चत्र्वम्--ककारः।अथ प्रत्ययग्रहणं किमर्थम्, न क्विन इत्येवोच्येत, न हि क्विन्? प्रत्ययत्वं व्यभिचरति। एवमुच्यमाने लोपापवादः क्विन एव कुत्वं स्यादित्येतच्च नाशङ्कनीयम्, तथा हि--क्विन्निति प्रत्ययग्रहणं यत्र प्रत्ययग्रहणं प्रत्ययग्रहणपरिभाषया (भो।प।सू।7) क्विन्नन्त उपस्थापिते क्विनो लोपे कत्र्तव्ये कुत्वस्यासिद्धत्वात्? पूर्वं लोपेनैव भवितव्यम्। तस्मिन्? सति पश्चाद्भवत्कुत्वं परिशिष्टस्य धातोरेव भविष्यिति? इत्यत आह--`क्विनः कुरिति वक्तव्ये` इत्यादि। असति हि प्रत्ययग्रहणे क्विन्प्रत्ययान्तस्यैव पदान्तस्य स्यात्, मान्यप्रत्ययान्तस्य, तस्यापि चेष्यते। तस्मात्? प्रत्ययग्रहणं क्रियते। प्रत्ययग्रहणे सति बहुव्रीहिर्लभ्यते। तेन बहुव्रीहिणा यस्माद्विहितः स धातुरूपलक्ष्यत इति सर्वस्य सिध्यति। `मानो अरुआआक्, मानो अद्राक्` इति। `सृज विसर्गे` (धातुपाठः-1414) `दृक्षिर्? प्रेक्षणे` (धातुपाठः-988), लुङ्, च्लेः सिच्? 3|1|44 , तिप्, `सृजिदृशोर्झल्यमकिति` 6|1|57 इत्यमागमः, `वदव्रज` 7|2|3 इत्यादिना वृद्धिः, हल्ङ्यादिलोपः 6|1|66 , अडागमः, अनेन कृत्वम्। `सृजिदृशिभ्यां क्विन्विहितः` इति। `ऋत्विक्` 3|2|59 इत्यादिना सृजेः क्विन्विहितः। दृशेरपि `त्यवादिषु दुशेरनालोचने कञ्च` 3|2|60 इत्यनेन। कथं पुनरत्राडागमः, यावता `न माङयोगे` 6|4|74 इति प्रतिषिद्धोऽसो? इत्यत आह-`माङ्योगेऽपि` इत्यादि। छान्दसौ ह्रेतौ प्रयोगौ। तेन सत्यपि माङ्योगे `बहुलं छन्दस्यामाङ्योगेऽपि` 6|4|75 इत्यडागमो भवत्येव। `अस्तिसिचोऽपृक्ते` 7|3|96 इतीट्? तर्हि कस्मान्न भवति? इत्याह-ईट्? च न भवति` इत्यादि।प्रत्ययग्रहणाद्यथा क्विन्प्रत्ययस्य लुगन्तस्य कृत्वं भवति, दृग्भ्यामित्या दौदृशेः क्विबन्तस्यापि। `एवम्` इत्यादि। प्रत्ययग्रहणात्? क्विन्प्रत्ययो यस्माद्विहितः, तस्यान्यप्रत्ययान्तस्यापि कुत्वं भवतीत्यस्मिन्नर्थे व्यवस्थिते रज्जुसृङ्भ्यामित्यत्रापि ब्राश्चादिसूत्रेण 8|2|36 षत्वं यत्? प्राप्नोति तद्बाधित्वा कृत्वेन भवितव्यम्। `अथ तु नेष्यते, प्रतिविधानं कत्र्तव्यम्` इति। [नास्ति--प्रांउ।पाठे] प्रतिविधानमुत्तरसूत्रे वाग्रहणं यत्? तदुभयोर्योगयोः शेषः। व्यवस्थितविभाषा च, तेनेह न भविष्यतीति। एवञ्च सति रज्जुसृभ्याम्, रज्जुसृङ्भ्य इति भवितव्यम्॥
क्विनः कुरिति वक्तव्ये इति । न हि क्विन्प्रत्ययत्वं व्यभिचरतीति भावः । न चैवमुच्यमाने ठ्वेरपृक्तस्यऽ इति लोपं बाधित्वा क्विन एव वकारस्य कुत्वं घकारः प्राप्नोतीति शङ्कनीयम्; तथा क्विन इति प्रत्यग्रहणपरिभाषया तदन्तस्य ग्रहणे सति क्विनो वकारस्य लोपे कर्तव्ये सति कुत्वस्यासिद्धत्वात् ठ्राल्लोपऽ एव भवति, तस्मिंश्च सति पश्चाद्भवत्कुत्वं परिशिष्टस्य धातोरेव भविष्यति । स्यादेतत्---क्विबादिषु सावकाशं लोपं विशेषविहितं कुत्वमपवादो वचनप्रामाण्यादिति न्यायेन बाधेतेति ? तन्न; एवं हि वर्गग्रहणमनर्थकंस्यात् । अनेकस्य स्थानिनोऽनेकादेशप्रतिपतये हि वर्गग्रहणम्, वकारस्यैव तु स्थानित्वे घकार एव निर्दिश्येत, ठ्वर्गाणां तृतीयचतुर्थाःऽ इति शिक्षायां वकारघकारयोर्गुणसाम्यप्रतिपादनात् । तस्मात् ठ्क्विनः कुःऽ इत्येव वक्तव्यम् । बहुव्रीहिविज्ञानार्थमिति । बहुव्रीहिविज्ञानार्थमिति । बहुव्रीहिश्चोपलक्षणेऽपि भवति, यथा---चित्रगुरानीयतामिति गवामभावेऽपि चित्रगवीभिरुपलक्षितस्यानयनं भवति, तथेहाप्यसत्यपि क्विपि क्विनोपलक्षितस्य धातोः कार्यं भवतीति । अस्राग्, अद्रागिति । सृजिदृशिभ्याम् ठ्माङ् लुङ्ऽ, इतिप्, च्लेः सिच्, हल्ङ्यादिलोपः, ठ्वदव्रजऽ इति वृद्धिः । अत्र व्रश्चादिषत्वे प्राप्ते कुत्वम्---जस्य गः, शस्य खः, तस्यापि जश्त्वम्, ठ्वावसानेऽ इति चर्त्वम्---ककारः । ठ्पूर्वत्रासिद्धम्ऽ इत्यसिद्धत्वं षत्वे कुत्वस्य नास्ति; प्रत्ययग्रहणसामर्थ्यात् षत्वापवादत्वात् कुत्वस्य । क्विबन्तस्यापीति । द्रष्टेत्यादौ तु न भवति; अपदान्तत्वात् । एवं च सतीत्यादि । तद्वदेव । दृग्भ्यामिति कुत्वमुदाहृतम् । प्रतिविधातव्यमिति । प्रतिविधानं कर्तव्यमिति । प्रतिविधानं वचनमेव ॥
सिद्धान्तकौमुदी
क्विन्प्रत्ययो यस्मात्तस्य कवर्गोऽन्तादेशः स्यात्पदान्ते । नस्य कुत्वेनाऽनुनासिको ङकारः । युङ् । नश्चापदान्तस्येति नुमोऽनुस्वारः । परसवर्णः । तस्याऽसिद्धत्वात् चोः कुः (कौमुदी-378) इति कुत्वं न । युञ्जौ । युञ्जः । युञ्जम् । युञ्जौ । युजः । युग्भ्यामित्यादि । असमासे किम् ॥
क्विन्प्रत्ययस्य कुः। `पदस्ये`त्यधिकृतम्। `झलाञ्जशोऽन्ते` इत्यतेऽन्त इत्यनुवर्तते। क्विन् प्रत्ययो यस्मात् स क्विन्प्रत्ययः, तस्येति बहुव्रीहिः। क्विन्नन्तस्येति तु नार्थः, तथासति `क्विनः कु`रित्येव ब्राऊयात्, प्रत्ययग्रहणपरिभाषाया क्विन्नन्तस्येत्यर्थलाभात्। तदाह--क्विन्प्रत्ययो यस्मादित्यादिना। बहुव्रीहेः प्रयोजनं तु घृतस्पृश्शब्दानिरूपणे मूल एव वक्ष्यते। कुरिति कवर्गो गृह्यते, उदित्त्वात्। अणिदित्सूत्रे `अप्रत्यय` इत्येतदणैव संबध्यते, नतूदिता, उदित्करणसामर्थ्यात्। तेन कुरिति विधायमानोपि सवर्णग्राहकः। ननु नकारस्य कुत्वे कखगघङा पञ्चापि पर्यायेण प्राप्नुयुः, स्थानत आन्तर्यस्य पञ्चस्वप्यभावात्, स्पृष्टप्रयत्नत आन्तर्यस्य पञ्चस्वप्यविशिष्टत्वात्, घोषसंवारनादवता अल्पप्राणवता च नकारेण गकारस्यापि आन्तर्यसत्त्वात्। अत आह--नस्येति। नासिकास्थानत आन्तर्यादिति भावः। युङिति। `युजिर् योगे।` रूधादिः। युनक्तीति युङ्। नुमि कृते तदीयनकारस्य `चोः कुः` इति कुत्वं न प्रानोतीति `क्वन्प्रत्ययस्ये`त्यारम्भः। अथ औजसादिषु विशेषमाह--नश्चेति। नुम इति। `युजेरसमासे` इति विहितस्ये`ति शेषः। परसवर्ण इति। `अनुस्वारस्य ययी`ति परसवर्णो ञकारो, नासिकास्तथानत आन्तर्यादिति भावः। तेन युञ्जावित्यादि सिद्धम्। नन्विह ञकारस्य झलि जकारे परे `चोः कु`रिति कुत्वं कुतो न स्यादित्यात आह--तस्येति। परसवर्णस्येत्यर्थः। युग्भ्यामिति। `स्वादिषु` इति पदत्वाज्जकारस्य गकार इति भावः।
क्विन्प्रत्ययस्य। क्विनः कु ` रित्युक्तेऽपि प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणात्क्किन्नन्त्स्य ग्रहणे सिद्धे प्रत्ययग्रहणं बहुव्रीहिविज्ञानार्थमित्याशयेन व्याचष्टे--क्विन्प्रत्ययो यस्मादितिष।बहुव्?रीह्याश्रयणफलं तु `स्पृ`गित्यादि स्फुटीबविष्यति।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
क्विन्प्रत्ययो यस्मात्तस्य कवर्गोऽन्तादेशः पदान्ते। अस्यासिद्धत्वाच्चोः कुरिति कुत्वम्। ऋत्विक्, ऋत्विग्। ऋत्विजौ।ऋत्विग्भ्याम्॥
महाभाष्यम्
क्विन्प्रत्ययस्य कुः प्रत्ययग्रहणं किमर्थं न क्विनः कुरित्येवोच्येत?।। क्विनः कुरितीयत्युच्यमाने वकारस्यैव तु(1) कुत्वं प्रसज्येत।। ननु च लोपे कृते न भविष्यति।। अनवकाशं कुत्वं लोपं बाधेत(1)।। सावकाशं कुत्वम्।। कोऽवकाशः?।। अनन्त्यः।। कथं पुनः सत्यन्त्येऽनन्त्यस्य(2) कुत्वं स्यात्?।। आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति नान्त्यस्य कुत्वं भवतीति यदयं क्विनः कुरिति कवर्गनिर्देशं करोति, इतरथा हि तद्गुणमेवाऽयं निर्दिशेत्।। इदं तर्हि प्रयोजनं-येभ्यः क्विन्प्रत्ययो विधीयते तेषामन्यप्रत्ययान्तानामपि पदान्ते(3) कुत्वं यथा स्यात्,-मानो अस्राक्। मानो अद्राक्।। क्विनः कुरिति वक्तव्ये(4) प्रत्ययग्रहणं कृतम्। क्विन्प्रत्ययस्य सर्वत्र पदान्ते कुत्वमिष्यते।।1।।