Page loading... Please wait.
8|2|77 - हलि च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
8|2|77
SK 354
हलि च   🔊
सूत्रच्छेदः
हलि (सप्तम्येकवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
धातोः  8|2|74 (षष्ठ्येकवचनम्) , इकः  8|2|76 (षष्ठ्येकवचनम्) , दीर्घ  8|2|76 (प्रथमैकवचनम्) , उपधायाः  8|2|76 (षष्ठ्येकवचनम्) , र्वोः  8|2|76 (षष्ठीद्विवचनम्)
अधिकारः
पूर्वत्रासिद्धम्  8|2|1
सम्पूर्णसूत्रम्
र्वोः धातोः उपधायाः इकः हलि दीर्घः
सूत्रार्थः
रेफ-वकारान्त-धातोः उपधाभूतस्य इक्-वर्णस्य हल्-वर्णे परे दीर्घादेशः भवति ।
यस्य धातोः अन्ते रेफः वकारः वा अस्ति तस्य उपधायाम् विद्यमानस्य इ/उ/ऋ/ऌवर्णस्य हल्-वर्णे परे दीर्घादेशः भवति । उदाहरणानि एतानि -

1. "तॄ" धातोः कर्मणि-प्रयोगे लट्-लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रक्रिया इयम् -
तॄ + लट् [वर्तमाने लट् 3|2|123 इति लट्]
→ तॄ + त [भावकर्मणोः 1|3|13 इति कर्मणि-प्रयोगस्य विवक्षायाम् आत्मनेपदम् । तिप्तस्.. 3|4|78 इति प्रथमपुरुषैकवचनस्य विवक्षायाम् "त" प्रत्ययः]
→ तॄ + यक् + त [सार्वधातुके यक् 3|1|67 इति विकरणप्रत्यय यक्]
→ तिर् + यक् + त [ऋत इद्धातोः 7|1|100 इति ॠकारस्य इकारः । उरण् रपरः 1|1|51 इति सः रपरः]
→ तिर् + य + ते [टित आत्मनेपदानां टेरे 3|4|79 इति एकारादेशः]
→ तीर् य ते [हलि च इति रेफान्तधातोः उपधायाः इक्-वर्णस्य दीर्घादेशः]
→ तीर्यते ।

2. "दिव्" धातोः लट्-लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रक्रिया इयम् -
दिव् + लट् [वर्तमाने लट् 3|2|123 इति लट्]
→ दिव् + तिप् [तिप्तस्.. 3|4|78 इति प्रथमपुरुषैकवचनस्य विवक्षायाम् "तिप्" प्रत्ययः]
→ दिव् + श्यन् + तिप् [दिवादिभ्यः श्यन् 3|1|69 इति विकरणप्रत्ययः श्यन्]
→ दिव् + य + ति [इत्संज्ञालोपः]
→ दीव्यति [हलि च इति वकारान्तधातोः उपधायाः इक्-वर्णस्य दीर्घादेशः]

ज्ञातव्यम् -
1. अस्य सूत्रस्य प्रयोगः "अपदान्त"धातोः विषये एव भवति, यतः यदि धातुः पदसंज्ञकः अस्ति तर्हि र्वोरुपधायाः दीर्घः इकः 8|2|76 अनेन पूर्वसूत्रेणैव दीर्घादेशः विधीयते । अतः अस्मिन् विषये काशिकाकारः वदति - "अपदान्तार्थः ऽयम् आरम्भः" । अतः यद्यपि एतत् सूत्रम् पदाधिकारे अस्ति, तथापि अनेन सूत्रेण उक्तः विधिः अपदान्तविधिः अस्ति इति स्मर्तव्यम् ।

2. अस्मिन् सूत्रे "र्वोः" इति "धातोः" इत्यस्य विशेषणरूपेण प्रयुज्यते । "र्वोः धातोः" इत्यत्र येन विधिस्तदन्तस्य 1|1|72 इत्यनेन "रेफ-वकारान्त-धातोः" इति अर्थः जायते ।
One-line meaning in English
The उपधा letter of a रेफान्त or a वकारान्त धातु becomes दीर्घ if that letter belongs to the इक् प्रत्याहार and if the धातु is followed by a हल् letter.
काशिकावृत्तिः
हलि च परतो रेफवकारान्तस्य धातोः उपधायाः इकः दीर्घः भवति। आस्तीर्णम्। विस्तीर्णम्। विशीर्णम्। अवगूर्णम्। वकारान्तस्य दीव्यति। सिव्यति। धातोः इत्येव, दिवम् इच्छति दिव्यति। चतुरः इच्छति चतुर्यति। इकः इत्येव, स्मर्यते। भव्यम्। अपदान्तार्थो ऽयम् आरम्भः।
`दिव्यति, चतुर्यति` इति। दिव्? चतुर्--इत्युभयं प्रातिपदिकमत्र, तेन न भवति। `स्मेर्यते` इति। भावे यक्, `गुणोर्त्तिसंयोगाद्योः` 7|4|29 इति गुणः। `भव्यम्` इति। `अचो यत्` 3|1|97 गुणः; `धातोस्तन्निमित्तस्यैव` 6|1|77 इत्यवादेशः॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
रेफवान्तस्य धातोरुपधाया इको दीर्घः स्याद्धलि । न चाल्लोपस्य स्थानिवत्त्वम् । दीर्घविधौ तन्निषेधात् । बहिरङ्गपरिभाषा तूक्तन्यायेन न प्रवर्तते । प्रतिदीव्नः । प्रतिदीव्नेत्यादि ॥ यज्वा । यज्वानौ । यज्वानः ॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
हलि च। `र्वोरुपधाया दीर्घ इकः`इत्यनुवर्तते, `सिपि धातोः`इत्यतो `धातो`रिति च, तच्च धातुग्रहणं र्वो`रित्यनेन विशेष्यते, विशेषणेन तदन्तविधिस्तदाह----रेफवान्तस्य धातोरित्यादि। रेफान्तस्य तु `गीर्यति``पर्यति``गीर्णं``पूर्ण`मित्याद्युदाहरणानि। धातोः किम्? रेफान्तस्य पदस्य मा भूत्। अग्निः करोति। वायुः करोति। नन्वस्तु धातोरनुवर्तनं परंतु `र्वो`रित्यनेन धातुर्न विशेष्यते--`रेफवान्तस्य धातो`रिति, किं तु इग्विशेष्यते,--`रेफवान्तस्येको दीर्घः स्यात्तौ च रेफवकारौ धातोश्चेत्`। अन्तशब्दोऽत्र समीपवाची। तथाच `उपधायां चे`ति सूत्रं त्यक्तुं शक्यम्, अनेनैव मूर्छतिहूर्छतूत्यादिरूपसिद्धेरिति चेन्मैवम्। `कुर्कुरीयती`त्यादवतिप्रसङ्गः स्यात्। तस्मात् `र्वो`रित्यनेन धातुरेव विशेष्यः। एतच्चाकरे स्पष्टम्। यत्तु `उपधायां चे`ति कैश्चिदुपन्यस्तम्, तन्न, दिवेर्वकारस्याऽनुपधात्वात्। उक्तन्यायेनेति। यथो#एद्देशपक्षे षाष्ठीं परिभाषां प्रति दीर्घस्याऽसिद्धतयेत्यर्थः। प्रतिदिव्न इथि। न भकुर्छुरा`मित्यत्र `र्वो`रित्यनुवर्तनाद्रेफवान्तस्यैव भस्य निषेध इति न दीर्घनिषेधोऽत्र शङ्क्यो, नान्तस्येह भत्वात्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
रेफवान्तस्य धातेरुपधाया इको दीर्घो हलि। पिपूर्तः। पिपुरति। पपार॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.