Page loading... Please wait.
8|4|29 - कृत्यचः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
8|4|29
SK 2835
कृत्यचः   🔊
सूत्रच्छेदः
कृति (सप्तम्येकवचनम्) , अचः (पञ्चम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
णः  8|4|1 (प्रथमैकवचनम्) , नः  8|4|1 (षष्ठ्येकवचनम्) , रषाभ्याम्  8|4|1 (पञ्चमीद्विवचनम्) , उपसर्गात्  8|4|28 (पञ्चम्येकवचनम्)
अधिकारः
पूर्वत्रासिद्धम्  8|2|1 संहितायाम्  8|2|108
सम्पूर्णसूत्रम्
रषाभ्याम् उपसर्गात् कृति अचः नः णः
सूत्रार्थः
रेफयुक्तेन उपसर्गेण सह प्रयुज्यमानात् धातोः विहितस्य कृत्-प्रत्ययस्य अच्-वर्णात् परस्य नकारस्य णत्वं भवति ।
यदि -
1) कश्चन धातुः रेफयुक्त-उपसर्गेण सह प्रयुज्यते
2) तथा च, तस्मात् धातोः कश्चन कृत्-प्रत्ययः विधीयते
3) तस्मिन् कृत्-प्रत्यये विद्यमानः नकारः अच्-वर्णात् परः अस्ति
- तर्हि प्रत्ययस्थ-नकारस्य वर्तमानसूत्रेण णकारादेशः भवति ।

केषु केषु कृत्-प्रत्ययेषु नकारः विद्यते ? सर्वप्रकाराणाम् उदाहरणानि एतानि -

[1] ल्युट् प्रत्ययः -
प्र + या + ल्युट्
→ प्र + या + अन [युवोरनाकौ 7|1|1 इति अन-आदेशः]
→ प्रयान [अकः सवर्णे दीर्घः 6|1|101 इति सवर्णदीर्घः आकारः ]
→ प्रयाण [कृत्यचः 8|4|29 इति णत्वम् । अत्र नकारः आकारोत्तरः अस्ति ।]

एवमेव - परि + मा + ल्युट् → परि + मा + अन → परिमाण ।

[2] शानच् प्रत्ययः
प्र + या + लट् [वर्तमाने लट् 3|2|123 इति लट्लकारः]
→ प्र + या + शानच् [कर्मणिप्रयोगविवक्षायाम् भावकर्मणोः 1|3|13 इति आत्मनेपदविवक्षा । लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3|2|124 इति शानच्-प्रत्ययः]
→ प्र + या + यक् + आन [सार्वधातुके यक् 3|1|67 इति यक् प्रत्ययः]
→ प्र + या + य + मुक् + आन [ आने मुक् 7|2|82 इति मुगागमः]
→ प्रयायमान [इत्संज्ञालोपः, वर्णमेलनम्]
→ प्रयायमाण [कृत्यचः 8|4|29 इति णत्वम्]

एवमेव परि + मा + शानच् → परिमायमाण ।

[3] कानच् प्रत्ययः [अयं केवलं वेदेषु दृश्यते ।]
प्र + या + लिट् [छन्दसि लिट् 3|2|105 इति लिट्]
→ प्र + या + कानच् [लिटः कानच् वा 3|2|106 इति "लिट्" इत्यस्य "कानच्" इति आदेशः]
→ प्र + या + आन [इत्संज्ञालोपः]
→ प्रयान [अकः सवर्णे दीर्घः 6|1|101 इति सवर्णदीर्घः आकारः ]
→ प्रयाण [कृत्यचः 8|4|29 इति णत्वम्]

[4] चानश् प्रत्ययः
प्र + या + चानश् [ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश् 3|2|129 इति चानश्]
→ प्र + या + शप् + आन [कर्तरि शप् 3|1|68 इति शप्]
→ प्र + या + मुक् +आन [ आने मुक् 7|2|82 इति मुगागमः]
→ प्र + या + मान [अदिप्रभृतिभ्यः शपः 2|4|72 इति शपः लुक्]
→ प्रयामान [इत्संज्ञालोपः, वर्णमेलनम्]
→ प्रयामाण [कृत्यचः 8|4|29 इति णत्वम्]

एवमेव परि + मा + चानश् → परिमामाण ।

[5] अनीयर् प्रत्ययः
प्र + या + अनीयर् [तव्यत्तव्यानीयरः 3|1|96 इति अनीयर् प्रत्ययः]
→ प्रयानीय [अकः सवर्णे दीर्घः 6|1|101 इति सवर्णदीर्घः आकारः ]
→ प्रयाणीय [कृत्यचः 8|4|29 इति णत्वम्]

एवमेव - परि + मा + अनीयर् → परिमाणीय ।

[6] अनि प्रत्ययः
प्र + या + अनि [आक्रोशे नञ्यनिः 3|3|112 इति अनि-प्रत्ययः ।]
→ प्रयानि [अकः सवर्णे दीर्घः 6|1|101 इति सवर्णदीर्घः आकारः ]
→ प्रयाणि [कृत्यचः 8|4|29 इति णत्वम्]

विशेषः - "अनि" प्रत्ययः नित्यम् "नञ्" उपपदेन सह एव प्रयुज्यते, अतः प्रयोगसमये "न प्रयाणि = अप्रयाणि" इत्येव प्रयोक्तव्यम् । केवलम् "प्रयाणि" इत्यस्य प्रयोगः न साधु ।

एवमेव परि + या + अनि → परियाणि । (प्रयोगे - अपरियाणि) ।

[7] णिनि प्रत्ययः
प्र + या + णिनि [आवश्यकाधमर्ण्ययोर्णिनिः3|3|170 इति णिनि-प्रत्ययः / सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये 3|2|78 इति णिनि-प्रत्ययः]
→ प्र + या + इन् [इत्संज्ञालोपः]
→ प्र + या + युक् + इन् [आतो युक् चिण्कृतोः7|3|33 इति युगागमः]
→ प्रयायिन् [वर्णमेलनम् । कृत्तद्धितसमासाश्च 1|2|46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा]
→ प्रयायिन् + औ [प्रथमाद्विवचनस्य विवक्षायाम् "औ" प्रत्ययः]
→ प्रयायिनौ
→ प्रयायिणौ [कृत्यचः 8|2|29 इति णत्वम् । अत्र नकारः इकारात् परः आगच्छति ।]

विशेषः - प्रयायिणौ इत्यत्र प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च 8|4|11 इत्यनेन केवलं विकल्पेन णत्वं भवेत्, परन्तु वर्तमानसूत्रेण नित्यं विधीयते ।

एवमेव - परि + या + णिनि + जस् → परियायिणः इत्यपि सिद्ध्यति ।

[8] निष्ठाप्रत्ययौ (क्त , क्तवतु)
प्र + हा + क्त [निष्ठा 3|2|102 इति क्त-प्रत्ययः]
→ प्र + ही + त [घुमास्थागापाजहातिसां हलि 6|4|66 इति ईकारादेशः ]
→ प्र + ही + न ["हा" धातोः औपदेशिकरूपे ओकारः इत्संज्ञकः विद्यते (ओँहाक् त्यागे) अतः ओदितश्च 8|2|45 इत्यनेन निष्ठातकारस्य नकारादेशः भवति ।]
→ प्रहीण [कृत्यचः 8|2|29 इति णत्वम् । अत्र नकारः ईकारात् परः आगच्छति ।]

एवमेव - परि + हा + क्तवतु → परिहीणवत् ।

स्मर्तव्यम् - यदि धातौ णत्वनिषेधकस्य वर्णस्य (इत्युक्ते - अट्, कु, पु, आङ्, नुम् - एतान् विहाय अन्यवर्णस्य) व्यवधानं अस्ति, तर्हि वर्तमानसूत्रेण णत्वं न भवति । यथा - प्र + स्था + ल्युट् → प्रस्थान । अत्र यद्यपि रेफयुक्तः उपसर्गः प्रयुज्यते, अपि च धातुः अपि अजन्तः अस्ति, तथापि रेफनकारयोर्मध्ये थकारस्य व्यवधानेन णत्वं न जायते ।

सूत्रम् दलकृत्य प्रत्येकं पदस्य प्रयोजनम् एतादृशम् -
1) उपसर्गात् इति किम् ? या + ल्युट् → यान इत्यत्र न भवति ।
2) अच्-वर्णात् परस्य इति किम् ? प्र + मस्ज् + क्त → प्रमग्न - इत्यत्र न भवति, यतः अत्र नकारात् पूर्वम् अच् वर्णः न विद्यते ।
3) कृत्प्रत्ययस्य इति किम् ? परि + मी + श्ना + ति → परिमीनाति इत्यत्र न भवति ।

अत्र एकं वार्त्तिकं ज्ञातव्यम् - कृत्स्थस्य णत्वे निर्विण्णस्य उपसंख्यानं कर्तव्यम् । इत्युक्ते, अस्मिन् सूत्रे "निर्विण्ण" शब्दस्य अपि ग्रहणं करणीयम् ।
"निर्विण्ण" शब्दस्य प्रक्रिया इयम् -
निर् + विद् (सत्तायाम्) + क्त [निष्ठा 3|2|102 इति क्त-प्रत्ययः]
→ निर् + विन् न [रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः 8|2|42 इति दकारतकारयोः उभयोः नकारः]
→ निर्विन्न [वर्णमेलनम्]
अत्र द्वौ नकारौ विद्येते । एताभ्यां प्रथमनकारः प्रत्ययस्य नकारः नास्ति, अतः तस्य विषये वर्तमानसूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति । द्वितीयः नकारः यद्यपि प्रत्ययस्य नकारः अस्ति, तथापि सः अच्-वर्णात् परः नास्ति, अतः अत्रापि णत्वस्य प्रसक्तिः नास्ति । इत्युक्ते, वर्तमानसूत्रेण कस्यापि नकारस्य णत्वं न भवति । परन्तु उभयनकारयोः णत्वम् इष्यते । अतः अस्य ग्रहणम् अस्मिन् सूत्रे क्रियते, येन "निर्विण्ण" इति शब्दः सिद्ध्यति । यथा, देवीसप्तशत्यां "निर्विण्णोऽतिममत्वेन राज्यापहरणेन च" इति प्रयोगः दृश्यते । अस्य साधुत्वं अनेनैव वार्त्तिकेण सिद्ध्यति ।

स्मर्तव्यम् - अस्मिन् सूत्रे षष्ठ्यन्तं पदं नास्ति, केवलं पञ्चम्यन्तं पदम् (अचः) तथा सप्तम्यन्तं पदम् (कृति) इति विद्यते । अस्यां स्थितौ उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयान् अनया परिभाषया सप्तम्यन्तं पदम् स्थानिनं निर्देशयति । अतः "कृत्-प्रत्ययस्य नकारस्य णत्वं भवति" इति अर्थः निष्पद्यते ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
कृत्स्थः यो नकारः अचः उत्तरः तस्य उपसर्गस्थान् निमित्तादुत्तरस्य णकारादेशो भवति। अन, मान, अनीय, अनि, निष्ठादेश एते णत्वं प्रयोजयन्ति। अन प्रयाणम्। परियाणम्। प्रमणम्। परिमाणम्। मान प्रयायमाणम्। परियायमाणम्। अनीय प्रयाणीयम्। परियाणीयम्। अनि अप्रयाणिः। अपरियाणि। इनि प्रयायिणौ। परियायिणौ। निष्ठादेश प्रहीणः। परिहीणः। प्रहीणवान्। परिहीणवान्। अचः इति किम्? प्रमग्नः। परिभुग्नः। भुजो कौटिल्ये, अस्य निष्ठाप्रत्ययः, ओदितश्च 8|2|45 इति निष्ठानत्वम्, चोः कुः 8|2|30 इति कुत्वे सिद्धं परिभुग्नः इति। कृत्स्थस्य णत्वे निर्विण्णस्य उपसङ्ख्यानं कर्तव्यम्। निर्विण्ण्नो ऽस्मि खलसङ्गेन। निर्विण्णो ऽहमत्र वासेन।
`कृत्स्थो यो नकारोऽच उत्तरः` इति। एतेनाद्य इति नकारस्येवं विशेषणम्। न तु कृत इति दर्शयति। यदि कृत एव विशेषणं स्यात्, `प्रवपणम्` इत्यत्र णत्वं न स्यात्, न ह्रत्र कृदचः परः। नकारस्तु सम्भवत्येव। यदि कृत एतद्विशेषणं स्यात्, तदा `न भाभूपूकमिगमिप्यायी` 8|4|23 इत्यादौ कम्यादीनां ग्रहणमनर्थकं स्यात्, प्राप्त्यभावात्। न ह्रेतेभ्यो यः कृद्विधीयते सोऽचः परः सम्भवति; तेषामनजन्तत्वात्। तस्मान्नकारस्येदं विशेषणं युक्तम्। कृत्स्थानां येषां णत्वं सम्भवति, तान्? दर्शयितुमाह--`अनमानानीयानि` इत्यादि। अन--योरादेशः। मानः--आगतमुका शानच्-कानच्-चानशः। अनीयर्-तव्यदादि 3|1|96 सूत्रेण यो विहितः। अनिः--`आक्रोशे नञ्यनिः` 3|3|112 इति, इनिः--`सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये` 3|2|78 इति, `आवश्यकाधमण्र्ययोरिनिः` 3|3|112 इति, इनिः--`सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये` 3|2|78 इति, `आवश्यकाधमण्र्ययोरिनिः` 3|3|170 इति; अयञ्च उत्सृष्टानुबन्धः। निष्ठादेशः--`रदाभ्यां निष्ठातो नः` 8|2|42 इति प्रकरणे यो विहितः। `प्रयाणम्` इति। पूर्ववद्यातेर्ल्युट्। `प्रयायमाणम्` इति। कर्मणि लकारः। शानच्, यक्, `आने मुक्` 7|2|82 इति मुक्। `प्रयाणीयम्` इति। अनीयर्। `अप्रयाणिः` इति। आक्रोशे नञ्यनिः` 3|3|112 । `प्रयायिणौ` इति। `आतो युक्चिण्कृतोः` 7|3|33 इति युक्। `प्रहीणः` इति। `ओहाक्? त्यागे` (धातुपाठः-1090)। `ओदितश्च` 8|2|45 इति तकारस्य नकारः; `धुमास्था` 6|3|65 त्यादिनेत्त्वम्। `प्रमग्नः` इति। `टु मस्जो शुद्धौ` (धातुपाठः-1415), `मस्जिनशोर्झलि` 7|1|60 इति नुम्। सच भवञ्जकारात्? [`भवञ्चकारात्`--कांउ।पाठः] पूर्वो भवति; `मस्जेरन्त्यात्? पूर्वं नुममिच्छन्त्यनुषङ्गसंयोगादिलोपाथम्` (वा।7) इति वचनात्। `अनिदितातम्` 6|4|24 इत्यादिनास्य नकारलोपः, `स्कोः` 8|2|29 इत्यादिना सकारस्य च। `चोः कुः` 8|2|30 इति कुत्वम्। `परिभुग्वः` इति। `भुञो कौटिल्ये` (धातुपाठः-1417)। `निर्विण्णः` इति। लाभसत्ताविचारणार्थानां विदीनामन्यतमस्य रूपम्, न `विद ज्ञाने` (धातुपाठः-1064) इत्यस्य; सेट्त्वात्? सस्य। अत्राच उत्तरो न भवति, तस्मान्निर्विण्णस्य सिद्धय उपसंख्यानम्=प्रतिपादनं कत्र्तव्यमित्यर्थः। तत्रैदं प्रतिपादनम्--पूर्वसूत्राद्बहुलवचनमनुवत्र्तते, तेनानचोऽपि परस्य भविष्यतीति॥
कृत्स्थो यो नकार अच उतर इत्यनेनाच इति नकारस्येदं विशेषणम्, न कृत इति दर्शयति । यदि हि कृत एतद्विशेषणं स्यात्, प्रापणमित्यादौ न स्यात्, ठ्न भाभूपूकमिगमिष्यायिवेपाम्ऽ इत्यत्र च कम्यादीनां प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात् । अनमानेत्यादि । सम्भवोदाहरणदर्शनपरम्, न परिगणनम्; अन्यस्यासम्भवात् । अन इति । योरनादेशः । मान इत्यागतमुक, शानजादिः । तव्यदादिसूत्रविहितोऽनीयः, ठाक्रोशे नञ्यनिःऽ। ठ्सुप्यजातौ णिनिःऽ, आवश्यके णिनिः । निष्ठादेशः ठ्रदाभ्याम्ऽ इति विहितः । प्रहीण इति । ठ्घुमास्थाऽ इत्यादिना ईत्वम् । प्रमग्नः, प्रभुग्न इति । ठोदितश्चऽ इति निष्ठानत्वम् । निर्विण्णस्येति । अचः परः कृत्स्थो नकारो न भवतीति वचनम् । तत्र परस्य नस्य णत्वम्, पूर्वस्य ष्टुअत्वम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
उपसर्गस्थान्निमित्तात्परस्याच उत्तरस्य कृत्स्थस्य नस्य णत्वं स्यात् । प्रयाणीयम् । अचः किम् । प्रमग्नः ॥ ।निर्विण्णस्योपसंख्यानम् (वार्तिकम्) ॥ अचः परत्वाभावादप्राप्ते वचनम् । परस्य णत्वम् । पूर्वस्य ष्टुत्वम् । निर्विण्णः ॥
कृत्यचः - कृत्यचः । "रषाभ्यां नो णः" इत्यनुवर्तते । "उपसर्गादनोत्परः" इत्यत उपसर्गादिति च । उपसर्गस्थादिति विवक्षितम् ।कृती॑त्यनन्तरंविद्यमानस्ये॑ति शेषः । अच इति पञ्चमी । तदाह — उपसर्गस्थादिति । असमानपदत्वादप्राप्तौ वचनम् ।अट्कुप्वाङ्नुम् व्यवायेऽपी॑त्यनुवर्तते । तदाह — - प्रयाणीयमिति । निर्विण्णस्येति । नस्यण इत्युपसङ्ख्यानमित्यर्थः । अचः परत्वाभावादिति । विदेः क्तप्रत्ययेरदाभ्या॑मिति दकारादुत्तरस्य तकारस्य पूर्वदस्य च नत्वे "निर्विन् न " इति स्थिते नकारस्य अचः परत्वाऽभावात् "कृत्यचः" इति अप्राप्ते णत्वे इदं णत्ववचनमित्यर्थः । नकारेण व्यवदानाच्च णत्वस्याऽप्राप्तिर्बोध्या । पूर्वस्येति । नस्य णत्वे, ष्टुत्वेन णत्वमित्यर्थः ।तथा च द्विणकारकं रूपम् ।
कृत्यचः - कृत्यचः । उपसर्गादित्यनुवर्तते, रषाभ्यामिति च । तत्र तात्स्थ्यात्ताच्छब्द्यमित्याह — - उपसर्गस्थादिति । कृत्स्थस्य नस्येति ।अच उत्तरस्ये॑ त्यस्य कृतो विशेषणत्वे तु प्रयापणमित्यादौ न स्यादिति भावः । प्रमग्न इति ।टुमस्जो शुद्धौ॑ ,ओदितश्चे॑ति निष्ठानत्वं, तस्याऽसिद्धत्वात्स्को॑रिति सलोपः,चोः कुः॑ । * निर्विण्णस्योपसङ्ख्यानम् । निर्विणस्येति । विदेः क्तस्यरदाभ्या॑मिति नत्वं, पूर्वस्य दस्य च ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
कृत्यचः ।। कृत्स्थस्य णत्वे निर्विण्णस्योपसङ्ख्यानम्।। कृत्स्थस्य णत्वे निर्विण्णस्योपसङ्ख्यानं कर्तव्यम्। निर्विण्णोऽहमनेन वासेन।। (कृत्यचः)।।