Page loading... Please wait.
7|4|72 - अश्नोतेश्च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
7|4|72
SK 2533
अश्नोतेश्च   🔊
सूत्रच्छेदः
अश्नोतेः (षष्ठ्येकवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1 अभ्यासस्य  7|4|58
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
अश्नोतेश्च दीर्घीभूतादभ्यासादुत्तरस्य नुडागमो भवति। व्यानशे, व्यानशाते, व्यानशिरे। अश्नोतेः इति विकरणनिर्देशः अश्नातेर् मा भूतिति। आश, आशतुः, आशुः।
अद्विहलार्थोऽयमारम्भः। `व्यान शे` इति। `अशू व्याप्तौ` (धातुपाठः-1264), अनुदात्तेत्त्वादात्मनेपदम्, त, एश्। अश्नोतेरिति विकरणनिर्देशः `अश भोजने` (धातुपाठः-1523) इत्येतस्य क्रैयादिकस्य निवृत्तये। चकारो नुडागमानुकर्षणार्थः॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
दीर्घादभ्यासावर्णात्परस्य नुट् स्यात् । आनशे । अशिता । अष्टा । अशिष्यते । अक्ष्यते । अश्नुवीत । अक्षीष्ट । अशिषीष्ट । आशिष्ट । आष्ट । आक्षाताम् । 1266 ष्टिघ आस्कन्दने । स्तिघ्नुते । तिष्टिघे । स्तेघिता ॥ अथ आगणन्तात्परस्मैपदिनः ॥ 1267 तिक 1268 तिग गतौ च । चादास्कन्दने । तिक्नोति । तिग्नोति । 1269 षघ हिंसायाम् । सघ्नोति । 1270 ञिधृषा प्रागल्भ्ये । धृष्णोति । दधर्ष । धर्षिता । 1271 दम्भु दम्भने । दम्भनं दम्भः । दभ्नोति । ददम्भ । श्रन्थिग्रन्थिदम्भिस्वञ्जीनां लिटः कित्त्वं वेति व्याकरणान्तरमिहाप्याश्रीयत इत्युक्तम् । अनिदिताम्--(कौमुदी-415) इति नलोपः । तस्याभीयत्वेनासिद्धत्वादेत्वाभ्यासलोपयोरप्राप्तौ ॥ ।दम्भेश्च एत्वाभ्यासलोपौ वक्तव्यौ (वार्तिकम्) ॥ देभतुः । ददम्भतुः । इदं कित्त्वं पिदपिद्विषयकमिति सुधाकरादयः । तन्मते तिप्सिप्मिप्सु । देभ । देभिथ । देभेति रूपान्तरं बोध्यम् । ददम्भ । ददम्भिथ । ददम्भेत्येव । दभ्यात् । 1272 ऋधु वृद्धौ । तृप प्रीणन इत्येके ॥ क्षुभ्रादित्वाण्णत्वं न । तृप्नोति । (गणसूत्रम् -) छन्दसि । आगणन्तादधिकारोऽयम् । 1273 अह व्याप्तौ । अह्नोति । 1274 दघ घातने पालने च । दघ्नोति । 1275 चमु भक्षणे । चम्नोति । 1276 रि 1277 क्षि 1278 चिरि 1279 जिरि 1280 दाश 1281 दृ हिंसायाम् । रिणोति । क्षिणोति । अयं भाषायामपीत्येके । नतद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति । ऋक्षीत्येक एवाजादिरित्यन्ये । ऋक्षिणोति । चिरिणोति । जिरिणोति । दाश्नोति । वृत् ॥ । इति तिङन्तस्वादिप्रकरणम्‌ ।
अश्नोतेश्च - अश्नोतेश्च ।अत्र लोपःट इत्यतो अभ्यासस्येत्यनुवर्तते,तस्मान्नु॑डिति च । तच्छब्देनअत आदे॑रिति कृतदीर्घोऽकारः परामृश्यते । तदाह — दीर्घादिति । आनशे इति । आनिशिषे आनक्षे । आनशिवहे - आनआहे । अष्टेति । व्रश्चादिना शस्य षत्वे ष्टुत्वम् । विधिलिङ्याह — अश्नुवीतेति । आशीर्लिङि ऊदित्त्वादिड्विकल्पं मत्वाह — — अक्षीष्ट अशिषीष्टेति । लुङि सिच इट्पक्षे आह — आशिष्टेति । अनिट्पक्षेझलो झली॑ति सिचो लोपं मत्वाह — - आष्टेति । ष्टिघ धातुः षोपदेशः । सेट् । आ गणान्तादिति । स्वादिगणसमाप्तिपर्यन्तमित्यर्थः । इत्युक्तमिति । भ्वादाविति भावः । कित्त्वपक्षे आह — - अनिदितामिति नलोप इति । नन्वनिदितामिति नलोपे सति "अत एकहल्मध्ये" इत्येत्त्वसिद्धेःदम्भेश्चे॑ति व्यर्थमित्यत आह — तस्याभीयत्वादिति । नलोपस्येत्यर्थः । दभ्यादिति । आशीर्लिङिअनिदिता॑मिति नलोपः । छन्दसीति । गणसूत्रमिदम् । तद्व्याचष्टे - आ गणान्तादिति । रि क्षि इति । रि क्षि चिरि जिरि दाश दृ इति षट् धातवः । आद्यद्वितीयवेकारक्षरौ । तदाह — रिणोति । क्षिणोतीति । अयं भाषायामपीति । क्षिधातुरित्यर्थः । तत्र प्रयोगं दर्शयति — न तद्यश इति । वृदिति । स्वादयो वृत्ता इत्यर्थः । इति स्वादयः ।॥ इति बालमनोरमायाम् स्वादयः॥अथ स्वार्थिकाः । — — — — — -
अश्नोतेश्च - अश्नोतेश्च ।तस्मान्नुडि॑त्यनुवर्तत इत्याह — दीर्घादिति । श्नुविकरणनिर्देशः किम् । क्र्यादेरश भोजन इत्यस्य माभूत् । आश । आशतुः । ञिधृषा । शूलेन धृष्णोति प्रगल्भते इति शूल धृक् शूलधृषौ ।ऋत्विग्दधृ॑गिति क्विनो विधानादन्यत्रापि पदान्तविषये कुत्म् । दम्भु । लोकवञ्चनाय विहितक्मानुष्ठानं दम्भः । तृप । अयं सेट्कः, अनुदात्तेषु श्यना निर्देशात् । अह व्याप्तौ । अस्मात्ऋहलोण्र्य॑दिति ण्यतिअह्र॑ इतितस्यादित उदात्तमद्र्धह्यस्व॑मित्यत्रास्माभिरुपपादितम् । अन्ये त्वाहुः — -शतचक्रं यो३ह्रो वर्तनि॑रित्यत्रअह्र॑ इति षष्ठयन्तमेव ।घेर्ङिती॑ति गुणस्तु अहिशब्दस्य च्छान्दसत्वान्नेति । रि क्षि । एते षट् धातवः । एक एवाजादिरिति मते तु पञ्च धातवः॥इति तत्त्वबोधिन्याम् स्वादयः॥* अथ स्वादिसन्धिः *अथस्वादिसन्धिः ।शिव॑ इत्यस्यावसाने विसर्गस्तस्याच्र्य इत्यनेन समभिव्याहारे सस्याभावाद्रुत्वं कथं स्यादित्याशङ्कायामाह-स्वौजसमौडित्यादिनेति । एवं चात्र मूलभूत एव सुरस्तीति रुत्वादिकं स्यादेव, विसर्गस्त्विह न भवति, खरवसानाऽभावात् । भाविन्यवसानभङ्गेऽकृतव्यूहपरिभाषयाऽच्र्यपदसमभिव्याहारात्पूर्वमपि न भवतीति बोध्यम् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.