Page loading... Please wait.
7|4|50 - तासस्त्योर्लोपः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
7|4|50
SK 2191
तासस्त्योर्लोपः   🔊
सूत्रच्छेदः
तासस्त्योः (षष्ठीद्विवचनम्) , लोपः (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
सः  7|4|49 (षष्ठ्येकवचनम्) , सि  7|4|59 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1
सम्पूर्णसूत्रम्
तास्-अस्त्योः सः अङ्गस्य सि लोपः
सूत्रार्थः
तास्-प्रत्ययस्य तथा अस्-धातोः सकारस्य सकारे परे लोपः भवति ।
लुट्-लकारस्य विकरणप्रत्ययः "तास्" - इत्यस्य, तथा अस्-धातोः अन्तिम-सकारस्य सकारे परे लोपः भवति । यथा -

1. पठ्-धातोः लुट्-लकारस्य मध्यमपुरुषैकवचनस्य रूपम् -
पठ् + लुट् [अनद्यतने लुट् 3|3|15
→ पठ् + तास् + लुट् [स्यतासी लृलुटोः 3|1|33 इति विकरणप्रत्ययः तास्]
→ पठ् + इट् + तास् + लुट् [आर्धधातुकस्येड्वलादेः 7|2|35 इति इडागमः]
→ पठ् + इ + तास् + सिप् [तिप्तस्.. 3|4|78 इति सिप्-प्रत्ययः]
→ पठ् इ + ता + सि [सकारे परे तास्-प्रत्ययस्य तासस्त्योर्लोपः 7|4|50 इति लोपः]
→ पठितासि

2. अस्-धातोः लट्-लकारस्य मध्यमपुरुषैकवचनस्य रूपम् -
अस् + लट् [वर्तमाने लट् 3|2|123 इति लट्]
→ अस् + सिप् [तिप्तस्.. 3|4|78 इति सिप्]
→ अस् + शप् + सिप् [कर्तरि शप् 3|1|68 इति शप्]
→ अस् + सिप् [अदिप्रभृतिभ्यः शपः 2|4|72 इति शप्-प्रत्ययस्य लुक्]
→ असि [सकारे परे अस्-इत्यस्य सकारस्य तासस्त्योर्लोपः 7|4|50 इति लोपः]

ज्ञातव्यम् - अत्र "सः अङ्गस्य" इति तदन्तविधिः अस्ति, अतः "सकारान्तस्य अङ्गस्य" इति अर्थः जायते । सकारान्तम् अङ्गम् इति किमर्थम् उक्तम्? अस्-धातोः यदि भू-आदेशः भवति, तर्हि तस्य अनेन सूत्रेण अन्तिमवर्णस्य लोपः न भवेत्, एतत् निर्देष्टुम् अत्र "सः" इति अनुवर्तते ।
One-line meaning in English
The सकार of तास् प्रत्यय and the verb root अस् is removed when followed by सकार.
काशिकावृत्तिः
तासेः अस्तेश्च सकारस्य सकारादौ प्रत्यये परतः लोपो भवति। तासेः कर्तासि। कर्तासे। अस्तेः त्वम् असि। व्यतिसे। अस्तेः अकारासकारयोः लुप्तयोः से इति प्रत्ययमात्रम् एतत् पदम्, तेन सात् पदाद्योः 8|3|111 इति षत्वं न भवति।
`अनद्यतने लुट्` 3|3|15 तासिः, सिप्। `कत्र्तासे` इति। `थासः से` 3|4|80 । `त्वमसि` इति। `स भुवि` (धातुपाठः-1065), पूर्ववच्छपो लुक्। `व्यतिसे` इति। `कत्र्तरि कर्मव्यतीहारे` 1|3|14 इत्यात्मनेपदं भवति। `थासः से` 3|4|80 , `श्नसोरल्लोपः` 6|4|111 इत्यकारलोपः। अथ `आदेशप्रत्यययोः` 8|3|59 इति षत्वं कस्मान्न भवति? इत्यत आह--`अस्तेरकारसकारयोः` इत्यादि। अकारसकारयोर्हि लुप्तयोः प्रत्ययमात्रमवशिष्यते, तदेव पदम, अतः `सात्पदाद्योः` 8|3|111 इति प्रतिषेधात्? षत्वं न भविष्यतीति भावः॥
व्यतिसे इति । ठ्कर्तरि कर्मव्यतिहारेऽ इत्यात्मनेपदम्, शपो लुक्, ठ्श्नसोरल्लोपःऽ इत्यकारलोपः । प्रत्ययमात्रमेतत्पदमिति । तेन ठ्सात्पदाद्योःऽ इति षत्वप्रतिषेध इति भावः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
दासेरस्तेश्च लोपः स्यात्सादौ प्रत्यये परे ॥
तासस्त्योर्लोपः - तदाह — तासस्त्योः । "सः स्यार्धधातुके" इत्यतः सीत्यनुवर्तते, अङ्गाक्षिप्तस्य प्रत्ययस्य सीत्यनेन विशेषणात्यस्मिन्विधि॑रिति तदादिविधिः, तदिदमाह — सादाविति । एवं रादावित्त्राप्यूह्रम् ।
तासस्त्योर्लोपः - ॒सः स्यार्धदातुके॑ इत्यतः सीत्यनुवर्तते, अङ्गाक्षिप्तस्य प्रत्ययस्य सीत्यनेन विशेषणात्यस्मिन्विधि॑रिति तदादिविधिः, तदिदमाह — सादाविति । एवं रादावित्यत्राप्यूह्रम् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
तासेरस्तेश्च सस्य लोपस्स्यात् सादौ प्रत्यये परे।
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.