Page loading... Please wait.
6|4|88 - भुवो वुग्लुङ्लिटोः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
6|4|88
SK 2174
भुवो वुग्लुङ्लिटोः   🔊
सूत्रच्छेदः
भुवः (षष्ठ्येकवचनम्) , वुक् (प्रथमैकवचनम्) , लुङ्-लिटोः (सप्तमीद्विवचनम्)
अनुवृत्तिः
अचि  6|4|77 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
अङ्गस्य  6|4|1 असिद्धवदत्राभात्  6|4|22
सम्पूर्णसूत्रम्
भुवः लुङ्-लिटोः अचि वुक्
सूत्रार्थः
भू-धातोः लुङ्लकारस्य लिट्लकारस्य च अजादि-प्रत्यये परे "वुक्" आगमः भवति ।
"भू" सत्तायाम् इति भ्वादिगणस्य धातुः । अस्य धातोः लुङ्लकारस्य लिट्लकारस्य च प्रक्रियासु अजादि-प्रत्यये परे अनेन सूत्रेण "वुक्" इति आगमः भवति । "वुक्" इत्यत्र ककारः इत्संज्ञकः अस्ति, उकारश्च उच्चारणार्थः अस्ति । कित्वात् अयम् आगमः आद्यन्तौ टकितौ 1|1|46 इति स्थानिनः अनन्तरम् आगच्छति । यथा -

1) भू-धातोः लुङ्लकारस्य प्रथमपुरुषबहुवचनस्य रूपम् -
भू + लुङ् [लुङ् 3|2|110]
→ भू + च्लि + ल् [च्लि लुङि 3|1|43 इति विकरणप्रत्ययः "च्लि"]
→ भू + सिच् + ल् [च्लेः सिच् 3|1|44 इति च्लि-इत्यस्य "सिच्" आदेशः]
→ भू + ल् [गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु 2|4|77 इति सिच्-प्रत्ययस्य लुक्]
→ भू वुक् + ल् [भुवो वुग्लुङ्लिटोः 6|4|88 इति वुक्-आगमः]
→ अट् भू व् + ल् [लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः 6|4|71 इति अडागमः]
→ अ भू व् + झि [तिप्तस्.. 3|4|78 इति प्रथमपुरुषबहुवचनस्य प्रत्ययः "झि"]
-→ अ भू व् + अन्ति [झोऽन्तः 7|1|3 इति झकारस्य अन्तादेशः]
→ अ भू व् + अन्त् [इतश्च इति इकारलोपः]
→ अभूवन् [संयोगान्तस्य लोपः 8|2|7 इति तकारलोपः]

2) भू-धातोः लिट्-लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य रूपम् -
भू + लिट् [परोक्षे लिट् 3|2|115 ]
→ भूव् ल् [भुवो वुग्लुङ्लिटोः 6|4|88 इति वुक्-आगमः । परत्वात् अयम् द्वित्वात् पूर्वम् आगच्छति ।]
→ भूव् भूव् ल् [लिटि धातोरनभ्यासस्य 6|1|8 इति द्वित्वम्]
→ भू भूव् ल् [हलादि शेषः 7|4|60 इति वकारस्य लोपः]
→ भुभूव् ल् [ह्रस्वः 7|4|59 इति ऊकारस्य उकारः]
→ भभूव् ल् [भवतेरः 7|4|73 इति उकारस्य अकारः]
→ भभूव् तिप् [तिप्तस्.. 3|4|78 इति प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रत्ययः तिप्]
→ भभूव् णल् [परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः 3|4|82 इति तिप्-इत्यस्य णल्-आदेशः]
→ भभूव् अ [इत्संज्ञालोपः]
→ बभूव [अभ्यासे चर्च्च 8|4|54 इति अभ्यासस्य जश्त्वम्]
One-line meaning in English
The verb root "भू" gets a वुक् आगम when followed by an अजादि-प्रत्यय of लुङ्लकार or लिट्लकार.
काशिकावृत्तिः
भुवो वुगागमो भवति लुङि लिटि च अजादौ परतः। अभूवन्। अभूवम् लिट् बभूव, बभूवतुः, बभवुः।
`अभूवन्` इति। `गातिस्था` 2|4|77 इत्यादिना सिचो लुक्। झेरन्तादेशे कृते संयोगान्तलोपः। `अभूवम्` इति। `तस्थस्थ` 3|4|101 इत्यादिना मिपोऽम्भावः। `बभूव` इत्यादि। `भवतेरः` 7|4|73 इत्यभ्यासस्यात्त्वम्। `इन्धिभवतिभ्याञ्च` 1|2|6 इति लिटः कित्त्वम्, तेन गुणबुद्धी न भवतः। किमर्थं पुनर्भवेतेः परस्य लिटः कित्त्वमारभ्यते, यावता `एकदेशविकृतमनन्यवद्भवति` (व्या।प।16) इति कृतयोरपि गुणवृद्ध्योर्वुक्? प्राप्नोत्यकृतयोरपि, वुकि कृतेऽनिगन्तत्वादलघूपधत्वादनजन्तत्वाच्च नास्ति गुणवृद्ध्योः प्राप्तिः, ततः कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यत्वाद्वुकि कृते गुणवृद्ध्योः प्राप्तिरेव नास्तीत्यनर्थकं कित्त्वम्? नैतदस्ति; वुगप्यनित्य एव, न ह्रसौ कृतयोर्गुणवृद्ध्योः प्राप्नोति, ओरित्यनुवृत्तेरुवर्णान्तस्य वुका भवितव्यमिति कृत्वा। अत्रोभयोरनित्ययोः परत्वात्? गुणवृद्धी स्याताम्। तस्मात्? कित्त्वमारब्धव्यम्। किमर्थं पुनः ओरित्यनुवर्तते? बोभाव, बोभवेति गुणवृद्ध्योः कृतयोर्वृङ मा भूदित्येवमर्थम्। ननु च कित्त्वे सत्यत्रापि गुणवृद्धिभ्यां न भवितव्यम्? नैतदस्ति; न हि यङलुगन्ताद्? भवतेः परस्य लिटः कित्वं भवति, `इन्धिभवतिभ्याञ्च` 1|2|6 इत्यत्र भवतीति श्तिपा निर्देशात्॥
अभूवन्निति । गातिस्था इत्यादिना सिचो लुक् । अभूवमिति । मिपोऽमभावः । लुङ्लिटोरिति किम् भवति, भविष्यति - शप्स्ययोर्न भवति । यदी क्ङ्तीत्यिनुवर्तिष्यते, अभूवमित्यत्रापि तर्हि न स्यात् एवं तर्ह्मारित्यनुवर्तिष्यते, गुणे कृते अनुवर्णान्तत्वान्न भविष्यति, अभूवमित्यत्र भूसुवोस्तिङ् ईति गुथणप्रतिषेधादुवर्णान्तत्वम् । नात्र शक्यमोरित्यनुवर्तयितुम् । एतच्च इन्धीभवतिभ्यां च इत्यत्र विश्तरेणोक्तम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
भुवो वुगागमः स्यात् लुङ्लिटोरचि । नित्यत्वाद्वुग्गुणवृद्धी बाधते ॥
भुवो वुग्लुङ्लिटोः - भुवो वुक् । अचीति ।अचि श्नुधात्वि॑त्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । अचीति किम् । अभूत् । ननु णलि परत्वाद्वुकं बाधित्वाअचो ञ्णिती॑ति वृद्धिः स्यात्, बभूविथेत्यत्र तुसार्वधातुकाद्र्धधातुकयो॑रिति गुणः स्यादित्यत आह — नित्यत्वादिति । कृतयोरपि गुणवृद्ध्योरेकदेशविकृतन्यायद्वुक् प्रवर्तते, अकृतयोरपि प्रवर्तते । ततश्चकृताऽकृतप्रसङ्गी यो विधिः स नित्य॑ इति न्यायेन वुङ् नित्यः सन् गुणवृद्धी बाधत इत्यर्थः । वुकि ककार इत्, उकार उच्चारणार्थः । कित्त्वादन्तावयवः ।
भुवो वुग्लुङ्लिटोः - ॒अचि श्नुधात्वि॑ति सूत्रादचीत्यनुवर्तते । तदाह — लुङ्लिटोरचीति । अचीति किम् । अभूत् अभूः । वुकि सतिलोपो व्यो॑रिति लोपं बाधित्वा परत्वाद्धल्ङ्यादिलोपः स्यात् । ननु हल्ङ्यादिलोपादन्तरङ्गत्वात्लोपो व्यो॑रिति लोप एव भविष्यति । तथा च मव्यतेर्लङ्लुगन्ताल्लङि तिप्सिपोः अमामत् अमाम इत्यत्र व्योर्लोप एव माधवादिभिः स्वीकृतः । एवं चाऽज्ग्रहणम्ऊदुपधाया॑ इत्युत्तरार्थमनुवर्तमानमिहाप्युपरञ्जकतया वृत्तिकारादिभिर्योजितं न त्वावस्यकतयेत्येव निष्कर्ष उचित इति चेत् । अत्राहुः — भुवो वुगि त्यस्याङ्गत्वाह्वपेक्षत्वेन हल्ङ्यादिलोपस्येव वुकोऽपि बहिरङ्गतयाऽसिद्धत्वे सति वलिलोपस्य प्राप्तेरेवाऽभवादज्ग्रहणमिहार्थमपीत्येव युक्तमिति । अयं च शङ्काग्रन्थः, समाधानग्रन्थश्च मनोरमायां स्थितः । अत्र नव्याः — मव्यतिर्यङ्लुगन्त एव नास्ति, णमामदित्यादि रूपं तु दूरादपास्तमेव,यकारवकारान्तानामूठ्भाविनां यङ्लुग्नास्ती॑तिछ्वोः शू॑डिति सूत्रे भाष्ये ध्वनितम्, कैयटेन च स्पष्टीकृतम् । इदं च छ्वोरिति यत्रोठ् तद्विषयकं,ज्वरत्वरे॑ त्यूठ्भाविनोः रिउआविमव्योस्तु यङ्लुगस्त्येवेति न्याय्यं, माधवादिसंमतं च ।मव्य बन्धने॑ अयं य#आन्त ऊठ्भावी॑ ति मूले वक्ष्यमाणत्वात् । तथा च तद्ग्रन्थेन सहात्रत्यमनोरमाग्रन्थो विरुध्यत इत्याहुः । यदि तु मवतेर्यङ्लुगन्तादिति मनोरमायां पठते तदा तत्र पूर्वाऽपरग्रन्थविरोधो नास्तीति दिक् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
भुवो वुगागमः स्यात् लुङ्लिटोरचि॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.