Page loading... Please wait.
5|3|90 - कासूगोणीभ्यां ष्टरच्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|3|90
SK 2045
कासूगोणीभ्यां ष्टरच्   🔊
सूत्रच्छेदः
कासू-गोणीभ्याम् (पञ्चमीद्विवचनम्) , ष्टरच् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
ह्रस्वे  5|3|86 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्रागिवात्कः  5|3|70 वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
ह्रस्वे कासू-गोणीभ्याम् ष्टरच्
सूत्रार्थः
"ह्रस्व" इत्यस्य विशेष्यरूपेण विहितात् "कासू" तथा "गोणी" शब्दाभ्याम् स्वार्थे "ष्टरच्" प्रत्ययः भवति ।
"ह्रस्व" (यत् दीर्घः नास्ति तत्, short) इत्यस्य विशेष्यरूपेण विहितं यत् प्रातिपदिकम्, तस्मात् ह्रस्वे 5|3|86 इत्यनेन औत्सर्गिकरूपेण क-प्रत्यये प्राप्ते "कासू" तथा "गोणी" एतयोः विषये अपवादत्वेन "ष्टरच्" प्रत्ययः भवति ।

विशेषः - अत्र मूलरूपेण "तर" इति प्रत्ययः अस्ति । षकारः प्रत्यये अनुबन्धरूपेण प्रयुज्यते, अतः ष्टुत्वं अपि भवति येन तकारस्य टकारादेशः भवति । प्रक्रियायाः प्रथमसोपाने षः प्रत्ययस्य 1|3|6 इत्यनेन षकारस्य इत्संज्ञा तथा तस्य लोपः 1|3|9 इत्यनेन लोपे कृते निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः अनेन सिद्धान्तेन ष्टुत्वं अपि निवर्तते -

ह्रस्वा कासूः (A type of weapon) इत्येव
= कासू + ष्टरच्
→ कासू + तर [षकारचकारयोः इत्संज्ञा, लोपः । षकारलोपे अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः इत्यनया परिभाषया (= निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः इत्यनेन सिद्धान्तेन) ष्टुत्वम् अपि विनश्यति, अतः "तर" इत्येव अवशिष्यते ।
→ कासूतर
→ कासूतर + ङीष् [स्त्रीत्वे विवक्षिते षिद्गौरादिभ्यश्च 4|1|41 इति ङीष्]
→ कासूतर् + ई [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ कासूतरी । a small weapon - इत्याशयः ।

एवमेव ह्रस्वा गोणी (small sack / bag) इत्येव = गोणी + ष्टरच् → गोणीतरी ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
ह्रस्वे इत्येव। कासूगोणीशब्दाभ्यां ह्रस्वस्वे द्योत्ये ष्टरच् प्रत्ययो भवति। कस्य अपवादः। षकारो ङीषर्थः। ह्रस्वा कासूः कासूतरी। गोणीतरी। कासूः इति शक्तिः, आयुधविशेसः उच्यते।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
आयुधविशैषः कासूः । ह्रस्वा सा कासूतरी गोणीतरी ॥
कासूगोणीभ्यां ष्टरच् - कासूगोणीभ्यां ष्टरच् । ह्यस्व इत्येव । कासूतरीति । षित्त्वान्ङीषिति भावः ।कासूर्बुद्धे कुवाच्येऽस्त्रे॑ इति नानार्थरत्नमालायाम् । एवं गोणीतरीति ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.